Güney Azərbaycan folkloru. I kitab (Təbriz, Yekanat və Həmədan ərazilərindən toplanmış folklor örnəkləri)

457 Pages·3.371 MB·Azerbaijani

by  Fərzanə Məmmədəli Qövsi (toplanayı).

AZƏRBAJCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİJASI
FOLKLOR İNSTİTUTU
______________________________________________

GÜNEY
AZƏRBAYCAN
FOLKLORU

I KİTAB

(Təbriz, Yekanat və Həmədan ərazilərindən
toplanmış folklor örnəkləri)

BAKI – 2013
Azərbajcan Respublikası MEA
Folklor İnstitutu Elmei Şurasının
Qərarı ilə çap omunur.

TOPLAYANI: Məmmədəli Qövsi FƏRZANƏ

ELMİ REDAKTORU VƏ
ÖN SÖZÜN MÜƏLLİFİ: fil.ü.e.d. prof. İsrafil ABBASLI

ТƏРТИБ ЕДƏНİ: fil.ü.f.d. Sönməz ABBASLI

RƏJ×LMƏR: fil.ü.f.d., dos. Rza XƏLİLOV
fil.ü.f.d.,dos. Əзиз ƏЛƏКБƏРЛИ

Güney Azərbaycan folkloru, I kitab (Təbriz, Yekanat və
Həmədan ərazilərindən toplanmış folklor örnəkləri). Bakı,
“Elm və təhsil” nəşriyyatı, 2013, 456 səh.

Kitaba Güney Azərbaycanın Təbriz, Yekanat və Həmədan ərazi-
lərindən toplanmış folklor örnəkləri daxil edilmişdir.

А 3202050000 Qrifli nəşr
098 - 2013

© Фолклор Институту, 2013.

2
ÖN SÖZ ƏVƏZİ

Çoxcildli “Azərbaycan folkloru antologiyası”nın (AFA) ilk
cildinin nəşrindən iyirmi ilə yaxın bir dövr keçib. AMEA Niza-
mi adına Ədəbiyyat İnstitutu Folklor şöbəsinin layihəsi və bizim
əksər kitabların bu və ya digər formada (toplayıcı, tərtibçi, re-
daktor, rəyçi və ön söz müəllifi) iştirakçısı olduğumuz bu seriya-
nın artıq 23 cildi (Əslində Azərnəşrdə çap olunmuş “Borçalı
folkloru antologiyası” (1997), “Ağbaba folkloru antologiyası”
(1999) kitabları da bu seriyanın tərkib hissəsi sayılmalıdır) işıq
üzü görmüşdür.
Zəngin, rəngarəng və çoxyönlü çalarlarla, ideya-məzmun
əlvanlığı, bədii-poetik tutumu ilə tarix boyu yaradıcısı olan xal-
qın (etnosun, soykökün) sərvətinə çevrilmiş bu şifahi söz sənəti
– folklor irsi əslində bu gün böyük əksəriyyəti doğma tarixi tor-
paqlarında yaşayan və dünyanın müxtəlif ölkələrinə səpələnmiş
sayı 50 milyonu keçən Azərbaycan türklərinin mənəvi dünyasını
ehtiva etməkdədir. Belə bir mənəvi xəzinəni bütövlükdə nəşr
etmək işi isə gələcəklə bağlıdır və bu gün həyata keçirilməsi real
olmayan bir arzu kimi qalmaqdadır.
Biz, seriyanın (AFA) I cildinə “Azərbaycan folkloru antolo-
giyası” başlıqlı ön sözdə keçmiş SSRİ xalqlarının çoxcildli
folklor nəşrləri (onların söykəndiyi qaynaqlar, prinsiplər, mövzu
təsnifatı, əhatə çevrələri və s.) kontekstində Azərbaycan folkloru
örnəklərinə nəzər salmış və bu yöndə AFA seriyası nəşrinin
seçilməsi istiqamətini əsaslandırmağa çalışmışıq. Həmçinin, ön
sözdə qeyd olunur ki, belə bir təqdirəlayiq ədəbi-mədəni hadisə
xalqımızın yüzilliklər boyu yaranan, yaddaşlarda qorunan şifahi
söz sənətinin səciyyəvi cəhətlərini üzə çıxarmaq məqsədi güdür.
Bu məqsəd isə qismən də olsa, yerinə yetirilmiş və hazırda da bu
iş yeni istiqamətdə (Qarabağ: folklor da bir tarixdir, I, II və III
kitablar, Bakı, Elm və təhsil, 2012) davam etdirilməkdədir.
AFA seriyasının nəşrində öncədən elan olunmuş aşağıdakı
prinsiplərə əməl olunmuşdur: hər bir bölgənin (regionun) tarixi
3
keçmişi və folklor örnəklərinin özünəməxsus səciyyəvi özəllik-
ləri barədə ön söz; örnəklərin (ərazinin danışıq tərzi, dialekt və
şivə-ləhcə xüsusiyyətləri qorunmaqla) növ və janrlar üzrə təsni-
fatının aparılması; söyləyicilər-informatorlar və toplayıcılar haq-
qında məlumatlar; ayrı-ayrılıqda hər bir cilddəki nümunələrin
yaşatdığı mifoloji və folklor obrazları, əşya, predmet, insan,
heyvan, kənd, qaya, çay, müqəddəs daşlar, məişət alətləri və öz-
gə bu kimi adlar göstəricisi (qismən nəzərə alınmışdır).
Ayrı-ayrı cildlərdə nəzərdə tutulmuş bu vəzifələr isə diqqət-
dən kənarda qalmışdır: hər bir bölgənin şifahi söz sənəti nümu-
nələrinin yayılma çevrəsini nümayiş etdirən folklor atlası (bu
baxımdan Naxçıvan və Şəki cildləri istisnalıq təşkil edir); örnək-
lərdə qorunan, yaxud adları çəkilən əlamətdar tarixi abidələrin,
toponimlərin, real və əfsanəvi şəxsiyyətlərin (obrazların) şəkillə-
ri, illüstrasiyalar; cild haqqında rus və ingilis dillərində xülasələr
(bu iş seriyanın yalnız birinci kitabında yerinə yetirilmişdir).
AFA çoxcildliklərinin nəşri hər şeydən öncə, Respublika
Folklor Arxivi və Fondunun, həmçinin Azərbaycanın vahid
folklor atlasının yaradılması işində mühüm addım sayıla bilər.
AFA – seriyasının nəşri nəzərdə tutulmuş ictimai-siyasi və
elmi-təbliği baxımdan olduqca zəruri vəzifələri həyata keçirmiş-
dir. Bunlar bu gün özgə dövlətlərin tərkibində qalan tarixi tor-
paqlarımızın (Dərbənd, Borçalı – iki kitab, Zəngəzur – iki kitab,
Ağbaba – iki kitab, İrəvan-çuxuru, Göyçə, Qaraqoyunlu, Dərə-
ləyəz, Loru-Pəmbək) folklor örnəklərinin nəşridir. “Qarabağ
folkloru” cildi isə bu sətirlərin müəllifinin təşəbbüsü ilə ermə-
nilərin torpaq iddiasının, separatizm meyllərinin baş qaldırdığı
ərəfədə – 1988-1990-cı illərdə regiona ardıcıl ekspedisiyalar
zamanı toplanmış materiallar əsasında iki dəfə (kiril və latın əlif-
balarında) nəşr olunmuşdur. Ötən illər ərzində Orta Asiya Res-
publikalarına elmi səfərlər keçirilsə də, əldə edilmiş Azərbaycan
folkloru örnəkləri AFA seriyasında özünə yer almamış, yalnız
“Qürbət folkloru”,“Bizim ellər yerindəmi” topluları ilə əbədiləş-
dirilmişdir. Azərbaycan türklərinin bir qolu, tirəsi, şaxəsi kimi
4
tarixən İraq ərazisində məskunlaşmış türkman soydaşlarımızın
folklor irsinin seriyada xüsusi yer alması da təqdirəlayiq hadisə
kimi dəyərləndirilə bilər. Məsələyə bu baxımdan yanaşılarsa,
sayı milyonlarla ölçülən Güney (Cənubi) Azərbaycan türklərinin
şifahi söz sənəti irsi yeni istiqamətli nəşrin aparıcı istiqamətini,
maddi-mənəvi yükünü, ağırlıq nöqtəsini təşkil etməlidir.
AFA-ya ön sözdə xatırlatmışdıq ki, Cənubi Azərbaycan
folkloru önəmli nəşrlərdən olacaqdır. Nəhayət, uzun illik
fasilədən sonra belə bir toplu işıq üzü görür.
“Güney Azərbaycan folkloru” cildi çapa hazırlanarkən, bizi
həmişə bir məsələ düşündürürdü. Bu gün müstəqil Azərbaycanın
əhatə etdiyi bölgələrin folklor kitablarının sayı iyirmi cildi keç-
diyi halda, Güney Azərbaycana etinasızlıq göstərmək olarmı?!
Hərgah müstəqil Azərbaycanın 9 milyonluq sakinlərinin mənəvi
irsi bundan sonra da toplanıb, əbədiləşdirilərək öz sayını artıra-
caqsa, sayı 30-35 milyon civarında qeyd edilən Güney soydaşla-
rımızın mənəvi irsi – şifahi söz sənəti, görəsən, neçə cildə sığa
bilər?! Biz hələ mədəniyyət çevrəsi ilə ölçülən dünya azərbay-
canlılarının poetik söz sənətini demirik!
Bəllidir ki, İran Azərbaycanı türklərinin ədəbi-bədii və
folklor irsini nəşr etmək həmişə gündəmdə olmuşdur. Bir neçə
cilddə nəşr olunmuş “Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı antologi-
yası” (burada folklor örnəkləri də özünə yer almışdır), “Cənubi
Azərbaycan müntəxabatı” (1998), prof. B.Abdullanın tərtib etdi-
yi “Arazam, Kürə bəndəm” toplusu və s. belə nəşrlərdəndir. Bu
silsilənin davamı kimi dəyərləndirilə bilən Güney Azərbaycanın
tanınmış folklorşünası M.Ə.Fərzanənin topladığı örnəklər əsa-
sında tərtib edilmiş bu cild də Güney Azərbaycan folklorunun
gələcək nəşrləri üçün cığır aça biləcəkdir.
Biz, AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun Elmi Şu-
rasının fəxri üzvləri olan dövrdə İraq-Türkman şair-ədibi dok.
Əbdüllətif Bəndəroğlu və güneyli həmkarım M.Fərzanədən xa-
hiş etmişdik ki, vətəndaşı olduqları ölkənin folklor toplularını
hazırlasınlar. Ə.Bəndəroğlu və İraq türkmanlarının mənəvi irsini
5
Azərbaycan elmi dövriyyəsinə gətirən və bu sahədə misilsiz xid-
mətləri olan azərbaycanşünas alimimiz prof. Qəzənfər Paşayev
belə bir antologiyanı AFA-nın növbəti kitabı kimi hazırlayıb
oxuculara təqdim etdilər (AFA, İraq-Türkman cildi, 1999).
Elə həmin dövrdə M.Fərzanə də Güney Azərbaycan folk-
loru örnəklərindən ibarət əlyazmasını bizə təqdim etmişdi. Lakin
M.Fərzanənin hazırladığı “toplu” yalnız söz sənəti örnəklərindən
ibarət olmayıb etnoqrafik, tarixi, arxeoloji, ədəbi, coğrafi və bu
kimi çoxyönlü memuar-xatirə səciyyəli yazıları çevrələyirdi.
M.Fərzanənin təqdim etdiyi materiallar içərisindən folklor
örnəklərini seçmək, onları məzmun, tutum və ideya baxımından
saf-çürük edib sistemləşdirmək işimiz uzun illər davam etdi...
M.Fərzanə folklor örnəklərinin söyləyiciləri, toplayıcıları haq-
qında heç bir pasportlaşdırma qeydləri aparmamışdı. Folklor
İnstitutunda cənublu həmkarımızla görüşümüz zamanı (iki dəfə)
ona ünvanladığımız sualları, aldığımız cavabları xatırlatmaq
istərdik:
– Ağa, nə üçün Sizin təqdim etdiyiniz folklor örnəklərinin
heç birində onların söyləyiciləri, toplayıcıları barədə bilgi veril-
məmişdir? Axı, bu məlumat folklor materiallarının nəşrində əsas
şərtlərdən sayılır!
Cavab: Toplama işi Azərbaycan türkcəsində təhsil almağın
(oxumağın) və danışmağın yasaq olunduğu bir dövrdə aparılmış-
dır. Həmin tarixi mərhələdə söyləyicilərin və toplayıcıların
soyadlarının açıqlanması onların həbsi ilə nəticələnə bilərdi.
Məsələ onsuz da bəlli idi və əlavə sorğuya ehtiyac qalmadı.
M.Fərzanənin təqdim etdiyi folklor örnəklərində nəinki təkcə
söyləyici və toplayıcılar barədə məlumat verilməmiş, həmçinin
bütün söz sənəti nümunələrinin əksəriyyəti fars dilində uyğun
nəşrlərdə çap olunmuşdur. Bizə verilən materiallar isə orijinal-
larının qorunmadığı ucbatından yenidən farscadan Azərbaycan
türkcəsinə tərcümə olunmuşdur. Ana dilinin, oxunun, yazının
qadağan olunduğu bu tarixi mərhələni səciyyələndirmək üçün
həmin mənzərəyə ötəri nəzər salmaq kifayətdir.
6
Güney Azərbaycanda folklor toplamağın çətinliklərindən
söz açan şair-publisist və folklorçu Mirhidayət Hesari qeyd edir-
di ki, Azərbaycan şifahi söz sənəti örnəkləri farscaya çevrilərək
həm İran radiosu, həm də mətbuatda fars folklor örnəkləri kimi
təqdim olunurdu. Bununla da fars folkloruna qarışmış nümunə-
ləri seçmək, ayırd etmək mümkün deyildi1. Bu baxımdan,
M.Hesari Əli Əkbər Dehxudanın dörd cildlik “Məsəllər və hik-
mətli sözlər” əsərini Azərbaycan folklorunu fars örnəkləri kimi
təqdim edən nəşrlərdən sayırdı.
Əlli üç illik Pəhləvi rejimi dönəmində Azərbaycan türkcə-
sində danışmağın yasaq olunması, bu məsələ ilə bağlı cərimə
tətbiq edilməsi barədə öz xatirələrində söz açan tanınmış dilçi və
ədəbiyyatşünas Həmid Nitqi yazır: “...ibtidai məktəbdə oxudu-
ğum vaxt dilimiz yasaq olunduğu illər türkcə danışdığım üçün
məndən ilk cəriməni aldılar, onda mən türkcənin və farscanın
fərqinə vaqif oldum. Anladım ki, fərqləri varmış, evdə olanda
atam deyərdi ki, filan kəlmənin farscası yoxdur”2.
Əlbəttə, Azərbaycan türkcəsinin, geniş anlamda isə ümumiy-
yətlə türk dilinin fars dili ilə müqayisədə daha zəngin çalarlara,
söz ehtiyatına malik olduğu haqqında istər ünlü tarixi simalar,
istərsə də çağdaş araşdırıcılar onlarla tədqiqatlar yazmış və
dəyərli fikirlər söyləmişlər. Əmir Əlişir Nəvainin çağatay dilinin
farsca müqayisədə hansı üstünlüklərə, zənginliklərə malik oldu-
ğunu müəyyənləşdirən “Mühakimətül-lüğəteyn” əsəri də daxil ol-
maqla bu problemin öyrənilməsi güneyli həmkarlarımızın da hə-
mişə diqqət mərkəzində olmuşdur. Maraqlıdır ki, dok. Cavad
Heyət “Moğoyesət-ül-lüğəteyn” (“Müqayisəli lüğət”) əsərində
1650 türk sözünün fars dilində qarşılığının olmamasını aşkarlamış
və belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, farslar bu sözlərin əvəzinə ərəb
və türk dillərindən alınan sözlərdən istifadə etmişlər. Bu baxım-
dan Güney folkloru toplusunda təqdim olunan mətnlərin qeyd

1 Hesari M. Folklor yığmaqda qabaqcıllar, “Varlıq” dərg., 1996, № 103, s. 49-54
2 Hüseynova N. Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı müasir mərhələdə yaxud,
“Varlıq” ədəbi məktəbinin nümayəndələri. Bakı, “Elm və təhsil”, 2010, s.44
7
edilən səbəblər ucbatından farscadan Azərbaycan türkcəsinə tər-
cüməsi zamanı canlı danışıq dilinin, milli koloritin nə dərəcədə
qorunduğunu yəqin etmək mümkündür.
Son illərdə aparılmış araşdırmada Güney Azərbaycan türk-
lərinin ictimai-siyasi, mədəni-mənəvi mühiti belə səciyyələndi-
rilmişdir: “...Azərbaycan dilinin, ədəbiyyatının, mətbuatının və
bir sözlə desək – Azərbaycan milli-mədəni varlığının yasaq
olunduğu illərdə bu milli varlığın ən geniş və kütləvi sahəsi
sayılan xalq yaradıcılığı məhsullarının toplanması, araşdırma və
nəşr məsələsi hələ öz yerində qalsın, hətta ana dili, xalq varlığı,
xalq ədəbiyyatı və xalq inancları kimi sözləri ağıza alıb danış-
maq belə bağışlanmaz günah sayılırdı”3. Həmin fikirləri özgə bir
formada ifadə edən cənublu həmkarımız M.Səbri M.Fərzanənin
“Varlıq”da nəşr olunmuş (1996, № 201-2, s. 29-41) “Pəhləvi re-
jimində Güney Azərbaycanda şifahi xalq ədəbiyyatının toplan-
ması, araşdırılması və nəşri tarixindən” məqaləsinə istinadən
qeyd etmişdir ki, Pəhləvi rejimi xalqın milli-mənəvi duyğu və
düşüncələrindən süzülüb gələn və onların tarixi milli qəhrəman-
lıqlarını, mədəni bədii varlıqlarını canlandıran xalq ədəbiyyatı-
nın toplanması və nəşrinə imkan verməmişdir.4
İranda Azərbaycan türk folklorunun Pəhləvi dönəmindəki
nəşri barədə söz açan Ə.Sərrafi olduqca acınacaqlı bir faktı belə
ifadə etmişdir: 53 illik Pəhləvi rejimi illərində folklorumuza aid
cəmi 26 kitab işıq üzü görmüşdür ki, onların ancaq 8-i türkcə,
qalanı isə farscadır (yaxud, əsasən fars dilindədir)5. Əlbəttə, bu
rəqəmlər o qədər də inandırıcı səslənmir və biz Güney Azər-
baycan folklorşünaslığının yaranması, təkamül yolları və nəşri
problemləri barədə az-çox məlumat verdiyimiz üçün bir daha

3 Səbri Məryəm. Cənubi Azərbaycan folklorunun toplanması, nəşri və təd-
qiqində “Varlıq” jurnalının rolu, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru dissertasiyası,
Bakı, 2011, s. 11. “Varlıq” dərgisi ilə bağlı özgə bir nəşr P.Məmmədovanın
araşdırmasıdır: “Varlıq” jurnalında ədəbiyyat məsələləri, Bakı, Elm, 2000
4 Yenə orada, s.11
5 Sərrafi Ə. İran türklərinin dili və folkloru, “Varlıq” dərgisi, 1999, №114-3,
s. 60-71
8
həmin məsələlərə qayıtmağa ehtiyac duymuruq6. Yalnız M.Fər-
zanənin etirafını xatırlatmaq istərdik. O öz araşdırmalarında
dəfələrlə vurğulamışdır ki, Güney Azərbaycanda xalq ədəbiy-
yatının səmərəli toplanılıb mətbuatda çap olunması 1945-1946-
cı illərə təsadüf edir.
“Güney Azərbaycan folkloru” toplusunda M.Fərza- nənin
həyat yolu və elmi fəaliyyəti barədə ayrıca oçerk təqdim edil-
diyini nəzərə alıb, yalnız onu qeyd etmək istərdik ki, müəllifin
“Varlıq” dərgisinin ayrı-ayrı saylarında çap olunmuş “Ana dilimiz
və milli varlığımız uğrunda mübarizələr dəftərindən” silsilə
yazılarında, habelə “Azərbaycan el ədəbiyyatından atalar sözü və
məsəllərə aid bir orijinal əsər”, “Azərbaycan el mahnıları”, “Dədə
Qorqud boylarının dil və üslub özəlliklərini Azərbaycan türkcə-
sində aramalıyıq”, “Novruz – el bayramı, bahar bayramı B.Q.Sə-
həndin şeirində”, “Pəhləvi rejimində Güney Azərbaycanda şifahi
xalq ədəbiyyatının toplanması, araşdırılması və nəşri tarixindən”,
“Söz dünyamız və folklor”, “Molla Nəsrəddin lətifələri” və s.
kimi məqalələrində folklorumuzun çoxyönlü qayğıları, qaynaqları
kimi bir sıra önəmli məsələlərə toxunulmuşdur.
İranda yaşayan türk mənşəli tayfalar: qaşqaylar (2 milyon-
dan çox olub 90 oba və eldə məskunlaşmışlar), şahsevən, xəlac,
türkman, padar, tərəkəmə – ümumilikdə isə Azərbaycan türkləri
etnik baxımdan az yad edilmiş, xalqın mənəvi irsinin toplanma-
sında misilsiz zəhməti olan hüquqşünas folklorçu – Əli Kəma-
linin sözləri ilə desək “...İranın milli və etnik tərkibi ilə bağlı
dünya türkologiyası uzun müddət aldadılmışdır”7.

6 Abbaslı İ. Folklorşünaslıq. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, altı cilddə, I cild,
Bakı, “Elm”, 2004, s. 699-701.Yenə onun: Azərbaycan folklorşünaslığının
təşəkkülü və inkişaf mərhələləri, “Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair
tədqiqlər”, IX kitab, Bakı, Səda, 2000
7 Hüseynova N. Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı müasir mərhələdə yaxud,
“Varlıq” ədəbi məktəbinin nümayəndələri, s.160
9
İran hakimiyyətinin Güney Azərbaycanla bağlı dövlət siya-
səti onlarla araşdırmalar, nəşrlər mövzusuna çevrilmişdir. Bu
istiqamətdə xeyli işlər görülmüş və görülməkdədir.
Son illərdə güneyli ziyalılarla, folklor həvəskarları ilə gö-
rüşlərimiz zamanı İran hakimiyyətinin dövlət siyasətində ermə-
nilərə bəslənilən münasibətlə bağlı suallar vermiş, erməni dilin-
də folklor nəşrlərindən nə dərəcədə xəbərdar olduqları barədə
maraqlanmışıq. Sorğularımıza cavab ala bilməmişik.
Bu gün çoxlarını düşündürə bilər ki, tarixi torpaqlarında ya-
şayıb öz əsrlik gələnəklərini davam etdirən və sayları milyon-
larla ölçülən İran türklərinin maddi-mənəvi irsləri azlıqda qalan
ermənilərin mədəniyyətləri ilə bir səviyyədə dayana bilərmi? Bu
problem tarixi xronoloji baxımdan açıqlanmalı və çoxyönlü
araşdırmaların predmetinə çevrilməlidir. Biz isə bu məsələ ilə
bağlı düşüncələrimizi cənublu həmkarlarımızla bölüşdürmək
istərdik.
Heç bir müdaxilə etmədən İran erməniləri ilə bağlı erməni
qaynaqlarında qorunmuş əsas məqamları təqdim etmək bir çox
mətləblərə aydınlıq gətirə bilər.
Akad. H.Acaryanın hesablamalarına görə bizim eradan
öncə VII əsrdən başlayaraq Firdovsinin yaşadığı yüzilliyə kimi
(XI ə.) tam 1600 il ermənilər İran tayfaları ilə qonşuluqda ya-
şamışlar. Onun tam 900 ilini onlar farsların, yaxud fars haki-
miyyətinin vassalı olmuşlar8.
Erməni dilli qaynaqlardakı ayrı-ayrı faktlar təsdiq edir ki,
hələ XI-XII əsrlərdə fars dili ermənilər içərisində tədris olunur-
muş. Bu dil həm dövlət dili sayılmış, həm də iqtisadi əlaqələrin
möhkəmləndirilməsində mühüm rol oynamışdır. XI yüzilliyin
birinci yarısından etibarən farscadan ermənicəyə tərcümə əsər-
lərinə təsadüf edilir. İlk dəfə olaraq Əbubəkr Məhəmməd ibn
Zəkəriyyə Razinin (869-925) tibb əsəri ermənicəyə çevrilmiş-

8 Acaryan H. Erməni dilinin tarixi, I hissə, İrəvan, 1940, s. 222 (ermənicə)
10