Gramatyka języka polskiego w ćwiczeniach: kurs przygotowawczy dla kandydatów do szkół średnich

249 Pages·2000·10.321 MB·Polish

by  Zofia Czarniecka-Rodzik

Zofia Czarniecka-Rodzik
Kurs przygotowawczy
dla kandydatów do szkól srednich
Warszawa 2000
Copyright €> Zofia Czamiecka-Rodzik 1996
Recenzenci
dr Krystyna DIugosz-Kurczabowa
mgr Elzbieta Rojek-Palczewska
dr Marek Gumkowski
Projekt okladki
Maria Drabecka
Opracowanie merytoryczne
Katarzyna Porembska
Redakcja techniczna
Anna Troszczynska
Korekta
Irena Pielinska
ISBN 83-7255-445-5
Edukacja
Wydanie III
Wydawca
Prószynski i S-ka SA
02-651'Warszawa, ul. Garazowa 7
Druk
Lódzkie Zaklady Graficzne
90-019 Lódz, uL Dowborczyków 18
Od autorki
Perspektywa zdawania egzaminu wstepnego z gramatyki przeraza
niejedno z Was. Rzeczywiscie, nauka o jezyku czesto sprawia uczniom
wiele trudnosci. Równie trudne jest jednak opanowanie gry na
instrumencie czy osiagniecie dobrych wyników w sporcie wyczynowym.
A przeciez kazdy wie, ze w tych dziedzinach sukces scisle zalezy od
czasu poswieconego na trening i cwiczenia. Dokladnie tak samo rzecz
sie ma z nauka gramatyki jezyka ojczystego. Dlatego powstala ta
ksiazka. Ma ona Ci dostarczyc, obok podstawowych wiadomosci, bogatego
materialu do cwiczen. Jesli samodzielnie je rozwiazesz, z pewnoscia
bez trudu poradzisz sobie z czescia gramatyczna egzaminu. Wszak
„cwiczenie czyni mistrza".
Na poczatku kazdego rozdzialu, przed cwiczeniami, zostaly zwiezle
omówione poszczególne tematy gramatyczne. W tym miejscu znajdziesz
równiez dobre rady - praktyczne i proste wskazówki, pokazujace techniki
rozwiazywania konkretnych typów cwiczen, ze szczególnym
uwzglednieniem egzaminacyjnych pulapek i „haczyków**.
Zebrane tu cwiczenia w znacznej czesci byly w minionych latach
wykorzystywane w konkretnych testach egzaminacyjnych do szkól
róznego typu. Sa one bardzo zróznicowane i tak dobrane, abys przyzwyczail sie
do róznorodnych form testów i aby na egzaminie zadne zadanie nie bylo
dla Ciebie zaskoczeniem. Dlatego tez w wiekszosci wypadków
zachowano oryginalne sformulowania polecen.
Kazdy z omawianych dzialów gramatyki koncza dwie prace kontrolne
wraz z podana punktacja i ocena (na wzór zatwierdzanych kuratoryjnie
szkolnych prac kontrolnych publikowanych w pismiennictwie
pedagogicznym). Dzieki temu mozesz sam sprawdzic, w jakim stopniu
opanowales dana partie materialu.
Wiele cwiczen jest tak ulozonych, abys przy okazji przygotowywal sie
do czesci literackiej egzaminu. Dlatego duzy nacisk polozono na
wzbogacenie slownictwa oraz sprawnosc w dobieraniu wyrazów i tworzeniu
konstrukcji skladniowych, a wiekszosc tekstów wybrano z lektur
obowiazkowych dla wyzszych klas szkoly podstawowej.
6 Od autorki
Na koncu ksiazki umieszczono odpowiedzi do cwiczen, abys mógl
szybko i samodzielnie sprawdzic, czy poprawnie je wykonales. Maja one
takze sluzyc jako wzór odpowiedzi egzaminacyjnej.
Mam nadzieje, ze ta ksiazka bedzie sluzyc zarówno uczniom - do
samodzielnego powtarzania i utrwalania materialu nie tylko przed
egzaminem, ale takze w ciagu roku szkolnego - jak i nauczycielom pracujacym
z ósmoklasistami i przygotowujacym kandydatów do szkól srednich*
Powodzenia!
Zofia Czctrniecka-Rodzlk
Jak korzystac z podrecznika?
- Przed wykonaniem cwiczen uwaznie przeczytaj poprzedzajace je
wiadomosci teoretyczne. Jesli nie zrozumiesz jakiegos zagadnienia,
skorzystaj takze ze szkolnego podrecznika do gramatyki* (w wielu miejscach
otrzymasz wskazówki dotyczace numerów konkretnych rozdzialów, w
których omawia sie dane kwestie).
- Jesli chcesz odnalezc wiadomosci lub cwiczenia zwiazane z
konkretnym zagadnieniem, szukaj ich w spisie tresci lub w indeksie na koncu
ksiazki. W indeksie znajdziesz numery stron, na których pojawia sie dany
termin. Strona, na której jest on dokladniej omówiony, jest wyrózniona
tlustym druidem,
- Zawsze bardzo uwaznie czytaj polecenia.
- Swoje odpowiedzi sprawdzaj z odpowiedziami podanymi na koncu
ksiazki. Badz jednak wobec siebie uczciwy! Przeciez sam masz byc
swoim nauczycielem. Najpierw rozwiaz cwiczenie, potem je sprawdz. Bledy
poprawiaj innym kolorem (najlepiej czerwonym). W ten sposób
stwierdzisz, jakie cwiczenia sprawiaja Ci trudnosc.
- Jesli wydaje Ci sie, ze nie potrafisz rozwiazac jakiegos zadania
nawet po wielokrotnym przeczytaniu wiadomosci teoretycznych, zaznacz
je i przejdz do nastepnego. Do nie rozwiazanego zadania wróc po
wykonaniu lcilku innych.
- Moze sie zdarzyc, ze mimo wszystko nie bedziesz umial wykonac
jakiegos cwiczenia, a podana odpowiedz wyda Ci sie niejasna. Popros
wtedy o pomoc nauczyciela. Nigdy nie przepisuj odpowiedzi!
- Przystepujac do sprawdzianów kontrolnych pamietaj, ze rozwiazanie
kazdego z nich powinno Ci zajac nie wiecej niz 45 minut. Pracuj wiec
z zegarkiem w reku i notuj godzine rozpoczecia oraz zakonczenia testu.
W ten sposób nauczysz sie kontrolowac swój czas pracy. Wlasciwe
wyczucie czasu jest na egzaminie równie wazne, jak dokladne opanowanie
materialu.
'* Odwolani fi w tekscie odnosza, sie do podrecznika .Jezyk polski VIII. Gramatyka i ortografia"
Janusza Strutynskiego.
CZESC I
FLEKSJA
Rozdzial 1. Czasownik
Rozdzial la. Osobowe formy czasownika
Czasownik to odmienna czesc mowy, okreslajaca czynnosc lub stan.
Odpowiada na pytania co robi? co sie z nim dzieje?
Formy osobowe - takie formy, w których mozemy wskazac osobe (ja, ty,
on itd.), np. zrobilem (ja), pójdziemy (my), zostancie (wy), spózniliby sie
(oni).
Czasownik odmienia sie przez:
- osoby (1.2. i 3.),
~ liczby (pojedyncza i mnoga),
- rodzaje (w liczbie poj. meski, zenski i nijaki, w liczbie mn. meskooso-
bowy i niemeskoosobowy).
Moze wystepowac w:
- 3 czasach - terazniejszym, przeszlym i pizyszlym (prostym i zlozonym),
- 3 trybach - orzekajacym, rozkazujacym i przypuszczajacym,
- 2 aspektach - dokonanym i niedokonanym.
Czasownild majace zarówno strone czynna, jak i bierna nazywamy
przechodnimi, wystepujace tylko w stronie czynnej - nieprzechodnimi.
Odmiana czasowników to koniugacja.
Czasownik w formie osobowej pelni w zdaniu funkcje orzeczenia.
DOBRA RADA: Pamietaj, ze nie zawsze mozemy okreslic wszystkie formy danego
czasownika. Nie mozna okreslic rodzaju czasownika w trybie rozkazujacym (np. pracuj) oraz
w czasie terazniejszym (np. pracuje) i przyszlym prostym (np. zapracujecie).
Czas jest forma wystepujaca tylko w trybie orzekajacym.
W trybie rozkazujacym nie mozna utworzyc' formy 1 os, liczby poj.
Uwaga na czasownild odmieniajace sie nieregularnie, takie jak: isc (w czasie przeszlym
szlam, ale szedlem), umiec (w 1 os. l.p. cz. ter.70 - umiem), rozumiec (w 1 os, I.p. cz. ter.
ja - rozumiem), mlec i plec (odmiana w czasie przeszlym).
® Cwiczenia
1. Przeksztalc podane zdania, zamieniajac tam, gdzie to mozliwe, formy
strony czynnej na strone bierna. Jak nazywamy czasownild, które
mozna przeksztalcic w ten sposób?
12 CZESC L FLEKSJA
Doktor Obarecki bezplatnie rozdawal chorym leki.
Aptekarzowi i felczerowi wypowiedzial wojne.
Po pewnym czasie jego zapal oslabl.
Niebawem zawarl bliska znajomosc z miejscowymi „notablami".
Przestal wspomagac ubogich i chorych mieszkanców Obrzydlówka.
Odp
2. Uzupelnij tabelke:
strono strona .. ?.. strona *
zmienia sie
jest zapisany
wystraszyl
zosta! podpisany
zniecheci sie
zaadaptuje
3. Przeksztalc podane zwroty, zastepujac czasownilci niedokonane
dokonanymi i odwrotnie. Wyjasnij znaczenie podkreslonych zwrotów.
pisal jak kura pazurem -
zrobil z igly widly -
,
rozwijal skrzydla -
trzasl sie ze strachu —
bral cos na swoje barki -
zaprowadzila porzadek -
odniosla sukces -
poniósl porazke -
znosila zniewagi -
zeszla z obloków na ziemie -
4. Z poprzedniego cwiczenia wybierz 3 zwroty i ulóz z nimi w sumie 6
zdan: w trybie orzekajacym, przypuszczajacym i rozkazujacym oraz w
2 rodzajach liczby mnogiej (meskoosobowym i niemeskoosobowym).
5. Z podanego tekstu wybierz czasowniki w formie osobowej. Okresl ich
formy fleksyjne.
„Jak was tu przywiezli, panie, zaraz chcielismy na Szczytno ruszyc,
ale ów rycerz, który was przywiózl, wzbronil. Wy, panie, teraz
pozwólcie, bo zas przez pomsty nie mozemy ostac. Niech tak be-
Rozdzial L Czasownik 23
dzie, jako drzewiej bywalo. Darmoc nas nie hanbili i nie beda...
Chodzilismy do nich za waszych rzadów, pójdziemy i teraz, pod
Tolima, alibo bez niego. Juz my Szczytno musimy dobyc i te
sobacza krew z nich wytoczyc - tak nam dopomóz Bóg!..,".
H. Sienkiewicz „Krzyzacy**
Rozdzial Ib. Formy nieosobowe czasownika
Formy nieosobowe czasownika to takie formy, w których nie mozemy
okreslic osoby.
Wsród nich wyrózniamy:
- bezokolicznik (w tej postaci znajduja sie czasowniki w slownikach),
np. chodzic, jesc, spoc,
- formy zakonczone na -no i -to, np. zamieszczono, pominieto. Formy te
tworza zdania bezpodmiotowe (porównaj w czesci IV rozdzial l2b),
- imieslowy
* przymiotnikowe: czynne, np. piszacy,
bierne, np. zamówiony, rozbity,
* przyslówkowe: wspólczesne, np. spiewajac, milczac,
uprzednie, np. ukloniwszy sie, wyszedlszy.
Imieslowy przymiotniJcowe odmieniaja sie tale jak przymiotniki, tzn. przez
przypadla, liczby i rodzaje; imieslowy przyslówkowe sa nieodmienne.
Istnieja takze czasowniki nieosobowe, które nie odmieniaja sie przez
osoby i nie maja formy bezokolicznika (np.: mozna, trzeba, nalezy itp.).
DOBRA RADA: Nie ucz sie na pamiec koncówek imieslowów - latwo je wtedy pomylic
z przymiotnikami. Wystarczy, jesli zapamietasz ich rodzaje i logicznie skojarzysz nazwy.
Imieslów przymiotnikowy odpowiada na pytania przymiotnika, ale pochodzi od
czasownika, np. jaki? piszacy, czyli taki, który pisze, jaki? rozbity, czyli taki, którego ktos rozbil.
Slowo „czynny" oznacza w tym wypadku wykonywanie czynnosci, np. piszacy uczen
(uczen sam pisze). Natomiast „bierny" oznacza uleganie czynnosci wykonywanej przez
kogos innego, np. rozbity dzbanek (nie rozbil sie sam, zrobil to ktos inny). Imieslowy
bierne sluza do tworzenia strony biernej czasowników osobowych, np. byl podziwiany.
Imieslowy przyslówkowe pelnia funkcje przyslówka w zdaniu, np.jadl (w jaki sposób?)
milczac; wyszedlszy, zamknal drzwi (kiedy?). Imieslowy przyslówkowe nazywamy
wspólczesnymi, gdy czynnosc, o której mówi imieslów, odbywa sie jednoczesnie z inna
czynnoscia, np. szedl spiewajac (jednoczesnie szedl i spiewal), jadl milczac. Imieslów
przyslówkowy uprzedni natomiast wyraza cos dziejacego sie wczesniej, uprzednio, niz to
co oznacza orzeczenie. Np. ukloniwszy siey wyszedl (najpierw sie uklonil, dopiero potem
wyszedl).