Table Of Content(Ali nari) TAVOLA I
ANTONIUS O' ELIA S. J.
- GRAECARUM
LITTERARUM
HISTORIA
ANGELO SIGNORELLI
EDITORE .. ROMA J 948
« CUM PULCHRIS MEMBRIS MIRO SPLENDORE REFUGIS
GRAECORUM TOTO SPANDlS IN ORBE DECUS »
EPISTULA IOSBPHI DE GIOVANNI S. J. ECCLESIAE HISTORIAE
MAGISTRI IN STUDIORU]\i SEDE NEAPOLITANA ET SA
CRAE DOCTRINAE PRAESIDIS IN PONTIFICIO SEMINARIO
CAMPANO AD ANTONIUM D'ELIA S. J.
Iosephus M. de Giovanni
Antonio D'Elia S. D.
V ehementer gratulor ti bi, Anioni carissime, quod
Latino sermone, et polito quidem, concinnaveris
praeclarum opus tuum de Graecis tum scriptis tum
scriptoribus. Quo consilio duos mihi videris capturus
esse f ructus. Primo quidem e tuo volumine notitiam
TUTTI I DIRITTI DI RIPRODUZIONE VIETATI hauriet lector Graecorum auctorum et operum, qui
ANGELO SIGNORELLI bus nulla hucusque natio nihil simile geimit aut par. .
Ubi enim invenz'es auctores, qui cum H omero ac Pin
EDITORE - R O MA - 1948
daro, Demosthene ac Platone, Thucy_dide et Aristo
tele possint certare?
Deinde vero Latinae linguae usum divulgas et
dilatas. Proinde repetere potes verba M. Tuili: « cum
Graecis Latina coniunxi >> (De officiis, I, 1). ·
De utrisque litteris igitur bene. mereris, nec non
de Italis iuvenibus, quos videris hortari verbis Hora
tii: « Exemplarià Graeca nocturna versate manu ver
sate diurna » (A. P. 268, 69), ·et simul incitas ad Lati
nam linguam colendam, ne opinentur adulescentes
nostri, suae originis ignari vel obliti, Italiae fines
praeterire et alienam linguam addiscere, cum Latinis
litteris student.
Lingua Latina nostra est; patres nostri eam crea
verunt. et usur parunt ,· fT.os est igitur, imo f ructus e
TIPOGRAFIA EDITRfCE ~I. PISANI - ISOLA DEL L!RT __: J 948 solo nostro ortus.
- 6 - 'GRAECARUM LITTERARUM HISTORl.A.
Ne sinamus eam in oblivionem delabi.
Pertinebat o(im, ut ita dicam, ad universitatem
generis humani.
Romae lune par erat nihil et nihil secundum.
PROOEMIUM
(Mart. XII epigr.).
Proh! dolor, diu magnifice se iactarunt iuvenes
Itali, quum Romanorum imperium conclamarent, Ro
I. Litteraritm Graecarum praestantia. - II. Origo et natura Populi
manorum autem virtutes ignorarent; arma gestare
Graeci. ·- Ill. Regio a Graecis habitata. - IV. Graecae stirpes. -
cupiebant, spiritum sumere nesciebant, legione_s sec V. Graecorum religio. - VI. Oivilis cultus. - VII. Sermo Graecus
eiusque praecipuae differentiae. - VIII. Litterarum Graecarum
tari somniabant, leges scrutari detrectabant, vim ex
per gradus progressus. - IX. Graecarum litterarum partitio. -
tollebant, ius autem despiciebantl X. Litterarum Graecarum incolumitas et iactura.
Redeamus o portet ad studium et usum Latinae
lingua e; nihil enim aptius quam eius usus ad addi I
scendam linguam; nam loquendo, scribendo, legenda
Scripturo mihi Graecarum litterarum historiam
potills quam errando discitur.
magnopere ad rem conduce.re visum est aliquid de
Add e quod Latina lingua mortua dici non potesi;
earum praestantia referre ac breviter perstringere
ea utitur ubique terrarum Ecclesia catholica; Eccle
siaeque ministri eam adhibent in. scholis, in templis, originem, naturam, sermon~m et vitam eorum, qui
eas excoluerint, quo et ea, quae in Graecis miremur,
in pr~cibus, ~·n_.legib~s,~ haud pauci Latine colloquun
clariori_l uce splendeant et, quae mox dicturi simus,
tur; zn comztus relzgzosorum coetuum, uti ptime
0
magis in aperto sint.
nosti, Latina lingua usurpatur, Latine negotia ge
runtur. Litterarum Graecarum praestantia etiam primo
-0culorum obtu tui apparet ex miris operibus, quae ad
Faxit Deus, ut, post lectum opus tuum, multi
praesertim iuvenes, Latinarum et Graecarum /ittera nos pervenerunt, ex peculiari ratione, qua singula lit
rum perstudiosi e vadant. · terarum genera in Graecia exorta sunt, ex innumeris
Vive va/eque. emolumen tis, qua e toti hominum generi inde parta
sunt.
Ne a poli, ad Pausilypum.
Homeri poemata, Aeschyli et Sophoclis tragoe
Pr. K. augusti 1947.
diae, Aristophanis comoediae, audaces Pindari dithy
s.
JoSEPHUS M. DE GIOVANNI J. rambi etiam nunc tanta vi, venustate et poetica laude
-8-
-9-
gaudent, ut fere nullum cuiusvis aetatis et gentis opus
tae sint, quae multis populis, eruditissimis hominibus,
bis aequari possit. Neque in vetustioribus litteris, ne
liberalissimisque studiis affluebant et iamdiu multa
que in recentioribus quisquam unquam fuit, qui vel
sibi effinxerant. Attamen etiam quae apud alias gen
nativa subtilitate Herodoto, vel copia et varietate ser
tes initium duxerant, in Graecia tantum incremen
monis Platoni, vel sicca eloquentiae vi, efficaci, pres tum ceperunt, ut et ad maximam perfectionem viam.
sa et perlucida arte dicendi Thucydidi vel Demosthe sibi straverint et, ut splendidissimum perfectionis
ni in soluta oratione palmam eripuerit. exemplar et humanitatis lumen, in ceteras orbis litte
Rane praestantiam litterae Graecae ab ipso po ras translata sint.
pulo repetunt, qui, magna inventione et ingenii cele Non solum elegantiam et perspicuitatem sermo-
ritate praeditus, ad studium litterarum et ad recon nis, quibus quae mente concipimus perlucidissime
ditissima quaeque investiganda suapte natura fere nostris similibus communicamus, non solum carmi
batur. Haec ab ipsis litteris manifesta apparent, quae num concentum, verborum ambitum, qui facilis et nu
populi mores, animi sensus, studia, instituta conti merosus fluit, non solum vivas et perbene depictas.
nent. Graeca opera non privato ingenio creata sunt,. imagines, quae frequentes ex mente scriptorum pro
quod divino numine afflatum, sui animi tumultum fluunt, litterae Graecae prae se ferunt; sed mirum
effm;idit; ·sed in ipso populo quasi spante exorta, om r quantum hominum necessitatibus profuerunt. Popu
nia, quae in vita civili et domestica aguntur, mirabili lus enim Graecus non pulchrum solum, sed etiam uti-
arte referunt. le et verum maxiino animi ardore persecutus est, ne-
Non omnia tamen, qua e Graeci nobis tradide que tantum in ingenuis artibus versatris est, sed in
runt, ab ipsis Graecis.parta sunt, ut quidam, praeser ·omnibus quoque disciplinis, quae vitae necessitatibus
tim qui patrum nostrorum memoria vixerunt, arbi consulunt. Rerum originem earumque rationem ma
trati sunt. Nam, ut manifestum apparet ex antiquis ximo ingenii acumine perscrutatus est, discrimen,
simis monumentis Cretae, Mycenis, Argis, in aliis quod inter rerum naturam et hominum intercedit,
Aegaei maris insulis et in Asiae terris, quae ad occi enixe perspexit, exeelsosque ac nobilissimos homi-.
dentem solem vergunt, nuperrime detectis, a populis num fines, primus omnium populorum, ut videtm:, in
Babyloniis, Phoenicibus et Aegyptiis multa Graeci tuitus est. Litterae ergo Graecae non magis forma
deduxerunt, non solum, quae ad artem pingendi et quam materia splendent, nec arte magis quam doctri-
fingendi, ad religionem et musicam spectant; sed na probantur. N eque solum praecepta de philosophia
etiam carmina et alia multa, quae ad litterarum pro et de virtute primi omnium populorum Graeci tradi
gressum magnopere conferunt. Non enim casu acci derunt; sed mathematicae, doctrinae rerum naturae,
dit, ut primae Iùterae Graecae in coloriiis Asiae exor- astrologiae, ceterarumque disciplinarum, quae expe-
-10-
-11-
rientia comparantur, Graeci prima fundamenta po partas, sibi comparasse videntur, a quibus non reces
suerunt, et, quod potissimum est, eorum opera iis serunt, cum in alienas regiones immigrarunt.
virtutibus abundant, ut recentes appareant, eaque pe In novis sedibus multa, quae antea de divinitate
culiari nota distinguuntur, ut cuiusque· aetatis homi conceperat, populus Graecus emendavit, novisque
nibus semper accepta sint, eos animi sensus referunt, moralibus ac divinis disciplinis statutis, de marmore
.qui cum sensibus omnium hominum congruunt. et aere simulacra deorum deduxit, quibus humana
Nec, si quid olim lusit Anacreon, membra et formas tribuit.
Delevit aetas; spirat adhuc amor, Haec nativa Graecorum indoles, quae celsitudi
Vivuntque commissi calores nem deorum ita imminuit, ut non multum ab homi
Aeoliae fidibus puellae. nibus differant, eorum cultui et humanitati non pa
(Hor. Carm. IV, 9, 9-12). rum profuit; nam cum ipsa illud quoque studium in
eorum animum incessit, quod homines ita extollit,
Spirant et vivunt adhuc ea omnia, quae prae·
ut ipsos deos pertingere possit. Ex omnibus diis per
clarissimi Graeci scriptores nobis tradiderunt. Nos
fectissima exemplaria ·sibi effinxerunt, ut, in ipsa
vero, qui eorum hereditatem adivimus, post XXV
saepe respicientes, terrigenae ad caelestes proxime
saecula, eos vividos animi sensus cum nostris sensi
accederent. Venerem pulchritudinis, Minervam sa
bus congruentes in eorum scriptis deprehendimus,
pìentiae, Junonem sagacitatis et prudentiae, Mercu
quos frustra in aliis scriptoribus. exquirimus, ne in
rium sedulitatis et perspicaciae, Apollinem multifor
ipsis quidem, qui non longo temporis spatio nos prae
mis ingenii sapientiae exemplaria sibi statuerunt.
.cesserunt.
Haec eximia ingenii dexteritas, quae praestantiora
effici t omnia, qua e secum ex Asia tulerant, totam
II Graecorum naturam nobis detegit. Detegit perluci
dam sibique semper congruentem mentem, promp
Graeci, in Asia exorti, ab illis populis or1gmem tum, acre, noscendi cupidum ingenium, quod fundi
ducunt, a quibus Indi et Persae in Asia, Itali, Celtae, tus res pervadit earumque rationes peracute scruta
Sarmatae et Germani in Europa, quos nostrae aeta tur: detegit nobiles et altos animi sensus, nativam
tis homines communi nomine Arianos vocarunt. An pulchri perceptionem: illam praesertim virtutem de
tequam nativum locum relinquerent et alienas regio tegit, quae eas formas sibi effingit, quibus nihil prae
nes peterent, prima cultus et humanitatis elementa, stant ius esse possit. Acri ingenio praeditus, navus et
quandam civitatis formam, deorum cultum, multa prudens, audax et sedulus, patriae *et libertatis
rum rerum usum, innumeras notiones, experientia amans, gloriae et laudis cupidus, Graecus, vehemen-
-12- -13-
tius quam ceteri, pulchri et ingenuarum artium amo cis elucet,. studium laudis et gloriae, quod Iitteris et
rem appetit, nihil unquam aggressus est, nihil un artibus magno pere profuit . .
quam mente concepit, quod perf ectam pulchritudi Loci natura, pro ratione regiOnum diversa, multi-
nis speciem prae se non ferat. In fabulis, in rebus plex frugum varietas, caeli serenitas, aeris salubri
sacris, in institutionibus, in legibus, in moribus et in tas, mentis vim et animi sensus movebant~ et, dum
ipso sermone exquisitissimos animi sensus non mi robur et levitatem membris addebant, ingenii cele-
nus qua,m in litteris et in ceteris ingenuis artibus ritatem augebant.
ostendit. In ipsis artibus non bene discerneres utrum Litora, quae per longa spatia extenduntur, innu-
Graeci in vasis et imaginibus fictilibus an in verbis et meris ac profundis sinibus abundant, qui, appulsu fa
in sonis praestantiores fuerint. ciles, multas stationes, fidissimas carinis, praebent.
Graeci, hanc opportunitatem nacti, tam mature na
III vigationem aggressi sunt, ut brevi palmam Phoeni
cibus contendere ausi sint, qui iamdiu maria omnia
Extremae Eu~opae peninsula, quae a Graecis,, obtinebant. Imperio ac divitiis aucti, ultra patrios fi
qui ipsam incoluerant, Graeci_a dieta est, a monte nes se extendere et florentissimas colonias in multas
Hemo usque ad Mare Internum e~tenditur et in par part~s deducere maturarunt. Omnibus proximis in
te, quae ad Orientem solem vergit, a Mari Aegaeo, sulis occupatis, deinde oris Aegaei maris et Jonii,
in parte vero, quae ad Occidentem, a Mari J onio cir Propontidis et Ponti Euxini, postremum Siciliae et
cumluitur. Italiae inferioris, quas Magnam Graeciam nuncupa
Spatium et caelum novae sedis ·ad eorum corpo vi t, Graecia per longum spatium suam potentiam
ris et mentis vires explicandas et augendas non pa exteridit, et populus, nova vi inde assumpta, quod
rum contulit; illas peculiares notas in ipsis inussit, munus in mundo Divina Providentia ei tradidit, ma
quibus usque a primis incunabulis se praedi tos esse gna animi alacritate perfungendum curavit.
ostendunt, et eam libertatem et inquietam sedulita
tem tunc ipsis impertivit, quae nusquam ab eis di
scesserit. Cum enim tota Graecia ab altissimis mon IV
tibus in multas valles et planitias divisa esset, habi Graeci in Jones ("Jwysç),Aeoles (Alolsiç) et Dores
tatores sua domicilia ab aliis seiuncta collocare co (Llweu:iç) dividebantur. Jones et Aeoles temporibus
gebantur. Inde ardentior libertatis et patriae amor, remotissimis in Graeciam immigrarunt, Dores vero se
in.de sui ipsius perlucìdior conscientia, inde illud stu
rius in Poloponnesum pervenerunt.
dium praesertim partum est, quod maximum in Grae-
-14-
In Homeri poematis, quae omnium vetustissi
mam Graeciae historiae memoriam continent, nulla
mentio de Aeolibus fit, semel de Jonibus Poeta lo
quitur, semel etiam de Doribus, qui nihil aliud sunt
quam tribus Cretensis; omnes vero Graecos Achaeos,
vel Argivos vel Danaos vocat. Nomina 0EUaç et
"EJ.J.fJ-vs,, quibus se suamque terram Graeci appella
bant, penitus ab Homero ignorantur, qui CEJ.J,a~a
urbem Phthiotidis, regionis Thessaliae, et 0 EJ..J.f}-vàç
eius habitatores, qui Achilli parebant, vocat.
Aeoles, qui multitudine ceteris praestabant, ma
gnam superioris et mediae Graeciae partem incole
bant, eam praesertim, quae occidentem solem spectat.
Deinde multas Aegaei maris insulas occuparunt
et serius ea Asiae litora, quae Troada adjacent. Di
versis temporibus in Graeciam immigrasse videntur,
atque in longinquis regionibus dispersi, sedes non
diu stabiles habuerunt et minus quam ceteri in litte
rarum et rerum civilium partem venerunt.
Strictiori societatis vinculo inter se coniungeban
tur ac clarioribus notis ab aliis distinguebantur Dores,
qui septemptrionales peniinsulae regiones antiquitus
habitabant, deinde eam Graeciae mediae partem oc
cuparunt, quae ab ipsis Doris fuit appellata, postre
mum Peloponnesum, unde Rhodum, Cretam, in Sici
liam et in Asiam colonias deduxerunt.
Natura rudes, sed graves, quae a maioribus acce
perant, religiose tuebantur et in administranda re
publica regum et optimatium dominatum ceteris
praeferebant. Eorum architectura, carmina ceterae
que artes, non minus quam instituta, gravem et au-
•
(Ali nari)
TAVOLA III
-15-
steram stirpis naturam referebant. Parvo contenti ac
solis et laboris patientes, proprio munere diligentis
sime perfungebantur, vitamque pro patria effondere
maximum decus ducebant. Fidibus et cantu magno
pere delectabantur et in exarandis carminibus, quae
in choro canebantur, maxime eminebant.
Ab his multum discrepabant Jones, qui ingenio
alacres, quietis impatientes, ignota videndi et sciendi
cupidi, longas peregrinationes suscipere, nova moliri,
ha
pericula adire ac variis casibus iactari in-deliciis
bebant. Mercaturam propterea et navigationem ma
ture aggressi, carmina ceterasque ingenuas artes pri
mi omnium excoluerunt, primi in philosophia et in
aliis disciplinis elaborarunt; ac Graecis litteris cul
tiorisque vitae usui ocius quam ceteri Graeci pro
fuerunt.
Hoc primum accidit Jonibus,_q ui Asiae colonias
incolebant, quae et liberalibus studiis et illis artibus
affiuebant, quibus hominum mens ad humanitatem
informari solet; cum vero multas divitias sibi acqui
sivissent et a priscis maiorum moribus discessissent,
primum in Lydiorum deinde in Persarum ditionem
venerunt et, quod magis dolendum est, una cum li
bertate adeo animi alacritatem amiserunt, ut fere
nihil boni deinde moliti sint. ·
Longe praestantiores fuerunt Jones, _qui Atticam
incolentes, non solum a nativa indole et ab antiquis
moribus non recesserunt, sed etiam illam humanita- -
tem sunt assecuti, quae sua luce totum orbem anti
quum · perfuderit et eam perfectam cumulatamque
NEAPOLI - In P.atria Pinacotheca
HOMERUS
I '
-16-
-17-
claritatem sibi assumpserit, quae nostrae aetatis ho
ti, propriis iuribus 1et institutis uterentur; populus
minibus perfe ctionis exemplar foret.
contra, in rerum divinarum partem vocatus, ea ele
Quamquam Graeci in stirpes dividebantur, qua
menta ipsis intulit, quae artibus et disciplinìs maxi
rum quaeque propriis et ab aliis distinctis notis frue
mum emolumentum attulerint. Musica et choreae,
batur, nativam naturam semper intactam servarunt,
carmina et cantus semper Graecorum festa comita
-sive qui in patria manebant, sive qui in alienas terras
bantur, et in càrminibus Graecis tam perbelle sacta
immigrabant, sive qui cum exteris populis mercatu
et profana miscentur, ut ipsa ab aliarum gen
ram faciebant.
tium carminibus secernant. Apollinis et Bacchi cul
tus Graeca carmina potissimum procrearunt. Quae
V de divinitate Graeci sentirent non sacris libris conti
nebantur, a quibus discedere nefas erat, quin imo in
Ad litteras ceterasque ingenuas artes excolendas deorum cultu tanta libertate usi sunt, ut non solum
et expoliendas multum contulit religio, quae a Grae singulae stirpes ceterarum deos susceperint, sed et
corum mente excogitata, ac poetarum versibus per ceterarum gentium deos in proprios immiserint. IJ;ac
belle exornata, populi naturam dilucide ostendit. Re licentia poetae usi, in rebus gestis a diis et· antiquis
ligio tunc primum in Graecorum mente effulsit, cum, heroibus, pro rerum necessitate et varietate tam li
rerum n~turae spectaculo percussi, eorumque aucto berius a sententia maiorum discesserunt, ut ipsa pru
ris inscii, deos sibi effinxerunt, ut rerum causas, quae dens philosophorum mens novos et inexhaustos vir
in mundo sint, vel accidant, aliis referre possent. tu tis et pulchritudinis thesauros ex antiquis fabulis
Hac sententia deinde ex mente dilapsa, eos deos sihi eruerit.
procrearunt, qui ab hominibus non longe differrent,
et hominum non solum naturam, sed etiam turpissi VI
ma quaeque sectarentur. Quae de diis Graeci sibi
Quo magis magisque in dies civilis cultus in po
effinxerunt, si mirum in modum artibus profuerunt,
pulo coalesceret, pueros in bonis artibus instituendos
multum moribus et ipsi religioni o~fuerunt, quin imo Graeci enixe curarunt. Nihil enim prodest nova et
ab ipsis illa morum corruptela est repetenda, quae
perfectiora opera in lucem edere, si desunt qui sen
Graeciae ruinam peperit.
tire, percipere et probare possint quae a magnis in
Sacerdotale munus hereditate plerumque in
geniis parta sint. Ideo in Graecia litterae floruerunt,
Graecia obveniebat, attamen qui publiciS rebus
quia magna animi contentione excolebantur, disce
praeerant nullum pontificum collegium instituerunt, bantque id omnes, quin imo populum ipsum litteras
in quo sacri ministri, penitus a ceteris civibus seiunc- sibi ~xcudisse tu to affirmare possumus.
-18- -19-
In fidibus, canticis ·et gymnicis ludis potissimum bulis sermo Atticus ·partihir,. e't-:·eas grammaticas for
pueri exercebantur, ut et rebus divinis interesse pos mas sibi effingit, eo ordine omnia ·«lisponit atque ca
sent, et maiorem pernicitatem et decorem corpuri perspicuitate significat, ut ceteris longe praestet. Ad
adderent, eique venustatem in choreis, robur in bt::>llo hos accedebant alii sermones, ab his et inter se di
ac constantiam in laboribus perferendis infunderenL stincti, quos veteres communi nomine Aeolicos ap
Saepissime in studiis numerorum et patriae legum diu pellabant. Sincerus est sermo Aeoiicus insulae Lesbi,
quoqùe versabantur, ut et civilibus muneribus faci sermo orae Aquilonaris Asiae, in quam Aeoles colo
lius perfungerentur e.t causas defenderent. Hac ra nias deduxerunt, et sermo Boeotiae et Thessaliae. Ab
tione civilis cultus in Graecia illud obtinuit, quod his scissi et inter se iuncti sunt sermònes Aeolici Pho
apud nullum alium populum usquam assecutus est, cidis, Locridis, Aetoliae, Acarnaniae . et fere totius
et litteris, fictilibusque artibus non parum profuit. Si · Graeciae, quae occidentem solem spectat, sermo
populus Graecus in istis disciplinis non esset insti praeterea Elidis et Arcadiae in Peloponneso, quae
tutus, Phidias et Pindarus splendidissima astra in Dorum dicionem effugerant.
Graeco caelo nunquam emicuissent. Quaedam stirpes, quae his sermonibus uteban
tur, vel eodem vel diverso tempore proprias litteras
habtierunt, quarum aliae alio genere operum, quae
VII
dam saluta, quaedam numero adstricta oratione
Graeci sive in patria, sive a propriis civibus di scriptae sunt. Non certe miramur hoc contigisse in
visi et in diversis ac longinquis regionibus remoti, populo, in quo non solum singulae stirpes, sed et sin
sermonis ·vinculo praesertim inter se iungebantur. gulae res publicae et civitates magna libertate frue
Eorum sermo vero, non secus ac stirpes, in Aeoli rentur, omnia illa genera litte:rarum studiose tueren
cum, Doricum et J onicum distribuebatur, quorum tur, quae, a maioribus acceperint, et magnam prae
quisque, pro locorum diversitate, in alias rursum erat stantiam in hominum genere iam adepti fuerint.
divisus. In hac discrepantia sermonum illa elementa Omne genus litterarum sermone illius stirpis
deprehendimus, quae in natura cuiusque stirpis fa exarabatur, quae illud sibi effinxit et elaboravit. Car
cile occurrunt. mina epica et elegiaca, a J onibus parta, J onico ser
Durior est ,sermo Dorum, qui vocali à longa et mone utebantur, etiam cum a poetis alienae stirpis
littera ~ abundat, mollior contra sermo Jonum, qui scribebantur. Jonico quoque sermone historia et phi-
·multas vocales, praesertim e et r; in eodem vocabulo losophia exarabatur, quia Jones primi in ipsis versati
congerit, nec ab hiatu abhorret. Maiori diligentia et sunt. Cum vero, Periclis aetate, Athenas, tamquam
industria vocales, consohantes et accentus in voca·- in propriam sedem, eruditissimi homines et libera-
