ġnternet ve ġnternet habercġlġğġ

413 Pages·2011·2.66 MB·Turkish

T.C.
SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ
SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜSÜ
GAZETECĠLĠK ANABĠLĠM DALI
GAZETECĠLĠK BĠLĠM DALI

ĠNTERNET VE ĠNTERNET HABERCĠLĠĞĠ:
TÜRKĠYE‟DEKĠ POPÜLER HABER SĠTELERĠNĠN
ETĠKSEL AÇIDAN ĠNCELENMESĠ

Osman ARASLI

YÜKSEK LĠSANS TEZĠ

DanıĢman
Doç. Dr. Ġbrahim TORUK

Konya–2011

i

ÖNSÖZ
Ġnternet, internet haberciliği ve haber siteleri temsilcilerinin medya etiğiyle
ilgili çeĢitli konulardaki görüĢleri hakkındaki bu yüksek lisans tezi, sadece Ģahsımın
çabasından ibaret değildir.
En baĢta tezin konusuyla ilgili fikrin oluĢturulmasından araĢtırma safhasının
her aĢamasında bilgisi, fikri, eleĢtirisi, iyi niyeti, mütevaziliğiyle gönüllerde yer eden
hocalarıma ne kadar teĢekkür etsem azdır. AkĢam vakitleri, hafta sonları, tatil günleri
demeden vakitlerinden feragat eden, bana hep doğru yolu gösteren baĢta tez
danıĢmanım Doç. Dr. Ġbrahim TORUK, Doç. Dr. Mustafa ÖZODAġIK, Doç. Dr.
Tülay ġEKER‘e ve beni her zaman destekleyen ve yanımda olan aileme, dostlarıma,
tüm arkadaĢlarıma sonsuz Ģükranlarımı sunuyorum. Ayrıca Ġnternet Medyası Derneği
yetkililerine ve anket çalıĢmasına katılan internet medyası çalıĢanlarına çok teĢekkür
ediyorum.
Bu tezin mükemmel bir çalıĢma olduğunu hiçbir zaman iddia edemem. Olası
tüm eksikliklerden, hatalardan, kusurlardan sorumlu olduğumu bildirmek istiyorum.
ii

Adı Soyadı Osman ARASLI
Numarası 084222001017
Ana Bilim / Bilim Dalı Gazetecilik
n
i Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora
n
i
c
n
e Tez Danışmanı Doç. Dr. İbrahim TORUK
r
ğ
Ö
Tezin Adı İEnttiekrsneel tA vçeıd İannt eİrnnceetl eHnambeesric iliği: Türkiye’deki Popüler Haber Sitelerinin

ÖZET
Bu çalışmada internet, internet haberciliği ve Türkiye'deki internet haber
sitelerinin habercilik etiğine bakışı araştırılmıştır. Çalışmada etik, ahlak, meslek etiği,
medya etiği, medyadaki etik sorunların nedenleri, internet, internet haberciliğinin
etik sorunları v.b konularla ilgili literatür ve belgesel tarama teknikleriyle çeşitli
kaynaklar taranmıştır. Ayrıca çalışmada Türkiye’deki haber sitesi temsilcilerinin
gazetecilik etiğiyle ilgili görüşlerinin araştırılması ve haber sitelerinin günümüzdeki
durumunun ortaya konması amacıyla haber siteleri temsilcileriyle birlikte veri
toplamaya dayalı bilimsel anket uygulaması gerçekleştirilmiştir.
Elde edilen verilerin analiz edilmesi sonucunda haber sitelerinin temsilcilerinin
birçoğunun gazetecilik ahlak kurallarıyla ilgili yargıları ve çeşitli etik kodları
desteklediği tespit edilmiştir. Site temsilcileri mesleki etik bağlamındaki söz konusu
kural ve kodların internet haberciliğinde de uygulanması gerektiği yönünde görüş
belirtmiştir. Lakin çalışmaya katılan haber sitesi temsilcilerinin gazetecilik etiğiyle
ilgili görüşleriyle uygulamalarının ters yönde olup olmadığı eleştirel çerçevede
sorgulanabilir. Yine de geleneksel medyayla da iç içe geçebilen eski ve internetle
birlikte gündeme gelebilen yeni etiksel sorun alanlarının araştırılarak tartışılması
önemlidir.
iii

Ankette ayrıca sayısı her geçen gün artan haber sitelerinin bugünkü
durumuyla ilgili genel veriler elde edilmiştir. Haber sitelerinin çalışanlarının
azımsanmayacak bir bölümü ne gazetecilik eğitimi almıştır, ne de mesleki tecrübeye
sahiptir. Sitelerin yarısından fazlası sigortasız eleman çalıştırmakta, çalışanların
maaşlarını ödemekte güçlük çekmekte, ekip çalışması yapılamamakta, kadrolarında
kadınlar azınlıkta kalmaktadır. Öte yandan Türkiye’de internete yönelik hukuki
düzenlemeleri yetersiz bulan haber sitelerinin 'haber çalma/yanlış bilgi vs.' gibi
hukuki sorunlar yaşadığı, kimisinin herhangi bir haberden dolayı cezaya maruz
kaldığı öğrenilmiştir. Tüm bunlara karşın haber sitelerinin örgütlenmeleri ise dernek
düzeyinde ve niteliği tartışılır bir seyir izlemektedir. Fakat her şeye rağmen
geleneksel medyanın da ilişkili olduğu internet haberciliğini kapsayacak çeşitli
hukuki, bilimsel, sosyal, ekonomik, örgütsel çözümler üzerinde düşünmek ve
çalışmak gereklidir.
Adı Soyadı Osman ARASLI iv

Numarası 084222001017
Ana Bilim / Bilim Dalı Gazetecilik
n
i Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora
n
i
c
ne Tez Danışmanı Doç. Dr. İbrahim TORUK
rğ
Ö
Tezin İngilizce Adı IPnotretranlse tIn ATnudrk eInyt Ienr nTeetr mRse Opof rIttsın Egf:f eScutsr veyıng Of The Popular News

SUMMARY
Within this work, internet, internet reporting and the view of the news portals
in Turkey to the ethics of reporting have been examined. In the work, various
sources about the subjects on ethics, morality, occupational ethics, media ethics,
the reasons of the ethics problems in the media, internet, the ethics problems of
internet reporting have been gone through by the help of the techniques of
examining the literature and documentaries. Furthermore, a practice of a scientific
interview based on accumulating the data together with the representatives of
news portals has been done in order to research the point of views of the
representative news portals about the etthics of reporting and to reveal the present
situation of the news portals in Turkey.
Considering the analysis of the available data, most of the news portals
representatives support the judgements about the journalism moral rules and
various ethics codes. The site representatives opined that the rules and codes on
occupational ethics should be applied within the internet reporting as well.
However, whether news portals representatives’ opinions on reporting ethics and
their performance are controversial can be questioned. Still, it is crucial to argue
about the ethics areas belonged to the old traditional rules and to the new areas
coming up with internet by the help of researches.
The general data about the present situation of the news portals whose
number is increasing day by day is also obtained in this survey. The considerable
v

amount of the workers of the news portals is neither educated on journalism nor
has the occupational experience on the journalism. More than half of the sites
employ workers without insurance, have difficulty of paying the wages in time, can
not have a team work, and the women among their staff are minorty. On the other
hand, the news portals in Turkey that find the legal arrangements on internet
insufficient have legal problems such as “wrong data or stealing of the news” and
some are exposed to fines due to any news. In spite of all these, the organizing of
the news portals can just be called as an assocation and their characteristic is open
to debate. However despite everything it is essential to consider and work on the
various legal, scientific, social, economic and associatonal solutions that will include
news reporting also attached with the traditional media.
vi

ĠÇĠNDEKĠLER
Önsöz .......................................................................................................................... i
Özet ............................................................................................................................ ii
Summary ................................................................................................................... iv
Ġçindekiler ................................................................................................................. vi
Kısaltmalar Sayfası ................................................................................................ xiv
Tablolar Listesi .................................................................................................... xviii
Grafikler Listesi… ................................................................................................. xxi
GĠRĠġ ........................................................................................................................... 1
1. ETĠK, AHLAK VE MEDYA ETĠĞĠ..................................................................... 6
1. 1. ETĠK KAVRAMI ............................................................................................. 6
1. 2. AHLAK KAVRAMI .......................................................................................... 9
1. 2. 1. Ahlak‘ın Kaynağı Hakkında Farklı YaklaĢımlar ................................... 11
1. 2. 2. Ġyi, Kötü, Doğru, YanlıĢ Kavramları ..................................................... 12
1. 2. 3. Ahlak Kuramları ve Ahlak Bilgisi ......................................................... 14
1. 2. 3. 1. Kuralcı Olmayan YaklaĢımlar ............................................... 15
1. 2. 3. 2. Kural Koyucu (Normative) YaklaĢımlar ................................ 15
1. 2. 3. 2. 1. Sonuçsalcı (Teleolojik) YaklaĢımlar ................. 15
1. Faydacılık ....................................................... 16
2. Hazcılık. ......................................................... 18
3. Egoizm ........................................................... 18
1. 2. 3. 2. 2. Deontolojik YaklaĢım ve Kant Ahlakı ............................ 19
1. 2. 3. 2. 3. Ahlakla Ġlgili Diğer GörüĢler .......................................... 23
1. 2. 3. 2. 3. 1. Erdem Ahlakı .......................................... 23
1. 2. 3. 2. 3. 2. Marksizmin Ahlak AnlayıĢı .................... 23
1. 2. 4. Meslek ve ĠĢ Ahlakı................................................................................. 26
1. 3. MEDYA ETĠĞĠ KAVRAMI ............................................................................ 28
1. 3. 1. Medya Etiği‘nin Tarihsel GeliĢimi ......................................................... 29
1. 3. 2. Medya Etiği‘nin Çerçevesi ve Sınırları ................................................... 31
1. 3. 3. Medya Etiğine Farklı YaklaĢımlar .......................................................... 34
vii

1. 3. 3. 1. Liberal YaklaĢıma Göre Medya Etiği ..................................... 34
1. 3. 3. 2. EleĢtirel YaklaĢıma Göre Medya Etiği.................................... 37
1- Mülkiyet Yapısı .................................................................. 40
2 - Etik Sorunların Özneleri .................................................... 41
3 - Ticari Faktörler… .............................................................. 41
4 - Gazetecilik Rutinleri/Pratikleri… ...................................... 42
5 - Haber Kaynakları .............................................................. 43
6 - Habercilik Yöntemleri… ................................................... 44
7 - Teknoloji ve Yeni Medya .................................................. 45
1. 3. 4. Türk Medyasında Etik ............................................................................. 46
1. 3. 4. 1. Türk Medyasının Etik Sorunlarına Genel Bir BakıĢ ............... 46
1. 3. 4. 2. Türk Medyasında Etik GiriĢimleri .......................................... 47
1 - Basın Birliği ..................................................................... 47
2 - Basın Ahlak Yasası .......................................................... 48
3 - Basın ġeref Divanı ........................................................... 48
4 - Basın Konseyi .................................................................. 48
5 - Medya Etik Konseyi Derneği ........................................... 49
6 - Basın Meslek Ġlkeleri ....................................................... 49
7 - Türkiye Gazeteciler Hak ve Sorumluluk Bildirgesi ......... 50
8 - Basın Ahlak Esasları ........................................................ 50
9 - DYH Yayın Ġlkeleri ......................................................... 50

2. ĠNTERNET VE ĠNTERNET HABERCĠLĠĞĠ................................................... 52
2. 1. YENĠ BĠR MEDYA OLARAK ĠNTERNET .................................................. 52
2. 1. 1. Yirmi birinci Yüzyılda ĠletiĢim Araçlarının Genel Durumu .................. 52
2. 1. 2. Bir ĠletiĢim Aracı Olarak Ġnternet .......................................................... 54
2. 1. 2. 1. Ġnternet Kullanımında Belirleyici Olan Amaçlar ................... 55
2. 1. 2. 2. Ġnternetin Geleneksel Medyalardan Farkı ............................. 56
2. 1. 2. 2. 1. Yeni Bir Medya Olarak Farklı Özellikleri ........ 56
2. 1. 2. 2. 2. Ġnternette EtkileĢimin Unsurları ........................ 58
2. 1. 2. 2. 3. Ġnternette ĠletiĢim Sürecinin ĠĢleyiĢi ................. 59