Table Of ContentÖNSÖZ
"Genel Bahçe Bitkileri" adı altında hazırlanan bu kitap, esas itibariyle
ülkemizde bahçe bitkileri konusunda çalışanlara bir başvuru kitabı
olması amacı ile hazırlanmıştır. Kitabın çok geniş bir okuyucu kitlesine
ulaşımının hedeflenmesi nedeniyle; bahçe bitkileriyle ilgili hemen bütün
konularda kısa da olsa bilgiler verilmeye çalışılırken, bu bilgilerin
mümkün olan oranda basit, kolay anlaşılabilir, fakat o derecede de etkili
bir biçimde verilmesini zorunlu kılmıştır. Konular temel bazda ele
alınmış, ayrıntılardan mümkün olduğunca kaçınılmaya çalışılmış; ancak,
bir başvuru kitabı niteliğini kazanması yönünden zaman zaman da
ayrıntıya inilmiştir. Kitabın, tüm Ziraat Mühendisleri ve yetiştiricilikle
uğraşanlar yanında Ziraat Fakülteleri öğrencilerinin de
yararlanabilecekleri bir içeriğe sahip olmasına da özel bir itina
gösterilmiştir. Ancak, bütün dikkatlerimize rağmen, kitabın eksikliklerinin
olabileceği, bazı yanlışlıklara rastlanabileceğinin de bilincinde olarak
okuyucularımızdan yapıcı eleştirilerini, tamamlayıcı bilgileri de
beklediğimizi belirtmek isteriz.
Kitabın basıma hazırlanması sırasında tahsislerinde yardımcı olan
Doç.Dr.Şebnem Ellialtıoğlu ile bilgisayarda yazılması, düzenlenmesi ve
tashihlerinde yardımcı olan Araş. Gör. Mücahit Taha Özkaya’ya ve kapak
dizaynını yapan Araş.Gör.Mikail Çalışkan’a bu yardımları nedeniyle
içtenlikle teşekkürlerimizi sunuyoruz.
Yoğun ve yorucu çalışmalar sonucu hazırlama mutluluğuna
eriştiğimiz bu kitabımızı basan Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi
Eğitim, Araştırma ve Geliştirme Vakfı’na da teşekkürlerimizi sunmayı bir
borç biliyoruz.
Bu kitabımızın her düzeydeki meslekdaşlanmıza, öğrencilere ve bu
konuya ilgi duyanlara yararlı olması en büyük dileğimizdir.
Kitap, şayet bu işlevini yerine getirirse kendimizi mutlu sayacağız.
Ankara, Şubat 1995
Yazarlar
İÇİNDEKİLER
Önsöz...............................................................................................i
İçindekiler.....................................................................................iii
1. Bahçe Bitkilerinin Tanımı ve Sınıflandırılması .........................1
1.1. Tanımı .....................................................................................1
1.2. Türkiye’de yetiştirilen bahçe bitkilerinin orijini ....................1
1.2.1. Meyve türlerinin sınıflandırılması...............................2
1.2.1.1. Meyve türlerinin botanik sınıflandırılması 2
1.2.1.2. Meyvelerin meyve özelliklerine göre
sınıflandırılması.............................................5
1.2.1.3. Meyvelerin iklim özelliklerine göre
sınıflandırılması.............................................5
1.2.2. Sebze türlerinin sınıflandırılması ................................6
1.2.2.1. Sebze türlerinin botanik sınıflandırılması 6
1.2.2.2. Sebzelerin yenilen kısımlarına göre
sınıflandırılması.............................................8
1.2.2.3. Sebzelerin iklim isteklerine göre
sınıflandırılması.............................................9
1.3. Türkiye’nin bahçe bitkileri yönünden önemi..........................9
2. Bahçe Bitkilerinin Ülke Ekonomisindeki Yeri .........................13
2.1. Bahçe bitkilerinin kapladığı alan ve üretim değerleri . . 14
2.2. Bahçe bitkilerinin milli gelir içindeki payı ...........................17
2.3. Bahçe bitkileri ile geçinen nüfus ..........................................19
2.4. Dış ticaret içindeki yeri..........................................................19
2.5. Beslenme ve insan sağlığı açısından değeri...........................20
2.6. Endüstri kolları ile ilişkisi......................................................25
3. Bahçe Bitkileri Biyolojik Özellikleri..........................................26
3.1. Çiçeğin orijini ve yapısı.......................................................26
3.1.1. Çiçeğin orijini............................................................26
iii
3.1.2. Çiçeğin yapısı ...........................................................32
3.2. Çiçeklerde cinsiyet ...............................................................37
3.3. Çiçek durumu (inflorescence) ...............................................40
3.4. Gametlerin oluşumu, tozlanma ve döllenme ........................40
3.4.1. Gametlerin oluşumu (Gametogenesis).......................42
3.4.1.1. Erkek oluşumu (mikrogamet)o luşumu . 42
3.4.1.2. Dişi oluşumu (makrogamet) oluşumu . . 45
3.4.2. Tozlanma....................................................................47
3.4.3. Döllenme ...................................................................52
3.4.3.1. Döllenmeye etki eden faktörler ..................53
3.4.3.2. Kısırlıklar ...................................................55
3.4.3.3. Eşey uyuşmazlıkları ...................................56
3.5. Tohum ve meyve oluşumu.....................................................56
3.5.1. Tohum .......................................................................57
3.5.2. Meyve.........................................................................57
3.6. Partenokarpi ve apomiksiz ....................................................60
3.6.1. Partenokarpi...............................................................60
3.6.2. Apomiksiz..................................................................64
Bahçe Bitkilerinin Ekolojik İstekleri ........................................65
4.1. İklim ....................................................................................65
4.1.1. Sıcaklık.......................................................................65
4.1.1.1. Optimum sıcaklık........................................65
4.1.1.2. Sıcaklık toplamı..........................................66
4.1.1.3. Düşük sıcaklığın etkileri..............................67
4.1.1.3.1. Düşük sıcaklığın yararlı etkileri67
4.1.1.3.2. Düşük sıcaklığın zararlı etkileri68
4.1.1.4. Yüksek sıcaklığın etkileri............................72
4.1.2. Işık..............................................................................73
4.1.3. Nem............................................................................75
4.1.3.1. Hava oransal nemi.......................................76
4.1.3.2. Toprak nemi ...............................................77
4.1.4. Rüzgâr .......................................................................77
4.2. Bahçe bitkilerinin özel iklim istekleri...................................78
4.2.1. Sebze türlerinin iklim istekleri...................................78
4.2.2. Meyve türlerinin iklim istekleri ................................81
4.3. Yer.........................................................................................91
4.4. Toprak....................................................................................94
4.4.1. Toprak tipleri..............................................................95
4.4.2. Toprak derinliği .........................................................99
4.4.3. Toprak taban suyu ...................................................100
4.4.4. Toprak reaksiyonu ve tuzluluk.................................101
4.4.5. Toprak yorgunluğu ..................................................104
5. Fizyoloji .....................................................................................107
5.1. Bahçe bitkilerinde dinlenme ...............................................107
5.1.1. Tomurcuklarda dinlenme.........................................107
5.1.2. Tohumlarda dinlenme...............................................110
5.2. Çiçeklenme ve meyve tutumu ............................................112
5.2.1. Çiçek oluşumu ve gelişimi.......................................112
5.2.2. Tozlanma, döllenme ve meyve tutumu....................115
5.2.3. Meyve dökümleri ....................................................116
5.3. Yaşlanma.............................................................................119
5.4. Periyodisite..........................................................................120
6. Bahçe Bitkilerinin Çoğaltılması...............................................123
6.1. Generatif (eşeyli) çoğaltma................................................123
6.1.1. Tohumun yapısı .......................................................125
6.1.2. Tohumlarda aranan özellikler...................................128
6.1.3. Tohumluk üretimi.....................................................130
6.1.4. Tohum muhafazası ..................................................135
6.1.5. Tohumlarda çimlenme ve çimlenmeyi uyarıcı
uygulamalar .............................................................139
6.1.5.1. Çimlenme için gerekli çevre koşulları . 139
6.1.5.2. Çimlenmeyi uyarıcı işlemler.....................142
v
6.2. Vegetatif (eşeysiz) çoğaltma .............................................144
6.2.1. Vegetatif çoğaltmanın önemi ve amaçlan................144
6.2.2. Vegetatif çoğaltma yöntemleri.................................146
6.2.2.1. Aşı ile çoğaltma.........................................146
6.2.2.1.1. Tanım ve amaçları ...................146
6.2.2.1.2. Aşının başarı sınırları ve aşı
uyuşmazlıkları..........................149
6.2.2.1.3. Anaçlar ....................................154
6.2.2.1.4. Aşı tipleri.................................156
6.2.2.2. Çelikle çoğaltma .......................................176
6.2.2.2.1. Tanım ve amaçları ...................176
6.2.2.2.2. Çelik tipleri .............................178
6.2.2.2.3. Bahçe bitkilerinin
çoğaltılmasında kullanılan çelik
tipleri........................................179
6.2.2.2.4. Çeliklerde kök oluşumu . . . 183
6.2.2.2.5. Çeliklerde köklenmeyi etkileyen
faktörler....................................184
6.2.2.3. Daldırma ile çoğaltma ..............................191
6.2.2.3.1. Tanım ve amaçları ..................191
6.2.2.3.2. Daldırma tipleri .......................193
6.2.2.4. Özelleşmiş veya değişikliğe uğramış gövde
ve köklerle çoğaltma ................................198
6.2.2.5. Apomiktik tohum kullanarak çoğaltma 201
6.2.2.6. Doku kültürü ile çoğaltma........................201
Bahçe ve Bağ Tesisi...................................................................206
7.1. Meyve bahçesi tesisi .........................................................206
7.1.1. Yer seçimi ...............................................................206
7.1.2. Tür ve çeşit seçimi ...................................................210
7.1.3. Anaç seçimi .............................................................211
7.1.4. Tozlanma isteğinin bilinmesi...................................213
7.1.5. Dikim sistemleri ve dikim sıklığı ............................213
7.1.6. Fidan tipinin ve sayısının belirlenmesi.....................217
7.1.7. Dikim zamanı...........................................................219
7.1.8. Arazi hazırlığı...........................................................219
7.1.9. Fidan dikimi.............................................................220
7.1.10. Ara tarımı...............................................................223
7.2. Bağ tesisi .............................................................................224
7.2.1. Yer seçimi ...............................................................225
7.2.2. Anaç ve çeşit seçimi ................................................227
7.2.3. Kültür durumu .........................................................231
7.2.4. Ekonomik koşullar ..................................................232
7.2.5. Arazinin hazırlanması..............................................232
7.2.6. Dikim sistemleri ve dikim sıklığı ............................234
7.2.7. Arazinin işlenmesi ve dikim çukurlarının açılması234
7.2.8. Fidan tipinin belirlenmesi........................................235
7.2.9. Dikim zamanı ve dikim............................................237
7.3. Sebze bahçesi tesisi.............................................................239
7.3.1. Açıkta sebze yetiştiriciliği .......................................243
7.3.1.1. Bahçe yerinin seçilmesi ............................243
7.3.1.2. Sabit tesislerin planlanması ve kurulmasi247
7.3.2. Örtüaltı sebze yetiştiriciliği .....................................250
7.3.2.1. Bahçe yerinin seçilmesi ............................252
1.32.2. Sabit tesislerin planlanması. . . . . . . . 253
8. Yıllık Bakım İşleri.....................................................................254
8.1. Meyve bahçeleri ve bağlarda yıllık bakım işleri ...............254
8.1.1. Toprak işleme...........................................................254
8.1.2. Budama ...................................................................256
8.1.2.1. Meyvecilikte budama................................257
8.1.2.1.1. Şekil budaması.........................257
8.1.2.1.2. Verim budaması.......................267
8.1.2.1.3. Gençleştirme budaması . . . . 270
8.1.2.2. Bağcılıkta budama.....................................272
8.I.2.2.I. Şekil budamaları.........................272
vii
8.1.2.2.2. Ürün (kış) budaması...............277
8.1.2.2.3. Gençleştirme budaması . . . . 281
8.1.2.2.4. Yaz budaması.........................282
8.1.3. Sulama....................................................................282
8.1.4. Gübreleme..............................................................293
8.1.5. Hastalık, zararlı ve yabancı otlarla mücadele . . 300
8.2. Sebze bahçesinde yıllık bakım işleri................................304
8.2.1. Toprak işleme.........................................................304
8.2.2. Fide yetiştirme .........................................................309
8.2.3. Ekim ve dikim .........................................................314
8.2.4. Sulama....................................................................315
8.2.5. Gübreleme..............................................................322
8.2.6. Terbiye ve budama.................................................327
8.2.7. Hastalık, zararlı ve yabancı otlarla mücadele . . 328
9. Bahçe Bitkisi Ürünlerinin Muhafazası ve Pazara Hazırlanmak!
9.1. Hasat ve hasadın yapılışı.....................................................339
9.2. Soğukta muhafaza yöntemleri ............................................346
9.3. Bahçe bitkisi ürünlerininp azara hazırlanması ....................351
10. Bahçe Bitkileri Tarımında Büyümeyi Düzenleyicilerden
Yararlanma................................................................................354
10.1. Büyümeyi düzenleyici maddeler..............................354
10.1.1. Büyümeyi uyarıcılar ........................................355
10.1.2. Büyümeyi engelleyiciler ................................357
10.2. Büyümeyi düzenleyici maddelerin etki şekilleri . . . . 358
10.3. Büyümeyi düzenleyici maddelerin kullanılma alanları 362
Yararlanılan Kaynaklar 366
KİTAPTAKİ BÖLÜMLERİN YAZARLARI
Bölüm 1. Bahçe Bitkilerinin Tanımı ve Sınıflandırılması
Prof.Dr. Y. Sabit AĞAOĞLU
Prof.Dr.Yücel GÜLŞEN
Doç.Dr.Ruhsar YANMAZ
Bölüm 2. Bahçe Bitkilerinin Ülke Ekonomisindeki Yeri
Prof.Dr.Y.Sabit AĞAOĞLU
Prof.Dr.Yücel GÜLŞEN
Doç.Dr.Nilgün HALLORAN
Bölüm 3. Bahçe Bitkileri Biyolojik Özellikleri
Prof.Dr. Yılmaz FİDAN
Prof.Dr.Yücel GÜLŞEN
Bölüm 4. Bahçe Bitkilerinin Ekolojik İstekleri
Prof.Dr.Menşure ÇELİK
Prof.Dr.Hasan ÇELİK
Doç.Dr.Ruhsar YANMAZ
Bölüm 5. Fizyoloji
Prof.Dr.Menşure ÇELİK
Bölüm 6. Bahçe Bitkilerinin Çoğaltılması
Prof.Dr.Menşure ÇELİK
Prof.Dr.Hasan ÇELİK
Doç.Dr.Ruhsar YANMAZ
Bölüm 7. Bahçe ve Bağ Tesisi
Prof.Dr. Yılmaz FİDAN
Prof.DrAtila GÜNAY
Prof.Dr.Menşure ÇELİK
Bölüm 8. Yıllık Bakım İşleri
Prof.Dr.İlhamı KOKSAL
Prof.Dr. Atila GÜNAY
Prof.Dr.Hasan ÇELİK
Bölüm 9. Bahçe Bitkisi Ürünlerinin Muhafazası ve Pazara Hazırlanması
Prof.Dr.Yılmaz FİDAN
Prof.Dr.llhami KOKSAL
Doç.Dr.Nilgün HALLORAN
Bölüm 10. Bahçe Bitkileri Tarımında Büyümeyi Düzenleyicilerden Yararlanma
Prof.Dr.llhami KOKSAL
a
