Table Of Contentl, * ';
r .?5> r*
•T^7. V<
' ‘.':
ir-;;>
■ J
HM
/I
;. •.»' ■•?
h7
«*<■ ■■&
fewy
.1
■ I
■
WACŁAW JARONIEWSKI i
i
I
GADY JADOWITE
TABLICE KOLOROWE ZAPROJEKTOWAŁ I WYKONAŁ
WŁADYSŁAW SIWEK
i
I
w
WARSZAWA 1969
PAŃSTWOWE ZAKŁADY WYDAWNICTW SZKOLNYCH
0
Redaktor
i
Wanda Zaorska
Redaktor techniczny
W
Zofia Nartowska
I
i
WSTĘP
Jadowite zwierzęta, a wśród nich gady jadowite, są mało znane u nas szer
n
szemu ogółowi. W literaturze polskiej niewiele można znaleźć publikacji na
ten temat, w przeciwieństwie do prac z tej dziedziny w innych krajach europej
skich i zamorskich. Przyczyny tego stanu rzeczy nie trzeba szukać daleko. Na
własnych terenach nie mamy, poza żmiją zygzakowatą, zwierząt jadowitych,
niebezpiecznych dla człowieka, a nasze zaś kontakty z szerokim światem były
g
do niedawna bardzo nikłe. Nawiązane obecnie stosunki polityczne, gospodar
cze, handlowe i kulturalne z państwami Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej spra
B wiają, że nasi specjaliści przemysłowi, handlowi, lekarze i pracownicy nauko
wi często wyjeżdżają do tych krajów. Od kilku lat polscy rybacy dalekomors
cy prowadzą połowy na tropikalnych wodach w pobliżu Afryki, kierując część
swoich odłowów do portów afrykańskich. Kontakty te wpłynęły na wzrost
zainteresowania się zwierzętami jadowitymi, jakie można spotkać w różnych
częściach świata.
Osoby wyjeżdżające do krajów tropikalnych zwracają się często do zakła
dów naukowych lub kierownictwa ogrodów zoologicznych po informację, z ja
kimi zwierzętami jadowitymi mogą się zetknąć na danym terenie. Niestety,
w naszych warunkach trudno byłoby dać wyczerpującą odpowiedź na to pyta
nie — wymagałoby to sięgania do literatury zagranicznej.
Książka niniejsza ma na celu wypełnienie jednej z istniejących luk. Zada
niem jej jest omówienie gadów jadowitych w sposób popularnonaukowy.
Jest rzeczą oczywistą, że przedstawione w niej wiadomości nie są bynajmniej
i wyczerpujące, gdyż jadowite gady obejmują ogółem 2 gatunki jaszczurek
i około 410 gatunków węży. Gdyby uwzględnić również istniejące rasy wielu
węży jadowitych, uważane czasem przez zoologów za osobne gatunki, należało
by omówić ponad 700 pozycji. Jeszcze większą trudność przedstawiałoby poka
zanie ich na ilustracji, gdyż węże wykazują zmienność ubarwienia.
Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnycb, Warszawa 1969 Warto zwrócić uwagę, że •wytwarzanie jadów jest wśród organizmów ży
Wydanie pierwsze. Nakład 20000 + 250
wkładki; wyd. 9,41. Oddano do «’ egz. Ark. druk. 6,25+1,5 ark. wych zjawiskiem bardzo częstym i nie ogranicza się do węży. Poznanie tych
do druku 18.X.1969 r. Druk ukosńk<ł adania 4.II.1969 r. Podpisano /. gatunków ma duże znaczenie nie tylko teoretyczne, ale również i praktyczne.
nr 9465/113 Cena zł 24 F r „uczono w grudniu 1969 r. Zam.
Papier offs. mat. 70x100 cm, 100 g, Jadowite węże zostały ujęte w atlasie rodzinami. Połączono jednak w gru
kl. III z fabryki i w Bomszowicach M-14-
Zakłady Graficzne PZWS w Bydgoszczy py gatunki występujące na poszczególnych kontynentach. Ważniejsze z nich
potraktowano szerzej, inne opisano krótko, podając jedynie zasięg ich wystę-
3
i*
-----------------”
' J,./. ........Iż- - ■ ■■ - -7 ■ .1—........ -
■ ■ • • 7 '
!
v.<:
f
I
powania. W dalszej części omówiono jaszczurki jadowite, a następnie jady
węży, surowice lecznicze oraz zasady udzielania pierwszej pomocy przy u-
kąszeniach przez jadowite węże. Załączony wykaz gadów jadowitych wszy
i
stkich części świata może zainteresować osoby wyjeżdżające do krajów tro
pikalnych. 1
Materiał ilustracyjny nie może z wielu powodów objąć wszystkich gadów
jadowitych, toteż uwzględnia mniej więcej co 10 gatunek.
I Ponieważ przeważająca większość omawianych zwierząt żyje w krajach
odległych, nie mają one często odpowiednich nazw polskich, a istniejące nie
zawsze odpowiadają potrzebom naukowej nomenklatury zoologicznej. Zmusza ZWIERZĘTA JADOWITE I TRUJĄCE
to do trzymania się w wielu wypadkach wyłącznie terminologii łacińskiej.
I
Atlas cytuje nazwy polskie głównie według ostatniego polskiego wydania Wytwarzanie różnych substancji toksycznych przez istoty żywe nie należy
Życia zwierząt A. Brehma (1967), a łacińskie według Klemmera (1963). do rzadkości w otaczającym nas świecie. Dotyczy to zarówno zwierząt, jak roś
Panu Docentowi Drowi Marianowi Młynn aarrss kkii eem muu zz Zakładu Zoologii lin. Znamy bardzo wiele gatunków trojących roślin, zawierających alkaloidy,
<
i Systematycznej PAN w Krakowie składam podziękowanie za opiekę w czasie heterozydy, toksalbuminy lub inne związki wywierające bardzo silne działa
pracy, cenne rady i wskazówki oraz za literaturę fachową i niektóre materiały nie fizjologiczne na organizm ludzki. Szereg z nich od dawna wykorzystuje
7 ilustracyjne. się praktycznie w służbie człowieka, między innymi w lecznictwie.
ż
Istnieje również bardzo wiele gatunków zwierząt wytwarzających trucizny.
Zatrucia ich jadami zdarzają się na świecie dośó często, zwłaszcza w krajach
o klimacie gorącym. Oczywiście omówienie wszystkich gatunków zwierząt
jadowitych nie mieści się w ramach podjętego tematu. Można jedynie wspom
7
nieć o niektórych.
Trucizny, jakie spotyka się w świecie zwierzęcym, stanowią broń chemiczną,
która może służyć do celów zaczepnych lub obronnych. U niektórych zwierząt,
jak między innymi u węży, skorpionów, pająków, owadów czy wreszcie jamo
chłonów, substancje te mogą być aktywnie przekazywane przez producentów
I ich ofiarom. Służą do tego specjalnie przystosowane organy, składające się
I
z gruczołów jadowych lub zespołów komórek produkujących jady, przewodów
jadowych (których czasem brak) oraz zębów jadowych, żądeł, kolców, żuwaczek
lub parzydełek. Takie zwierzęta noszą nazwę jadowitych (ang. venomous),
I
(6, 29, 30) Ł
Często jednak zwierzęta wytwarzające truciznę nie mogą same przekazać
jej innym. Toksyna znajduje się u nich w różnych częściach ciała i tylko w spo
s
sób bierny, po spożyciu tych zwierząt, przedostaje się do danego organizmu,
powodując zatrucie. Zdarza się to zwłaszcza u niektórych mięczaków, płazów
i ryb. Takie zwierzęta noszą nazwę trojących (ang. poisonous), (6, 29).
Stosunkowo rzadko spotyka się trucizny u ssaków. Część gruczołów ślino
wych u niektórych ryjówkowatych (Soricidae) wytwarza jad, który przy uką
szeniu spływa po zębach. Może wówczas przeniknąć do ciała ofiary i •spowodo
wać jej porażenie lub śmierć (37). Do jadowitych ssaków z tej rodziny należą
przedstawiciele amerykańskiego rodzaju Blarina, jak również występujący
u nas rzęsorek (Neomys). Jadowite są również samce dziobaków Ornithor-
1 Poszczególne cyfry oznaczają cytowane pozycje literatury.
5
.3
. .. . ■ ■ - • _ - - — — -...............................................................■ ■ —-
i
s domo od dawna, że krew węgorza europejskiego — Anguilla anguilla (Linna-
hynchus anatinus Shaw, prymitywnych ssaków, żyjących w Australii i Nowej
eus), jest trująca, podobnie jak krew blisko z nim spokrewnionej mureny —
Zelandii. Mają one na tylnych nogach ostrogi połączone kanałem z gruczołami *
I£ Muraena helena Linnaeus. Ta ostatnia ma również gruczoły jadowe w śluzów
jadowymi, znajdującymi się w okolicy biodrowej. Ich jad powoduje bolesny
ce -wyściełającej paszczę. Stąd ukąszenie tej ryby i paru innych gatunków z ro
obrzęk w miejscu skaleczenia. Nie notowano jedndk u ludzi wypadków śmier
dziny Muraenidae jest niebezpieczne. Około 10% zarejestrowanych przypad
telnych. Jak podaje Fonseca (1949), wydzielina gruczołów jadowych dziobaków 1
ków skończyło się śmiercią (15).
i wykazuje zmienną siłę działania, najwyższą w czerwcu w okresie ich aktyw
Na uwagę zasługują również jadowite płaszczki. Należy do nich ogończa —
i ności płciowej, stopniowo słabnącą w następnych miesiącach, a najniższą
Dasyatis pastinaca Linnaeus, osiągająca długość 2 m oraz wszystkie pozostałe
i w kwietniu (6).
gatunki z rodziny Dasyatidae i niektóre z rodzin Myliobatidae i Mobulidae.
Jady występują bardzo często w gromadzie gadów, jakkolwiek, obec
*i Mają one na ogonie jedną lub dwie łuski zmienione w kolce, umieszczone w po
ność ich tam sprowadza się niemal -wyłącznie do podrzędu węży. Te ostat
bliżu gruczołów jadowych. Ryby te posługują się swoją bronią z wielką siłą.
nie są szczególnie ważne z punktu -widzenia medycyny, jako sprawcy naj
l
większej liczby zgonów u ludzi -wywołanych działaniem jadów. Znane są -wypadki przebicia kolcami na -wylot deski na dnie łodzi. Uderzenie
Według Rusieckiego (1964), oficjalne statystyki Światowej Organizacji kolcem zawierającym pełną porcję jadu jest dla człowieka najczęściej śmier
%
i■i:- Zdrowia rejestrują corocznie około pół miliona przypadków ukąszeń przez węże telne. Dotychczas poznano około 500 gatunków trujących ryb morskich oraz
i jadowite, z czego blisko 40 tysięcy kończy się śmiercią (28). W samej tylko około 220 gatunków ryb jadowitych (Russell, 1967).
Azji ginie w ten sposób około 35 tysięcy ludzi, z czego na Indie przypada pra Tetrodotoksynę, tę samą truciznę, która występuje u ryb najeżkowatych,
i
wie 11 tysięcy. W Ameryce Południowej umiera z tego powodu od 3 do 4 ty znaleziono również w gromadzie płazów u jednego z gatunków salamandry.
sięcy, w Meksyku 300 do 500 osób, w Ameryce Północnej również 300 do 500, U płazów różne jady -występują bardzo często w gruczołach skórnych, gruczo
a w Afryce od 400 do 1000 osób. W Europie obserwuje się corocznie około 50 łach płciowych, a nawet we krwi.
przypadków śmiertelnych. Wymienione liczby nie obejmują jednak Związku Jedną z wcześniej poznanych jest trująca wydzielina gruczołów skórnych
Radzieckiego i Chin Ludowych. niektórych gatunków ropuch, między innymi ropuchy szarej — Bufo bufo
Cytowane wyżej dane statystyczne wskazują na szczególnie duże znaczenie (Linnaeus). Wydzielina ta zawiera między innymi bufotalinę, która w małych
toksykologiczne jadu węży. Na około 2000 do 2500 gatunków węży ponad 400 dawkach pobudza, a w większych poraża akcję serca. Pod tym względem przy
z nich jest czynnie jadowitych. Wśród wszystkich pozostałych gadów jadowite pomina działanie glikozydów nasercowych z liści naparstnicy i cebuli mor
są jeszcze tylko 2 gatunki jaszczurek amerykańskich (Heloderma). Jednak skiej. Suszone ropuchy (Bufon es exsiccatae) znajdują jeszcze zastosowanie
■
wypadki śmiertelne po ukąszeniu przez helodermę są wśród ludzi niezmiernie w medycynie ludów wschodnich (Muszyński, 1957).
rzadkie (24).
Do płazów produkujących szczególnie silną truciznę należą małe, jaskrawo
■ Powszechna opinia przypisuje wprawdzie wężom szczególnie wielką jado- ubarwione żabki z rodziny Dendrobatidae, jak Dendrobates tinctorius Schnei
witość, w rzeczywistości jednak najsilniejsze trucizny zwierzęce znaleziono der i Phyllobates bicolor Bibron. Indianie używają ich jadu do zatruwania strzał.
dotąd u płazów i ryb.
Zabitą żabę nadziewają na patyk i opiekają nad ogniskiem, a truciznę wycie
W wątrobie i gonadach niektórych ryb z rodzaju Sphoeroides, należących
kającą kroplami z gruczołów skórnych zbierają do podstawionego naczynia.
do rodziny najeżkowatych ( Tetraodontidae ), odkryto ciepłostałą, czyli nie roz-
Drobne zwierzęta i ptaki trafione zatrutą strzałą giną prawie momentalnie,
adającą się przy gotowaniu, truciznę tetrodotoksynę, setki razy silniejszą
ale ich mięso nadaje się do spożycia, gdyż małe ilości trucizny w nim zawarte
od cyjanowodoru. Ryby te uchodzą w Japonii za szczególny przysmak, a po-
nie są wchłaniane w przewodzie pokarmowym człowieka (14, 37).
rządzana z nich potrawa znana pod nazwą „fugu”, cieszy się Wielkim powodze-
Mięczaki rzadko produkują trucizny. Na blisko 80 tysięcy gatunków mię
starannego Sp0ŻyWanie nie zaw8ze jest bezpieczne. Mimo czaków, tylko około 85 z nich przypisuje się właściwości trujące. Większość
starannego patroszenia i czyszczenia tych ryb ginie corocznie w Tn™ ”
trujących lub jadowitych gatunków grupuje się w trzech, spośrod pięciu, kla
sach mięczaków, a mianowicie Gastropoda^ Pelecypoda i Cephalopoda (Russell,
1967).
W klasie Gastropoda najwięcej trujących gatunków zalicza się do rodzaju
“•* M P. ~ K*
kiedy Conus. Silne toksyny spotyka się niekiedy u jadalnych małży z rodzaju My-
(28). tilus oraz Ostrea. Prawdopodobnie przechodzą one do organizmu małża za
Subst-aunnccjaje trujące można też znaleźć pośrednictwem wiciowców z rzędu Dinoflagellatae, które czasami rozmnażają
U wielu innych gatunków ryb. Wia- się w morzu szczególnie obficie i służą mięczakom za pokarm.
6
►
7
1
J
I
nazywaną tak dlatego, że samica często pożera samca po kopulacji. Niebez
trucizn nieorganicznych, roślinnych i zwierzęcych (wg Rusieckiego)
I Toksyczność niektórych pieczne są również pająki Lycosa raptoria Walckenser, Ctenus nigriventer
♦
l
1 Keys oraz Ctenus ferus Perty.
Przypusz
Spośród około 700 tysięcy gatunków owadów tylko stosunkowo niewielka
i czalna dawka
Dawka Rodzaj Sposób śmiertelna ich liczba należy do zwierząt jadowitych lub trujących. Z jadowitych owadów
Rodzaj trucizny w zwierzęcia podania dla człowieka najbardziej znane są u nas gatunki zaliczane do rzędu błonkówek (Hymeno-
mg/kg ważącego 70 ptera), jak trzmiele, pszczoły, osy i szerszenie. Ich ukąszenie nie jest niebez
i
I kg (w mg) pieczne dla przeciętnego, nieuczulonego człowieka. Dopiero 200 do 500 ukąszeń
I pszczoły stanowi dla niego dawkę śmiertelną. Natomiast u osób uczulonych
i Arszenik 140 szczur doustnie 200-300 na jad pszczeli, nawet jedno ukąszenie, zwłaszcza w miejsce dobrze ukrwione,
t Strychnina 25 szczur doustnie 200 jak np. język, może pociągnąć za sobą fatalne skutki.
Suhlimat doustnie 300-500
Cyjanowodór wdychanie 70 Z owadów trujących na uwagę zasługuje pryszczawka — Lytta vesica-
i toria Fabricius, należąca do rodziny Meloidae, znana czasem pod nazwą „mu
chy hiszpańskiej”. Zawiera ona około 0,6% silnie działającej substancji,
I a—amanityna (z muchomora Amanita phal-
loides) 0,1 mysz doustnie 7 zwanej kantarydyną, która powoduje powstawanie pęcherzy na skórze. Sub
i
£ —amanityna (z muchomora Amanita phal- stancja ta podana doustnie, drażni silnie przewód pokarmowy i może nadto
i
loides) 0,4 mysz doustnie 28
i spowodować uszkodzenie nerek.
Y—amanityna (z muchomora Amanita phal-
Jeszcze do drugiej wojny światowej pryszczawki były u nas używane w lecz
loides) 0,8 mysz doustnie 56
nictwie. W aptekach sporządzano ze sproszkowanych pryszczawek, wosku,
Falloidyna (z muchomora Amanita phal-
■ ■
loides) 1,4 mysz doustnie 98 żywicy sosnowej i smalcu specjalny plaster (Emplastrum Cantharidum),
który przykładano na skórę w celu wywołania przekrwienia. Obecnie stosuje
Jad pszczeli 3,5 mysz dożylnie 245 się w tym celu łagodniejsze środki, między innymi Kapsiplast — plaster kap-
Bufotoksyna (z ropuchy Bufo vulgaris) 0,3 kot dożylnie 21 saicynowy z owoców pieprzowca (papryki).
Krotaktyna (z jadu grzechotnika) 0,065 mysz dootrzew. 4,55
Krotamina (z jadu grzechotnika) 1,0 mysz dootrzew. 70
5 Krotptoksyna (z jadu grzechotnika) 0,1 mysz dootrzew. 7
Fosfolipazy (z jadu grzechotnika) 5,0 mysz domięśn. 350
Toksyna małży Mytilus 0,05 mysz dootrzew. 3,5
Tetrodotoksyna (z ryb najeżkowatych —
Tetraodontidae) 0,008 mysz dootrzew. 0,56
I
I
Jadowite mięczaki należą głównie do klasy Cephalopoda, jak Neptunea
arthritica, jadana czasem w Japonii, Aplysia californica, Sepia vulgaris, czy
wreszcie Eledone moschata.
Wśród stawonogów (Arthropoda) bardzo jadowite są skorpiony oraz nie
które pająki. Jady owadów są słabsze.
Do rzędu skorpionów należy około 500 gatunków. Tylko nieliczne z nich
produkują jad, który może być groźny dla człowieka. Najbardziej niebezpieczne
skorpiony należą do rodzajów: Buthus, Centruroides, Euscorpius, Prionurus,
Scorpio i Tityus. Ich ukąszenia, które nierzadko bywają przyczyną śmierci,
zwłaszcza dzieci, leczy się wstrzykiwaniem specjalnej surowicy.
Wśród około 20 tysięcy gatunków pająków wytwarzanie jadów jest po
wszechne. Jednak tylko niektóre bywają niebezpieczne dla człowieka. Do takich
zalicza się między innymi „czarną wdowę”, Latrodectus mactans (Fabricius),
8
I
I i ptaki. Wymieranie całych grup gadów miało w skali geologicznej charakter
i nagły. Pod koniec ery mezozoicznej, która stanowiła wiek złoty dla tych krę
I gowców, wyginęły doszczętnie olbrzymie lądowe dinozaury, morskie ichtio-
zaury i plezjozaury oraz latające pterodaktyle i pteranodony.
Obecnie żyją na kuli ziemskiej przedstawiciele 4 rzędów, a mianowicie żół
wie, krokodyle, hatterie i łuskoskóre.
Żółwie — Chelonia pojawiły się przypuszczalnie w triasie i obejmują obec
nie około 250 gatunków. Nigdy nie występowały zbyt licznie. Charakterystycz
i
ną ich cechą jest wytwarzanie pancerza dla obrony przed wrogami. Niektóre
I WSPÓŁCZESNE GADY I ICH CHARAKTERYSTYKA
żółwie są roślinożerne, jednak większość odżywia się mięsem. Nie ma wśród nich
gatunków produkujących jady.
Żyjące dziś na świecie gady są już tylko skromną pozostałością tej potęż
Krokodyle — Crocodilia powstały zapewne w górnym triasie. Jest to nie
i nej niegdyś gromady zwierząt kręgowych, która w erze mezozoicznej zawład
wielka grupa gadów, obejmująca 7 rodzajów i około 20 gatunków. Należą do
nęła kulą ziemską. W owych odległych czasach swego panowania, około 150
nich zwierzęta drapieżne, osiągające duże rozmiary. Największe mają docho
milionów lat temu, gady wytworzyły szereg przedziwnych form olbrzymów >
dzić do 10 m długości. Nie wytwarzają jadów’.
roślinożernych obok najpotężniejszych drapieżców, jakich kiedykolwiek wy
Hatterie — Rhynchocephalia są starą grupą gadów, która pojawiła się praw
« dała ziemia. Opanowały one lądy i oceany, a niektóre z nich próbowały nawet
dopodobnie w triasie. Obecnie reprezentuje ją jedyny gatunek, hatteria lub
unosić się w powietrzu, jak to czynią w sposób doskonalszy współczesne nam
tuatara — Sphenodon punctatus (Gray), spotykany rzadko na niektórych wy
ptaki. Ogromne szkielety tych zwierząt, znajdujące się w różnych muzeach,
sepkach koło Nowej Zelandii. Hatteria przypomina wyglądem jaszczurkę.
stanowią dla publiczności jedną z największych atrakcji paleontologicznych
Osiąga długość 60 cm. Jest mięsożerna, jednak jadu nie wytwarza.
i wzbudzają szczery podziw zwiedzających.
Łuskoskóre (Łuskonośne) — Squamata, stanowią grupę najmłodszą. Po
Pierwsze gady powstały przypuszczalnie z
płazów już w karbonie, około
wstały one przypuszczalnie w jurze. Rząd Łuskoskórych znajduje się w obecnym
275 milionów lat temu. Ich pojawienie się, to
bezsprzecznie ważny etap na
okresie geologicznym w pełnym rozkwicie. Należy do niego przeważająca więk
drodze ewolucji zwierząt kręgowych. Stanowią
one bowiem pierwszą gromadę
właściwych kręgowców lądowych. Z punktu widzenia ewolucji gady stoją szość gadów współczesnych, w tym także wszystkie bez -wyjątku gady jado
na wite. W sumie liczy on ponad 5500 gatunków. Dzieli się na jaszczurki i węże.
wyższym szczeblu rozwoju od płazów, silnie jeszcze związanych ze środowi
skiem wody słodkiej. Podrząd Jaszczurki — Sauria, obejmuje około 300 rodzajów i 3000 gatun
Do najstarszych cech, typowych dla gadów, należy zapewne wytwarzanie ków. W przeważającej większości są to zwierzęta pożyteczne, odżywiające
i błon płodowych w rozwoju zarodkowym i przystosowanie do składania jaj się owadami, pająkami, ślimakami, a nawet drobnymi kręgowcami. W swoim
na lądzie. Środowisko lądowe dawało większe szanse przeżycia osobnikom naturalnym środowisku nie są niebezpieczne dla człowieka. Spośród wszyst
młodym, najbardziej narażonym na pożarcie. kich jaszczurek tylko 2 gatunki amerykańskie, należące do rodzaju Heloderma,
ł Następną przypuszczalnie równie starą cechą, jest wykształcenie mechaniz są jadowite. Toteż nieuzasadnione są uprzedzenia do jaszczurek, jakie zakorze
mu oddechowego, pozwalającego na pobieraniu tlenu przez płuca, dzięki ryt niły się wśród ludności wielu krajów.
micznemu rozszerzaniu i kurczeniu klatki piersiowej. Helodermy żyją w słabo zaludnionych, pustynnych terenach na południu
Trzecią bardzo istotną cechą, jest silne rogowacenie nabłonka skóry, USA oraz w Meksyku. Są bardzo powolne i łagodne (Wermuth, 1958). Kąsają
które wyraźnie usprawniło gospodarkę wodną ustroju, zmniejszając straty wody tylko w obronie, wobec czego nie" stanowią większego zagrożenia dla lu-
wynikające z parowania. Uniezależniło to gady od konieczności stałego prze dzi.
bywania w wodzie słodkiej lub w jej pobliżu.
Podrząd Węże — Serpentes, obejmuje około 2600 gatunków, wśród nich
Korzystne te przystosowania dały gadom i około 410 czynnie jadowitych oraz szereg warunkowo jadowitych. Mimo
o byt i umożliwiły im zajęcie nowych środowiskw, yraźną przewagę w walce
postępów w lecznictwie ich ukąszenia powodują na świecie corocznie ponad
i ryb. Gady stopniowo zasiedliły lasy, stepy, a n, anwieedt ostępnych dla płazów
30 tysięcy wypadków śmiertelnych wśród ludzi. Jest to przyczyną dużego
brak tych kręgowców również w wodach słodkich i w mopruzsatcyhn.ie, chociaż nie
zainteresowania tymi zwierzętami w wielu krajach.
Po okresie świetności nastąpił zmierzch panowania gadów. Na widowni
Węże pochodzą przypuszczalnie od jaszczurek lub od dotychczas nieznanych
pojawiły się nowe, doskonalsze formy zwierząt kręgowych, którymi są ssaki
wspólnych przodków. Prawdopodobnie przodkowie ich prowadzili podziemny
tryb życia. Najstarsze znane nam węże kopalne pochodzą z górnej kredy. Należy
10
11
a
<pi
I do nich rodzaj Dinilysia, który dosięga! długości 1,5 m. Węże z tego okresu wy odbiega jącym od normalnego ruchu wijącego. Jedynie kierunek wędrówki węża
i kazują szereg cech prymitywnych. Odznaczały się one krępą 1 silną budową jest ni eco odmienny.
ciała Wydaje się, że węże boa i pytony współczesne są tylko nieznacznie zmie Cechami charakterystycznymi dla węży, odróżniającymi je od jaszczurek,
£
nionymi ich potomkami. Niektóre z węży kopalnych osiągały znaczne rozmiary. są: odmienna budowa oka, brak ucha środkowego i błony bębenkowej, duża
r
V
Wymarły wąż Giganthophis z eocenu Egiptu dosięgał około 15 m. liczba kręgów, przekraczająca u niektórych gatunków 400, dodatkowe połącze
a Wykształcenie aparatu jadowego u węży jest cechą ewolucyjnie dość nia stawowe między kręgami, wydłużone i zmodyfikowane narządy wewnętrzne
nową i ma na celu powiększenie szans tych zwierząt w trudnej walce o byt oraz luźne połączenia kości twarzowej części czaszki. Jednak u niektórych ga
z lepiej przystosowanymi do życia ssakami i ptakami. Węże jadowite pojawiły tunków, zwłaszcza żyjących stale pod ziemią, cechy te nie zawsze są dość wy
się stosunkowo późno, nie wcześniej niż w trzeciorzędzie. Były to gatunki raźne, co nastręcza trudności przy zakwalifikowaniu tych zwierząt do właści
zaliczane do prymitywniejszej grupy węży jadowitych (proteroglypha). wej grupy, tzn. jaszczurek czy węży.
Należy do nich Palaeonaja z pliocenu Francji. Jeszcze później rozwinęły się Budowa oczu odbiega znacznie od schematu charakterystycznego dla in
I jadowite węże należące do 'wyższej pod względem ewolucyjnym grupy soleno- nych kręgowców. Powieki węży są zrośnięte, nieruchome i przezroczyste.
glypha, jak między innymi żmije, które pojawiły się eksplozywnie dopiero Brak niektórych mięśni poruszających gałką oczną. Wydaje się, że węże nie
w plejstocenie. odróżniają kształtów, reagują jedynie na ruch obiektu w polu widzenia.
I
Węże, jak wszystkie gady, należą do zwierząt zmienno cieplnych. Zbyt Narząd słuchu odgrywa u nich bardzo małą rolę. Zwierzęta te nie mają
a powolna przemiana materii oraz brak przystosowań w rodzaju grubej tkanki małżowiny usznej, błony bębenkowej i jamy bębenkowej. Uważa się, że węże
tłuszczowej, piór lub sierści, chroniących przed nadmierną utratą ciepła nie są głuche. Mogą jednak reagować na drganie podłoża i wstrząsy powietrza.
8 pozwala im na uniezależnienie się od temperatury otoczenia. Aby utrzymać Węże mają dobrze wykształcony zmysł powonienia. Przy odbieraniu "wrażeń
ciepłotę ciała na możliwie stałym i optymalnym dla nich poziomie, zmieniają węchowych pośredniczą tzw. organy Jacobsona, występujące również u jasz
8 w ciągu dnia miejsce swego pobytu. Rano i wieczorem wygrzewają się na słoń czurek. Są one wyspecjalizowanymi uchyłkami jamy nosowej. Bodźce przedo-
cu, a w południe chronią przed upałem w cieniu lub w podziemnych norach. stają się do nich za pośrednictwem ruchliwego, rozdwojonego języka wysuwanego
Tym również tłumaczy się większa obfitość węży w krajach gorących, gdzie na zewnątrz, a następnie chowanego w paszczy, gdzie jego końce kierują się
przeważa pogoda sucha i słoneczna. Gady nie potrafią aklimatyzować się do do uchyłków. Język przenosi również bodźce dotykowe i smakowe.
nowego środowiska, jeśli różni się ono znacznie od strefy, z której pochodzą. Węże odżywiają się wyłącznie pokarmem zwierzęcym. Zdobyczy swej nigdy
8 W hodowli trzeba im zatem stwarzać warunki zbliżone do naturalnych (2). nie rozszarpują ani nie żują, lecz połykają ją w całości. Nieraz zjadają zwierzęta
Wszystkie węże charakteryzują się brakiem kończyn. Zmarniałe resztki
znacznych rozmiarów, których na pozór, napastnik nie może połknąć. Udaje
tych narządów można znaleźć tylko u przedstawicieli dwóch rodzin, między
się to jednak dzięki luźnemu połączeniu kości szczęk z czaszką oraz bardzo roz
innymi u dusicieli. Podobnie i wśród jaszczurek istnieją formy beznogie. Do
ciągliwemu przełykowi.
tych ostatnich należy pospolity u nas padalec — Anguis fragilis Linnaeus.
Najbardziej pierwotną formą zdobywania pokarmu przez węże jest duszenie
Należy sądzić, że brak nóg u węży jest cechą bardzo starą, gdyż doskonale
zdobyczy w splotach ciała. W ten sposób polują między innymi węże boa
sobie już bez nich radzą i nie wydają się z tego powodu upośledzone. Poruszają
i pytony. Niektóre gatunki, jak zaskroniec Natrix natrix (Linnaeus), połykają
się sprawnie w różnych środowiskach — wśród trawy, kamieni, na lotnym
swą ofiarę żywą. Najpóźniej wykształciły węże umiejętność zabijania zdobyczy
piasku, na gałęziach drzew i krzewów, w podziemnych norach, a nawet w wo
za pomocą jadu. Dziś można obserwować różne stadia rozwoju aparatu jado
dzie. Najszybciej posuwają się naprzód ruchem wijącym. Jednak niektóre
j
wego. Składa się on z parzystych gruczołów oraz zębów. Pod względem anato
gatunki mogą poruszać się także w linii prostej przez odpowiednie wydłużanie
micznym gruczoły te są przekształconymi gruczołami ślinowymi. Znajdują się
lub skracanie poszczególnych części ciała. Tarczki brzuszne zaczepiają przy tym
one na głowie tuż za oczami. Niekiedy sięgają aż na grzbiet a czasem nawet
o podłoże pod odcinkami ciała wysuniętymi do przodu i umożliwiają podcią
do jamy brzusznej, jak u afrykańskiej żmii Causus rhombeatus (Lichtenstein).
gnięcie części tylnej. Wprawdzie wąż może w ten sposób posuwać się tylko
bardzo wolno,, ia ’l e j*e go ruc_h jest wówczas trudno dostrzegalny, dzięki czemu Również węże uważane za niejadowite mają bardzo często gruczoły jadowe.
Jednak z powodu braku typowych zębów jadowych, węże takie nic są groźne
nie płoszy zdobyczy. Sposób
M » ten umożliwia wężom poruszanie się w wąskich
norach.?N’ a ruchomry ch px ia__s kach węże posuwają się ku przodowi, a równocześnie dla człowieka. Przykładem mogą być przedstawiciele rodziny połozowatych —
nieco w bok, opierając się na Colubridae.
przemian na przednim, a następnie na tylnym
sspplloocciiee cciiaałłaa.. RRuucchh ten dla obserwatora Nic tyle z punktu widzenia zoologii systematycznej, ile raczej ze stanowiska
i wydaje się ruchem płynnym, mało
medycyny wygodny jest podział węży w zależności od ukształtowania i osa-
12
13
