Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen Academiejaar 2012-2013 Ontwikkeling

31 Pages·2013·0.28 MB·Dutch

Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen

Academiejaar 2012-2013

Ontwikkeling van een oefengang voor de behandeling van communicatieve functies
van prosodie bij volwassenen met dysartrie.

Eline Brys en Liesbeth Coenjaerts

Promotor: Prof. Dr. Marc De Bodt
Copromotor: Dr. Gwen Van Nuffelen en Drs. Heidi Martens

Masterproef voorgedragen tot het behalen van de graad van master in de
logopedische en audiologische wetenschappen

Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen

Academiejaar 2012-2013

Ontwikkeling van een oefengang voor de behandeling van communicatieve functies
van prosodie bij volwassenen met dysartrie.

Eline Brys en Liesbeth Coenjaerts

Promotor: Prof. Dr. Marc De Bodt
Copromotor: Dr. Gwen Van Nuffelen en Drs. Heidi Martens

Masterproef voorgedragen tot het behalen van de graad van master in de
logopedische en audiologische wetenschappen
Inhoudsopgave

Inhoudsopgave ............................................................................................................. 4
Abstract ........................................................................................................................ 5
1.Inleiding ..................................................................................................................... 5
2.Methodologie ............................................................................................................. 8
2.1. Werkwijze .............................................................................................................. 8
2.1.1. Algemene werkwijze ........................................................................................... 9
2.1.2. Werkwijze bij de prosodische functie focus....................................................... 12
2.1.3. Werkwijze bij de prosodische functie emotie .................................................... 14
2.1.4. Werkwijze bij de prosodische functie zinstypering ............................................ 15
2.1.5. Vragenlijst voor logopedisten in het werkveld ................................................... 16
2.2. Instrumentarium ................................................................................................... 17
3.Resultaten ............................................................................................................... 17
4.Discussie ................................................................................................................. 23
5.Conclusie ................................................................................................................. 25
6.Acknowledgements .................................................................................................. 26
7.Referenties .............................................................................................................. 27
Appendices ................................................................................................................. 29
Abstract

Aangezien prosodie de tweede belangrijkste factor is in de
spraakverstaanbaarheid bij personen met dysartrie, geeft deze masterproef een
aanzet tot de samenstelling van een volwaardig therapieprogramma voor het
remediëren van de prosodische vaardigheden bij volwassenen met dysartrie.
In het therapieprogramma komen de prosodische functies focus, emotie en
zinstypering zowel receptief als productief aan bod. Het resultaat is een
programma dat is opgebouwd uit twee delen, een handleiding voor de therapeut
en een oefenbundel voor de patiënt die per prosodische functie constructief
opgebouwde doelstellingen bevat. Iedere doelstelling bestaat uit een instructie met
bijhorende voorbeelden die zowel visueel als auditief aangeboden kunnen worden
aan de patiënt. Tenslotte worden er mogelijke oplossingen aangeboden aan de
therapeut indien de patiënt moeilijkheden ondervindt bij bepaalde taken.
Het therapieprogramma heeft als doel volwassenen met dysartrie bij te staan tot
een verbetering van hun spraakverstaanbaarheid. In het theoretische deel van
deze masterproef wordt er meer aandacht besteed aan de totstandkoming van het
therapieprogramma.

Since prosody is the second most important agent in the speech intelligibility of
people with dysarthria, this thesis provides a starting point for the composition of a
comprehensive therapy program to remedy prosodic skills in adults with
dysarthria. The prosodic functions focus, emotion and sentence typing are
discussed both receptively and productively in this therapy program. The result is
a twofold program, containing a manual for the therapist and a patient’s training
manual with constructively built objectives for each prosodic function. Every
objective consists of an instruction with accompanying examples that can be
presented to the patient in a visual or auditory manner. Moreover, possible
solutions are offered to the therapist, in case the patient should encounter
difficulties in accomplishing certain tasks. The therapy program aims to assist
adults with dysarthria in improving their speech intelligibility. The creation of this
therapy program is dealt with elaborately in the theoretical part of this thesis.
1. Inleiding
In het dagelijkse leven staat men zelden stil bij het uitspreken van klanken,
woorden en zinnen. Dit lijkt immers vanzelfsprekend. Toch is gesproken taal een
belangrijk en tegelijk kwetsbaar menselijk communicatiemiddel. Wanneer er
problemen ontstaan op het gebied van spraak, wordt het pas duidelijk hoeveel
invloed spraak kan hebben op ons leven.

Wanneer het fout loopt bij de neuromusculaire uitvoering van de spraak, spreekt
men van dysartrie. Het is een naam voor een groep van neurologische
spraakstoornissen die resulteren in een abnormaliteit in kracht, snelheid, bereik,
standvastigheid, tonus of nauwkeurigheid in bewegingen die nodig zijn voor de
controle van ademhaling, fonatie, resonantie, articulatie en prosodische aspecten
van de spraakproductie. Dysartrie wordt veroorzaakt door een pathofysiologische
aandoening ter hoogte van het centrale en/of perifere zenuwstelsel en leidt vaak
tot een zwakte, spasticiteit, incoördinatie, onwillekeurige bewegingen, overmatige,
verminderde of veranderlijke spiertonus (Duffy, 2005).

Het doel dat bij dysartrietherapie voor ogen wordt gehouden, is het optimaliseren
van de spraakverstaanbaarheid in spontane spraak. Spraakverstaanbaarheid is
een constructie gebaseerd op een unieke combinatie van fysiologisch motorische
subsystemen, namelijk ademhaling, laryngaal, velofaryngaal en het articulatorisch-
prosodische subsysteem (Dykstra, Hakel & Adams, 2007).

Uit het onderzoek van De odt, ern nde - a uici en an e e ning (2002)
blijkt dat prosodie de tweede belangrijkste factor is in de spraakverstaanbaarheid
bij dysartrie. Na articulatie is prosodie dus een belangrijke factor om aan te werken
in therapie bij personen met dysartrie. Rietveld en van Heuven (1997) beschrijven
prosodie als het geheel van eigenschappen van een spraakuiting die niet herleid
kunnen worden tot de opeenvolging van klinkers en medeklinkers en dus vooral
functioneren op het gebied van de niet-lexicale betekenissen. Prosodische
eigenschappen worden ook suprasegmentele klankverschijnselen genoemd. Dit
wil zeggen dat ze onafhankelijk zijn van de segmentopeenvolging die in het
spraakgeluid aanwezig is. Deze zullen samen met de segmenten, namelijk
5
vocalen, consonanten en diftongen, gebruikt worden om betekenissen te
communiceren. Suprasegmentele klankverschijnselen zijn klankverschijnselen die
zich over een geheel woord uitstrekken (Kooij & van Oostendorp, 2003).

Een spreker kan door middel van prosodie een aantal communicatieve functies
uitdrukken. Op basis van de indeling van Rietveld en van Heuven (2009) werden
de communicatieve functies voor prosodie opgedeeld in woordklemtoon,
grensmarkering, focus, zinstypering en emotie (Martens et al., 2011). Deze zullen
in onderstaande tekst besproken worden.

Door middel van woordklemtoon kan een spreker een verschillende betekenis
tussen minimale woordparen duidelijk maken. Deze woorden bestaan uit dezelfde
klankreeks maar hebben een verschillende klemtoon die
betekenisonderscheidend werkt. De tweede communicatieve functie van prosodie,
grensmarkering, zal de grenzen in een zin en tussen zinnen aangeven. Door
middel van een spreekpauze wordt het duidelijk of een zin al dan niet klaar is. Zo
zal het tempo voor een spreekpauze trager zijn en zal het stemvolume minder luid
klinken. Na een spreekpauze zal door de nieuwe ademhaling de stem luider zijn
en gaat deze op een andere toonhoogte verder. Ook het spreektempo zal na de
spreekpauze hoger liggen. Door middel van focus kan de belangrijkste informatie
in een zin gemarkeerd worden. Door verandering in toonhoogte op een lettergreep
wordt aangegeven dat een woord of een zinsdeel belangrijk is. De plaatsing van
het toonhoogteaccent hangt af van de bedoeling van de spreker. Via zinstypering
wordt het verschil weergegeven tussen een mededelende zin en een vraagzin. Bij
een vraagzin zal de toonhoogte op het einde van de zin stijgen. Aan de hand van
de laatste communicatieve functie van prosodie, namelijk emotie, kan de spreker
zijn gemoedstoestand duidelijk maken. In de oefenbundel, die verderop in de tekst
voorgesteld zal worden, is er aandacht besteed aan de volgende emoties: boos,
droevig, blij en neutraal. Martens et al. (2011) stelden deze emoties reeds op in
hun artikel. Een persoon die blij is, heeft grotere toonhoogtesprongen, spreekt
sneller en op een hogere toon. Een persoon die droevig is, spreekt eerder vlak, op
een lage toonhoogte en aan een laag tempo (Rietveld & van Heuven, 2009).

6
Om de communicatieve functies van prosodie te remediëren, werden de
oefeningen in de oefenbundel opgedeeld in een receptief en productief luik. Er
werd dus gekozen om ook receptief zinsmateriaal aan te bieden. De reden
hiervoor is dat personen met dysartrie simultaan ook een afasie kunnen vertonen
(Dharmaperwira-Prins, 2002). Ook kunnen prosodiestoornissen zowel optreden bij
de productie als bij de receptie van taal (Dharmaperwira-Prins, 2000). Bij
dergelijke patiënten kan het nodig zijn om de receptieve vaardigheden te
remediëren. Voorbeelden van deze communicatieve functies van prosodie en de
uitwerking van de oefeningen zullen verder toegelicht worden in het deel
‘methodologie’.

In de praktijk is het aandeel van dysartriepatiënten (54%) beduidend groter dan
het aandeel afasiepatiënten (25%) bij verworven communicatiestoornissen (Duffy,
2002). Toch is er voor de behandeling van dysartrie veel minder therapiemateriaal
beschikbaar dan voor de behandeling van afasie. Daarbij komt dat het materiaal
voor de behandeling van prosodie bij personen met dysartrie schaars is. Recent
kwam de Dysamix deel 1 (Paemeleire, Desmet, Savonet, & Van Beneden, 2011)
uit. Dit werkboek werd specifiek ontwikkeld voor de behandeling van personen met
dysartrie met normale tot licht gestoorde spraakverstaanbaarheid. Vervolgens
werd ook deel 2 van de Dysamix (Paemeleire, Desmet, Savonet, & Van Beneden,
2013) uitgegeven. Dit deel is ontwikkeld voor personen met een matig tot ernstig
gestoorde spraakverstaanbaarheid. Deze twee delen bevatten materiaal voor het
remediëren van de verschillende aspecten van de spraakverstaanbaarheid,
waaronder prosodie. Ook het boek ‘Wat egt u?: oefenstof voor mensen met een
bemoeilijkte spraak’ van Camper (1993) bevat oefeningen voor de spraak. Zo
wordt de stemgeving, de articulatie en de prosodie geremedieerd. Ook wordt er
aandacht besteed aan de houding, de ademhaling en het slikken. Uit de
bovenstaande lijst blijkt dat er maar weinig Nederlandstalig therapeutisch
materiaal beschikbaar is dat aandacht schenkt aan het optimaliseren van prosodie
bij personen met dysartrie. Daarom werd in 2009 het CATRIS project
(http://catris.etro.vub.ac.be) opgericht. Dat staat voor Computerized Assessment
and Treatment of Rate, Intonation and Stress. Het is een samenwerkingsproject
tussen het Universitair Ziekenhuis Antwerpen en de afdeling Laboratory for Digital
Speech and Audio Processing van het Departement of Electronics and Information
7
Processing van de Vrije Universiteit Brussel. In het kader van dit project wordt de
prosodietrainer (http://catris.etro.vub.ac.be/prosodietrainer.html) ontwikkeld. Dit is
een Nederlandstalig therapeutisch softwareprogramma voor dysartriepatiënten
met prosodische moeilijkheden. Het softwareprogramma verzorgt zowel het
assessment van prosodie bij personen met dysartrie als het prosodische
trainingsprogramma met automatische feedback. In het onderdeel assessment zal
de spreeksnelheid en de intonatie van de persoon onderzocht worden op basis
van het lezen van zinnen en door middel van spontane spraak. In het
therapeutische softwareprogramma wordt, op het gebied van de communicatieve
functies van prosodie, momenteel enkel zinstypering geremedieerd met
individueel aangepaste feedback. Het uiteindelijke doel van het project is het
stabiliseren of verbeteren van de spraakverstaanbaarheid bij personen met
dysartrie. Dit softwareprogramma komt ook tegemoet aan de vraag naar meer
therapiemateriaal voor personen met dysartrie.

Aangezien de prosodie een belangrijke factor is in de spraakverstaanbaarheid bij
personen met dysartrie, geeft deze masterproef een aanzet tot de samenstelling
van een volwaardig therapiepakket voor het remediëren van de prosodische
vaardigheden. De onderzoeksvraag die hierbij gesteld kan worden is de volgende:
hoe kunnen de prosodische functies focus, emotie en zinstypering zowel receptief
als productief geremedieerd worden bij volwassenen met dysartrie?
2. Methodologie
2.1. Werkwijze
Om de prosodische functies focus, emotie en zinstypering zowel receptief als
productief te remediëren bij patiënten met dysartrie werd er een
therapieprogramma ontwikkeld. Hiervoor werd eerst de nodig literatuur en het
onder oeksinstrument ‘Assessment Receptieve Prosodie’ doorgenomen. Dit
onderzoeksinstrument vormt een onderdeel van de Prosodietest. De test wordt
momenteel ontwikkeld door Drs. Heidi Martens, Dr. Gwen Van Nuffelen en Prof.
Dr. Marc De Bodt. Deze logopedisten zijn verbonden aan het Revalidatiecentrum
voor Communicatiestoornissen van het Universitair Ziekenhuis Antwerpen.
8
Vervolgens werden er receptieve en productieve doelstellingen geformuleerd voor
de prosodische functies. Ook werd de functionaliteit van het ontwikkelde
therapieprogramma nagegaan door middel van een vragenlijst voor logopedisten
in het werkveld.

In onderstaande tekst zal er eerst ingegaan worden op de algemene werkwijze.
Vervolgens wordt er meer uitleg gegeven over de werkwijze die gevolgd werd bij
de verschillende prosodische functies afzonderlijk. Ten slotte wordt er meer
informatie gegeven over de vragenlijst.
2.1.1. Algemene werkwijze
Bij het opstellen van de doelstellingen werd er rekening gehouden met de reeds
ontwikkelde oefeningen van de Prosodietrainer, namelijk spreektempo en
zinstypering. De prioriteit in deze masterproef lag om te beginnen op het uitwerken
van de prosodische functie focus. Vervolgens werd emotie uitgewerkt en ten slotte
kwam zinstypering aan bod. Enkel deze drie prosodische functies werden
uitgewerkt omdat deze het meest functioneel zijn en frequent voorkomen in het
Nederlands.

Het receptieve deel van elk van bovenstaande prosodische functies omvat de
onderdelen auditieve discriminatie, auditieve identificatie en taalbegrip. Bij
discriminatie moet auditief waargenomen worden of twee zinnen hetzelfde of
verschillend klinken. De tweede stap bij de receptieve oefeningen is de auditieve
identificatie. Hierbij moet, afhankelijk van de prosodische functie, de correcte focus
aangeduid worden, de emotie correct benoemd worden of een zin beoordeeld
worden als vraagzin of mededelende zin. Bij taalbegrip wordt er nagegaan of de
zinnen correct begrepen worden door de patiënt en of er gepast gereageerd
wordt. Het zinsmateriaal verschilt afhankelijk van de prosodische functie waaraan
gewerkt wordt. Het productieve deel werd opgedeeld in verschillende
doelstellingen. Deze zullen verder in de tekst per prosodische functie besproken
worden. Eén van de doelstellingen van het productieve luik is ‘discovery learning’
(Duffy, 2005 en Paemeleire, et al., 2011). Bij deze spreektaak wordt door de
patiënt zelfstandig bepaald hoe het doel het best bereikt kan worden. Zo wordt,
bijvoorbeeld bij focus, een neutrale zin zonder leestekens aangeboden waarbij de
9