Table Of ContentERTUGRUL - SAVARONA & Türk Devlet Yatları
"Ünlü Türk Gemileri Dizisi"
ERTUGRUL
SAVARONA
&
Türk . Devlet
Yatları
Ahmet Güleryüz
DENİZLER KİTABEVİ
Ocak 2007
1
ERTUGRUL - SAVARONA & Türk Devlet Yatları
"Ünlü Türk Gemileri Dizisi"
ERnJGRUL - SAVARONA
&
Türk Devlet
Yatları
Ahmet Güleryüz
(ISBN 978-975-00051-8-3)
© Kaptan Yayıncılık San. ve Tic. Ltd. Şti
Tasarım : H. Veysel Güleryüz
e-mail : [email protected] / [email protected]
Grafik Tasarım : Ahmet Güleryüz
Tel.-Fax : (O 216) 336 40 66
e-mail [email protected] / [email protected]
Tüm hakları saklıdır.
Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında
yayımcının yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.
Teknik Uygulama: Karizma Yayıncılık ve Dış Tic. Ltd. Şti.
Seyit Nizam Mh. Demirciler Sitesi Galaxy B, No: 73/143 Zeytinburnu - İstanbul
Tel.: (O 212) 665 55 60 (pbx) - Fax: (O 212) 665 58 68
www.karizmatic.com.tr
-
Yayın Dağıtım
Denizler Kitabevi - Kaptan Yayıncılık
İstiklal Cad. 395, Beyoğlu - İstanbul
Tel.: (O 212) 249 88 93 - (O 544) 624 13 24 Fax: (O 212) 243 84 82
e-mail: [email protected]
www.denizlerkitabevi.com
Birinci
Baskı:
Şubat 2007 - 1500 Adet
2
ERTUGRUL - SAVARONA & Türk Devlet Yatları
İÇİNDEKİLER
Sayfa
ÖNSÖZ ................................................................................................................................... 5
DEVLETİN YATLARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . .. .. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . 7
İlk Örnekler . . . . . .. . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .. . . . . .. . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . .. .. . . . . . . .. . . . . . . 7
Buhar Dönemi . . . . .. . .. . . . . . .. . .. .. . . .. . .. . . .. . .. . .. . .. . . . .. .. . . . . . . . . . . . .. .. . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . .. . .. . . . . . 8
Yat mı? Savaş Gemisi mi? ............................................................................................ 9
İlk "Devlet Yatları"na doğru ....................................................................................... 10
TALİA ve bir batında dört yat ................................................................................... 11
Her görevde yatlar ...................................................................................................... 11
İZZETTİN vapuru ...................................................................................................... 11
Hafif silahlı tekneler, Avizo'lar .................................................................................. 13
Yeniden TAİF vapuru ................................................................................................. 13
Rükub-u Şahaneye mahsus birçok yat ......................................................................... 4
ERTUGRUL Yatı .......................................................................................................... 14
Küçük, SÖGÜTLÜ Yatı ............................................................................................... 15
Son tekneler, Yat ama Yat değil ................................................................................. 16
SAV AR ONA Yatı .......................................................................................................... 17
Atatürk' süz yıllar ....................................................................................................... 19
TEKHİK BİLGİLER VE ALBÜM .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. . .. . .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. . 21
IV. Mehmet'in (Avcı) Saltanat Kadırgası ................................................................. 22
SÜRAT (e x Swift) .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. . .. . .. .. . .. .. .. . .. .. .. .. .. . .. .. . 23
TAİF .. .. .. .. .. .. .. .. .. . . . .. .. .. .. . .. .. .. .. . .. .. .. .. .. . . . . .. .. .. .. .. .. .. . . . . .. .. .. . . . .. .. .. .. . .. .. .. .. .. . .. .. .. .. . .. .. .. .. . . . . 24
TA L İ A . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. . . .. . . . . . . . . . . . . 25
SULTANİYE (e x Feyz-i Cihat) .................................................................................... 26
İSTA NB UL (e x Pertev Piyale) .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .... .. .. .... .. .. .. .. .. .. .. .. . .... .. .... . 28
İZZETTİN .................................................................................................................... 32
FUAD ......................................................................................................................... 36
İS MAİL ........................................................................................................................ 38
İHSANİYE (ex Rahat) ................................................................................................. 40
ŞIPKA (ex Fauvette) ..................................................................................................... 42
GALATA (ex Lobelia, ex Amelie) ................................................................................ 43
TRABLUS (ex Thetis) ................................................................................................ 44
BE YR UT (e x Lady Gipsy) .. . .. . .. . . .. . .. . .. . .. . . . . . . . . . . . . . . .. . .. . . .. . .. . . . . . . . . . .. . .. . . . .. . .. .. . .. . .. . .. . . .. . . . . . . 48
Bir İmparatorluğun Son, Bir Cumhuriyetin İlk Devlet Yatı ERTUGRUL ........................ 51
ERTUGRUL'un Küçük Kardeşi, Zarif SÖGÜTLÜ Yatı ........................................................ 69
SA VARONA Yatı .................................................................................................................... 77
KAYNAKLAR . .. .. .. . . . . . . .. .. .. . . . .. . . . .. .. . . . . . .. .. .. .. .. . . . .. .. .. . .. . . . . .. .. .. .. .. . .. . . . .. .. . . . . . . . .. . .. .. .. .. . .. .. .. . .. . .. . . .. . 102
3
ERTUGRUL - SAVARONA & Türk Devlet Yatları
4
ERTUGRUL - SAVARONA & Türk Devlet Yatları
Sultaniye yatı.
ÖN SÖZ
Günümüze kadar pek de öyle derinlemesine işlenmemiş bu konu üzerinde
çalışırken karşımıza bazı engellerin çıkacağını biliyorduk. Hangisini, hangi gemiyi
bugünün anlayışına göre Devlet yatı olarak belirleyebilecektik?
l
Rükub-u mahsus
Şahaneye
Evet, bu tümce altı yüzyıllık bir imparatorluk içindeki mülkiyet, yani sahip olma
k vramının ruhunu anlatıyor.
hükümranlık sürdüğü
Sultan, tüm topraklar ve tüm denizlerde bulunan hareketli
I
veya sabit her şeyin sahibiydi.
Doğal olarak, konumuz olan Gemilerin de.
Tümü ile aynı olmamakla beraber diğer monarşi yönetimlerinin bazılarında da
benzer anlayışın egemen olduğuna tanık oluruz.
Bu, onlara, Sultan'a, Kral veya İmparator'a, yani ülkenin mutlak hakimine, zaten
5
ERTUGRUL - SAVARONA & Türk Devlet Yatları
tümü kendi malı olduğu için, dilediği gemiyi dilediği amaçla kullanma özgürlüğünü
sağlamaktaydı.
İşte bu noktada, yüzlerce gemi arasından sadece Devlet Yatı olarak ni elenebilecek
olanlarını seçmekte büyük zorlukla karşılaşılmaktadır.
Yelkenli ve kürekli denizciliğin sonlarına doğru 18. yüzyıla kadar böyle bir
kavramın hiç olmaması nedeniyle herhangi bir gemiyi belirlemek olanaklı değildi.
O erken dönemde, İmparatorluk donanmasının savaş gemilerinden biri ya da
birkaçı seçilir (genellikle Baştarda'lardan), büyük ölçüde süslemelerle donatılır,
görünüşte diğerlerinden daha büyük ve görkemli olan bu gemiler "Baştarda-ı Hümayun"
olarak anılırdı.
Ancak bu tekneler, savaş gemisi nitelikleriyle, bir Devlet Yatı değil 8onanmanın
amiral gemisi özelliğindeydiler.
19. yüzyıla kadar, buhar gücünün tüm dünyada olduğu gibi, Osmanlı hükümranlık
alanlarında da yaygınlaştığı günlere kadar bir anlamda genel uygulama böyle idi.
Bu yüzyılın başlarında Türk sularına gelen ilk buharlı geminin ardından
toplumda oluşan yoğun ilgi ile, Sultanların özel kullanımına uygun olan bazı gemiler
satın alındı veya inşa ettirildi. İşte bu teknelere artık bir ölçüde Devlet Yatı
diyebiliyoruz.
20. yüzyıla girdiğimizde, öncelikle devletin başkenti İstanbul sularında,
Sultanların ve saraylıların resmi amaçlarla kullanımı için inşa edilmiş bulunan Devlet
Yatlarına çokça rastlanmaktadır.
Bu yüzyılın ilk çeyreği, dünyanın ve onunla beraber Türk toplumunun da
yaşadığı çok büyük bir değişimi kapsamaktadır.
O günlerde altı yüzyıllık bir İmparatorluk tarih sayfaları arasındaki yerini almış,
artık, yeni kurulmuş olan Cumhuriyetin hükümran olduğu karalar ve denizlerdeki her
şey'e, o Cumhuriyeti kanıyla, canıyla kuran Türk toplumu sahip olmuştur.
Doğal olarak Devlet yatlarına da.
İki yılı bulan bir süre içinde gerçekleştirdiğim bu çalışmamda benden değerli
yardımlarını hiç esirgemeyen Sn. Turgay Erol, merhum Sn. Rahmi Topçu, Sn. Antonio
Berzoleze, Sn. Osman Öndeş, Sn. Kahraman Sadıkoğlu, Sn. Eser Tütel, Sn. Naim Arnas'a
ve sevgili kızım Hande Yüce'ye sonsuz şükranlarımı iletirim.
Umarım ki, diğer çalışmalarımda olduğu gibi, olayları değil de o olayları
yaşatan gemileri anmayı, tanıtmayı amaçlayan bu çalışmam amacına uygun olarak
işlevini yerine getirmeye yeterli olacaktır.
Ahmet Güleryüz
Ocak 2007
6
ERTUGRUL - SAVARONA & Türk Devlet Yatları
•
DEVLETiN YATLARI
Bugün, kullanım amacı ile doğrudan
doğruya yat olarak betimlenebilecek ilk,
belki de en eski örnek, İstanbul Deniz
Müzesinde bulunmaktadır.
Genellikle tarih araştırmacılarının,
Sultan iV. Mehmet (Avcı Mehmet) için inşa
edilmiş olduğunu belirledikleri Saltanat
kadırgasına, belki de Türk sularındaki
devlet yatlarının atası dememiz gerekiyor
Hiç kuşkusuz, XII. Yüzyıldan başlayıp,
XVII. Yüzyıla kadar geçen beş asırlık
süre içinde, gerek Selçuk, gerek
Osmanlı
sultanları, hükümranlık alanları içindeki
denizlerde gezinti yapmak istemişlerdi.
Fakat ne yazık ki, eğer zamanında inşa
edilmişseler bile günümüze kadar sadece,
İlk örnekler XVII. yüzyılın ikinci yarısı içinde
tarihlenebilen bir tek bu saltanat kadırgası
Tüm dünya denizlerinde olduğu gibi, Türk
ulaşabilmiş bulunmaktadır.
sularında da asırlar boyunca dolaşan
binlerce geminin neredeyse tamamı, ya Her ne kadar çağdaş anlamda, bir "Devlet
savaş ya da ticari amaçlar için inşa Yatı"nın özelliklerini taşımamakta ysa da
edilmişlerdi. yine de, bir buçuk, iki asır boyunca sadece
Osmanlı İmparatorluğu'nun sultanlarına
Ancak, bunlar arasında çok ender de olsa,
hizmet etmiş olması ona Devlet Yatı
salt gezinti, eğlence veya dinlenme amacı
niteliğini vermektedir.
ile kullanılmak üzere inşa edilmiş olanlara
da rastlamak mümkün. Tersane-i Amire'de inşa edilen ve
Sarayburnu'ndaki Sepetçiler Kasrı'nın
Tarihin biraz erken dönemlerine doğru,
gözlerinde hazır bulundurulan Saltanat
XVII. Yüzyıldan öncelere yöneldiğimizde,
kayıkları ise sadece kısa ulaşımlar için
kısaca YAT sözcüğü ile nitelenebilecek bu
kullanılmakta ydılar.
tür tekneleri pek de öyle kolayca
belirleyemiyoruz.
7
ERTUGRUL - SAVARONA & Türk Devlet Yatları
yelkenli ağır savaş gemisinin Boğaz'dan
yukarı çıkışlarında, römorkör gibi
çekme görevinde kullanıldı.
1831'in Mayıs ayında, Swiftile Gelibolu'ya
giden Sultan, yıllardır yönetiminden çok
memnun olduğu Kaptan Kelly'ye, bu
yolculuktan sonra, üzerinde bir gemi resmi
bulunan, altın ve pırlantadan bir madalya
Buhar dönemi
hediye etmişti.
İmparatorluğun başkenti İstanbul'a, ilk 1833 yılında Rusya ile barışın
buharlı gemi 1828 yılında geldi. sağlanmasının ardından Rus donanması
İngiltere'de kısa bir süre önce inşa Boğaziçi'ne gelmişti. Bu nedenle, Sultan
edilmiş olan Swift adındaki bu yandan II. Mahmut, Swiftle, tarihte aynı adla
çarklı gemi, İngiliz donanması anılacak olan antlaşmayı gerçekleştirmek
kaptanlarından Kelly'nin kumandasında üzere Hünkar iskelesine gitti.
bulunmaktaydı.
Buhar gücünün öneminin anlaşılmasının
Bir yıl önce İstanbullu bir gurup tüccar ardından, Sultan'ın da isteği doğrultusunda,
tarafından, Sultan il. Mahmut'a armağan İmparatorluk tersanelerinde birçok buhar
edilmek üzere satın alınmış olan Swfft, makineli gemi yapımına başlanmıştı.
İstanbul'a gelişinin hemen ardından,
Sultan'a sunuldu. 1838'den itibaren başlayan bu
çalışmalarda denize indirilen birçok gemi
Sonradan Sürat adı verilen gemiye, arasında özel olarak Sultan il. Mahmut için
İstanbul halkı tarafından "Buğ gemist inşa edilen Tair-i Bahri isimli yandan
lakabı takıldı Hizmette olduğu sürede çarklı bir gemi de bulunmaktaydı.
ve satışından sonra da görevinden
ayrılmayan Kelly'nin kaptanlığında Ana makinesi, dört silindirli olan Tair-i
kullanıldı. Bahrfnin özellikle Sultan'ın kullanımına
mahsus kıç kamarası, koyu kırınız ı
Swift, Rükfib-u Şahane'ye tahsis uzun perdeler, çeşitli renklerdeki güllerle
edilmesinden sonra, Sultan il. Mahmut,
süslü saçaklar, kırmızı ağır çuha kapı
tarafından çok beğenilmiş ve Sultan'ın perdeler, ipek şilteler ve yastıklarla
Marmara denizindeki kısa gezileri için çok
döşenmişti. Tavanında Fransız
sık kullanılmıştır. Sultan bu vapurla modasına uygun bir lamba asılıydı.
Adalara, Çekmece ve Tekirdağ'a kadar
küçük deniz gezintileri yapıyordu. Sultan Abdülmecid döneminde de "Taht
gemisi" (Saltanat Yatı-Devlet Yatı) olarak
1828 Türk-Rus savaşı sırasında Sultan'ın Tair-i Bahri ile Mesir-i Bahri vapurları
Tarabya'da bulunduğu süre içinde, Swiftde
kullanılıyordu.
Boğaziçi'nde yattı ve bu dönemde birçok
8
