Table Of ContentErmeni Soykırım İddiaları hine bir kamuoyu oluşturma gayretleri dikkatle ele
alınması gereken bir konudur. Kendisi aslen Yahu-
Konusunda Büyükelçi di olan Morgenthau, İngiltere’nin destekçisi olarak
ABD’nin müttefikler lehine savaşa girmesini temin
Morgenthau’nun Amerikan
etmek istiyordu. Bu amaçla Türkiye’de Ermenilere
ve Hıristiyanlara karşı adeta bir soykırım yapılıyor
Kamuoyunu Etkileme
algısı oluşturarak, bir an evvel ABD’ni savaşa dâhil
etmek istiyordu. Nitekim bir müddet sonra Başkan
Çabaları
Wilson’u etkilemeyi başaran Morgenthau amacına
ulaşacaktır.
Morgenthau’nun 1913-1916 yılları arasına
dair tuttuğu raporlar ve bu raporlardan hareketle ka-
leme alınan “Morgenthau’nun Öyküsü” adlı kitabı,
kendi döneminde olduğu gibi günümüzde de Ermeni
propagandistleri tarafından kaynak eser olarak gös-
terilmektedir. Eser ve raporlar incelendiğinde olup
olmadığı yer ve zaman bildirimi ile ispatlanamayan
Veysi Akın* Ermeni katliamına dair pek çok hikâye anlatılmak-
tadır. Eser üzerinde yapılan bilimsel incelemeler de
göstermiştir ki, Morgenthau bu eseri tamamen siyasi
bir takım saiklerle kaleme almış ve hedefine de ulaş-
mıştır. Çünkü onun bu eseri günümüzde de propa-
ganda aracı olarak kullanılmaktadır.
Anahtar kelimeler: Morgenthau, Türk -Ame-
rikan, Ermeni sorunu, Soykırım iddiaları 1
Özet Henry Morgenthau (1856-1946)
Kimdir?
XX. yüzyıl başlarına gelindiğinde Amerika
Birleşik Devletleri’nde Türklerle ilgili karalama Henry Morgenthau, Yahudi bir ailenin
kampanyaları önemli bir boyut kazanmıştı. Kor- çocuğu olarak 26 Nisan 1856’da Almanya’nın
kunç/anlaşılmaz/konuşulmaz Türk imajı yaratılmış-
Mannheim şehrinde doğdu. Babası sigara
tı. Bu imajın oluşmasında Avrupa’dan Amerika’ya
ticareti ile uğraşmaktaydı. Fakat Amerikan
göçlerle beraber taşınan Türklere dair olumsuz hikâ-
iç savaşı sebebiyle işleri bozulmuştu. Ailesi,
yelerin rolü olduğu kadar, Osmanlı topraklarından
Henry henüz küçük bir çocukken 1865’te
bu kıtaya göç eden Rum ve Ermenilerin de etkisi
büyüktür. Ayrıca Türkiye topraklarında görev yap- Amerika’ya göç ederek New York şehrine
mış Amerikan misyoner ve diplomatlarının gazete yerleşti. Henry, burada tahsilini sürdürdü ve
ve matbuatta yer alan beyanat, rapor ve yazılarının Colombia Üniversitesi’nde hukuk okudu.
etkisi de küçümsenmeyecek derecede önemlidir. 1882 yılında Josefin ile evlendi ve bu evlilik-
Özellikle 1893-1895 Sason olayları ve 1909 Ada- ten dört çocukları oldu.
na olaylarının Ermeni propagandistleri tarafından
Amerika’da yarattığı algı âdeta Türklere karşı bir Zamanla emlak hukuku alanında
linç kampanyasına dönüştürülmüş durumdaydı. uzmanlaşarak ünlü bir avukat ve kurduğu
emlak danışmanlığı bürosu ile büyük bir iş 4
Diplomatlar arasında Türk düşmanlığı kam- 01
panyasına en büyük destek veren 1913-1916 yılları adamı oldu. Aynı zamanda fakirlerin iskânı 60/2
için çalışmalar yapan bir kuruluş olan Bronx E
arasında İstanbul’da Amerikan Büyükelçiliği yapmış Y
Kİ
olan Henry Morgenthau’dur. Onun özellikle I. Dün- Housing’te görev alarak cemiyet hayatı ile ya- R
Ü
ya Savaşı döneminde gönderdiği raporlar ve gazete- (*) Yrd. Doç. Dr. Trakya Üniversitesi Eğitim Fakültesi İlköğretim Bölü- Nİ T
lere verdiği beyanatlarla Amerika’da Türkler aley- mü. YE
kından ilgilenmeye başladı. Ayrıca New York yoner kurumları ziyaret edilerek Amerika’nın
şehri Güvenlik Komitesi’ne girerek yönetim kendilerini desteklediği gösterilmiştir5.
görevi üstlendi. O, artık ABD’de tanınmış bir
Savaş öncesi Türklere ılımlı duygular
cemiyet ve iş adamıydı. Bu dönemde siyaset-
besleyen Morgenthau, savaş yıllarında İngil-
le de ilgilenmeye başlayan Morgenthau, New
tere’nin ve Amerikan Büyükelçiliğindeki kâ-
York Reformist Yahudi topluluğunun lider-
tibi Ermeni asıllı Andonian ile tercümanı Sc-
liğini yürüttüğü günlerde 1911 yılında New
hamovian’nın tesiri altında kalarak, Osmanlı
York Serbest Yahudi Sinagog Topluluğu’nun
Devleti’ne ve Türklere karşı bakışı değiştir-
kuruluş yıldönümü toplantısında ABD De-
miştir. Morgenthau’nun Türkler hakkındaki
mokrat Parti Başkan adayı Woodrow Wilson
düşüncelerini değişmesinde I. Dünya Savaşı
ile tanıştı1.
evvelinde Türk Hükümeti’nin kapitülasyon-
1912 Amerikan Başkanlık seçimlerin- ları kaldırma kararının da etkili olduğu bilin-
de Wodroow Wilson’un seçim kampanyası- mektedir. Savaş öncesinde kapitülasyonların
na destek vererek, Demokrat Parti’nin Mali kaldırılmasına karar veren Türk hükümeti
Komite Başkanlığı görevini üstlendi2. Seçim- yetkilileri, bu kararı yürürlüğe koymadan
önce bu konuda ABD’nin görüşü ve Büyü-
leri Demokratlar kazandı ve Wodroow Wil-
kelçi Morgenthau’nun desteğini almak iste-
son ABD Başkanı oldu. Henry Morgethau,
diler. Bu amaçla Enver Paşa Morgenthau ile
kampanyadaki maddi ve manevi desteğinden
görüştü. Bu görüşmede Morgenthau Enver
dolayı Başkan Wilson tarafından ödüllendi-
Paşa’ya ticari kapitülasyonların durumunun
rilerek Osmanlı Devleti’ne Büyükelçi olarak
tartışılabileceğini ancak adli kapitülasyonların
atandı. 27 Kasım 1913’te İstanbul’a gelerek
kaldırılmasına karşı olduğunu bildirdi. Türk
göreve başlayan Morgenthau, istifa ederek
Hükümeti, Morgenthau’nun görüşlerini dik-
2 ülkesine döndüğü 1 Şubat 1916’ya kadar
kate almayarak kapitülasyonların tamamen
yaklaşık 26 ay Türkiye’de kaldı.
kaldırıldığını 1 Ekim 1914’te ilgili devletlerin
Büyükelçi Morgenthau, bu dönemde büyükelçilerine bildirdi6. Bu gelişmelerden
Osmanlı yardım kuruluşlarına ilgi duymuş ve sonra Morgenthau, amirlerine Osmanlı top-
başta Hilal-i Ahmer Cemiyeti (Kızılay) olmak raklarındaki Ermenilerin ve Amerikan vatan-
üzere birçok insani yardım kuruluşuna finan- daşlarının hayatlarının tehlikede olduklarına
sal destek vermiştir. Bu sayede Osmanlı ida- dair raporlar yazmaya başladı. Ayrıca, 1913-
recilerinin dostluğunu kazanmış, bunun bir 1916 İstanbul’da Büyükelçilik dönemi yılla-
neticesi olarak da yardım kuruluşlarına yap- rını kapsayan bir de günlük tutmuştu7. Onun
tıkları katkılardan dolayı Morgenthau’nun bu günlüklerinden hareketle sonraki yıllarda
eşi (Madam Josefin), kız kardeşleri (Madam Ermeni Soykırım İddialarına mesnet teşkil
Helen Fox, Madam Derthabem ve Matmazel edecek olan bir kitap yazıldı. Bu günlükten
Devet) 3 ve kendisi ile aynı adı taşıyan oğlu çarpıtılarak alınan bilgiler Burton J. Hendrick
Henry4 Osmanlı Devleti tarafından madalya adlı ünlü bir gazeteci tarafından 1918 yılında
Henry Morgenthau adına “Ambassador Mor-
ile taltif edilmişlerdir.
(1) İsmail Köse, “Amerika’nın İstanbul Büyükelçisi H. Morgent-
Türkiye’de görev yaptığı zaman zar- hau’nun Türk Algısı”, Tarih Dergisi, Sayı 56 (2012/2), İstanbul
2013, s. 58.
fında 1914’te Filistin’e ve Küdüs’teki kutsal
(2) Heath W. Lowry, Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü’nün Perde
mekânlara bir ziyaret gerçekleştirdi. Ziyaretin Arkası, Türkçeye Çeviren: Belkıs Torfilli, İsis Yay., İstanbul 1991, s.
4
1 önsöz.
0
0/2 amacı Filistin bölgesine Yahudi yerleşimlerini (3) BOA, İ. TAL. İr. No: 22.
6 (4) BOA, İ. TAL. İr. No: 11.
E zorlaştıran Türk idarecilerine ABD’nin Ya-
Y (5) Köse, “Morgenthau’nun Türk Algısı”, s. 72.
Kİ hudilerin arkalarında olduğunu göstermekti. (6) İsmail Köse, “ABD’li Misyonerlerin Osmanlı Topraklarındaki Faa-
ÜR liyetleri”, Tarihte Türkler ve Ermeniler, 8. Cilt, Türk Tarih Kurumu
T Ziyarete bazı misyonerler de eşlik etmiş ve Yay., Ankara 2014, s. 171.
Nİ (7) Henry Morgenthau, Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü, Çev.: Atilla
YE gezi esnasında yol güzergâhındaki bütün mis- Tuygan, Belge Yay., 2005, s. 9.
genthau’s Story/Büyükelçi Morgenthau’nun Nitekim I. Dünya Savaşı yıllarına ge-
Öyküsü” adı ile yayımlandı8. lindiğinde Amerika’daki Türk imajı “Terrible
Turk/Korkunç Türk” ve “Unspeakable Turk/
Morgenthau, Amerika’ya döndükten
Konuşulmaz Türk” idi15. Amerikan kamuo-
sonra Mütareke yıllarında Paris Sulh Konfe-
yunda oluşan yargılara göre, Türkler dini ba-
ransı sürecinde Ortadoğu ve Doğu Avrupa
kımdan hoşgörüsüz, ülkesindeki azınlıklara
ilişkileri konusunda çalıştı. Paris Barış gö-
kötü davranan, geri kalmış, hastalıklı, yaban-
rüşmeleri sürecinde Türk toprakları üzerin-
cılara tahammül edemeyen ve yeniliklere ka-
de bir “Ermeni Yurdu” kurulması için aktif
palı bir halk idi16. Özellikle XIX. yüzyıl son-
olarak görev aldı9. 1919-1921 yılları arasında
larında gelişen 1894 (Bitlis) Sason olayları ve
da Suriye bölgesindeki Ermenilere yardım
XX. yüzyıl başlarında gerçekleşen 1909 Ada-
maksadıyla Amerika’daki Yakındoğu Yardım
na olaylarının Amerikan misyonerleri ve bazı
Komitesi’nde10 Başkan yardımcısı olarak gö-
konsolosluklar tarafından Amerikan kamuo-
rev yaptı. Ayrıca, Türk-Yunan savaşı sonrası
yuna adeta bir katliammış gibi yansıtılması,
Doğu Avrupa memleketleri için kurulan yar-
I. Dünya Savaşı esnasında gerçekleşen tehcir
dım fonu kuruluşlarda rol aldı ve Milletler
Cemiyeti himayesi altında Atina’da teşkil edi- (8) Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story, Doubleday,
Page and Co., New York 1918.
len Rum Mültecileri İskân Komisyonu Başka- (9) Köse, “ Morgenthau’nun Türk Algısı”, s. 74.
(10) Bu komite önce 1915’te “Ermenilere ve Suriye’ye Yardım
nı olarak çalıştı.
Amerikan Komitesi” adı ile kuruldu, 1918’de “Yakın Doğu’ya
Amerikan Yardım Komitesi” adını aldı ve daha sonra da 1919’da
25 Kasım 1946’da 90 yaşında iken “Yakın Doğu Yardım Örgütü” olarak adını değiştirdi. Bkz. Bilal N.
Şimşir, Ermeni Meselesi 1774-2005, Bilgi Yay., Ankara 2005, s. 300.
New York şehrinde vefat etti11. (11) Hayatı hakkında geniş bilgi için bkz.: Henry Morgenthau, All in A
Life-Time, Garden City, New York, 1922.
(12) Bu konuda bkz. Çağrı Erhan, “The American Perception of
The Turks: An Historical Record”, The Turkish Year Book of
Amerika’daki Türk Düşmanlığı İnternational Relations, Vol.: XXXI, Ankara Üniversitesi Yay., 3
Ankara 2000, s. 85-90.
Kampanyası ve Büyükelçi (13) Türklere karşı oluşturulan ön yargının nasıl şekillendirildiğini biz-
zat olayların içinde olan Amerikalı diplomat Alexander Powel şöy-
Morgenthau’nun Faaliyetleri le itiraf etmektedir: “Siyasi bir terim olarak propaganda, İttifak dev-
letlerine karşı yapılan mücadele, meşru bir silah olarak kullanılmak
amacıyla bizler tarafından icat edildi. (…) Amerikan ulusu da yapı-
Amerika’da Türk imajı oluşmasının lan bir propaganda üzerinden Türkler hakkında yanlış bilgilendirildi.
(…) Türklerin Ermenilere yönelik katliam yaptıklarını, tebaası olan
tarihi bu kıtaya Avrupa ve Asya’dan göçler-
ulusları her zaman kötü yönettiğini, hiçbir zaman iyi olmadıklarını
le yakından ilgilidir. Türk kavramı etrafında asla da olamayacaklarını söylemek, bilgi açısından yoksun olunduğu
anlamına gelmektedir. Türkllere karşı yıllardır yapılan siyasi pro-
oluşturulan olumsuzluklarda Avrupa’dan pagandalar, Avrupa uluslarının siyasi ve bölgesel planlarının mazur
gösterilmesinde kullanıldı”. Bkz.: Nuri Karakaş, “Amerikalı Misyo-
yeni kıtaya göçler yolu ile nakledilen Türk nerlerin Anadolu’daki Faaliyetleri”, Tarihte Türkler ve Ermeniler, 8.
korkusunun yanı sıra12, İngiltere başta olmak Cilt, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 2014, s.140-141. Seçil Ak-
gün, “ Amerikalı Misyonerlerin Ermeni Meselesinde Rolü”, Ata-
üzere bazı Avrupa devletlerinin etkisi altında türk Yolu, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Dergisi,
Sayı 1, Cilt I, (1988), s. 12. Bu konuda ayrıca bkz.: Hasan Fendoğ-
kalan Amerikalı diplomat ve siyaset adam- lu, “Amerika Birleşik Devletleri ve Osmanlı Devleti”, Türkler, XIV.
Cilt, Yeni Türkiye Yay, Ankara 2002, s. 189-196. Gürsoy Şahin,
larının da rolü vardır. Bunların başında da
“Türk Ermeni İlişkilerinin Bozulmasında Amerikalı Misyonerlerin
Amerika’nın son dönem Osmanlı nezdindeki Rolleri Üzerine Bir İnceleme”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal
Bilimler Dergisi, VII/1,Ermeni Özel Sayısı (2005), s. 184-207.
büyükelçisi Henry Morgenthau gelmektedir. Seçil Akgün, “Amerikalı Misyonerlerin Raporlarında Türk İmajı”,
I. Uluslararası Seyahatnamelerde Türk ve Batı İmajı Sempozyumu,
Ayrıca Osmanlı topraklarında faaliyet gös- Eskişehir, 1987, s. 336-352. Mithat Aydın, Bulgarlar ve Ermeniler
Arasında Amerikan Misyonerleri, Yeditepe Yay., İstanbul 2008, s.
teren Amerikan misyonerlerinin tuttukları
217-266.
raporlar ve bunlara dair gazete ve dergilerde (14) ABD’deki Ermeni ve Rum Propagandası hakkında bkz.: Veysi
Akın, “Amerika’da İlk Türk Lobisi: Türk Teavün Cemiyeti”, Ata-
yer alan yazıların da Türk imajının oluşma- türk Araştırma Merkezi Dergisi, XX/59 (Temmuz 2004), s. 497-500.
4
Ermeni propagandası hakkında geniş bilgi için bkz.: Şenol Kan- 1
sına etkisi yadsınamaz derecededir13. Aynı tarcı, Amerika Birleşik Devletleri’nde Ermeniler ve Ermeni Lobisi, 0/20
Aktüel Yay, İstanbul 2004. 6
şekilde Osmanlı topraklarından Amerika’ya (15) Erhan, Türk-Amerikan İlişkileri, s. 304. Ayrıca bkz.: Erhan, “The YE
göç eden Rum ve Ermenilerin yürüttükleri American Perception of The Turks”, s. 90-97. Ayrıca bu konuda Kİ
yapılmış bir araştırma için bkz.: Rogers R. Trask, “The Terible ÜR
Türk düşmanlığı kampanyalarını da burada Turks and Turkish American Relations in the İnterwar Period”, T
The Historian, Vol.: XXXIII, (November) 1970, s. 40-53. Nİ
zikretmek gerekir14. (16) Erhan, Türk-Amerikan İlişkileri, s. 337-338. YE
hadisesinin yalnız Amerika’da değil bütün dilmediklerini, sadece isyan eden Ermenilere
dünyada bir soykırım algısına dönüştürülme- karşı devletin aldığı tedbirlerden bahsetmiş
sine sebep oldu. Kısacası 1915 yılına gelindi- ve Amerikan ve Avrupa tarihindeki katliam-
ğinde ABD’deki Türk düşmanlığı kampanya- ları örnek göstererek aynı durumun kendile-
ları önemli bir boyut kazanmış durumdaydı. rinde olması halinde nasıl bir politika izleye-
Amerikan yönetimi de bu kampanyanın et- ceklerini sormuştur.
kisinde kalarak hem Türkiye üzerinde baskı
Bu yazı üzerine zaten öteden beri çok
kurmak hem de içeriden gelen tepkileri bir
düzgün yürümeyen Türk-Amerikan diploma-
nebze de olsa yatıştırmak maksadıyla Türkiye
tik ilişkileri gerilmiş ve Amerikan yönetimi
ile savaşa girmemesine rağmen iki savaş ge-
Türk Büyükelçiden özür dilemesini istenmiş,
misini Türk karasularına göndermek mecbu-
aksi takdirde istenmeyen adam ilan edileceği
riyetinde kalmıştı.
kendisine iletilmiştir. Amerikan makamla-
Nitekim bu dönemde Amerikan mat- rının bu tutumuna karşı o, milletine yapılan
buatında neşrolunan makale ve yazıların üs- haksız karalamalara sessiz kalamayacağını
lubu o derece alaylı bir hale gelmişti ki, döne- ifade ederek Amerikan Dışişleri Bakanına
min Osmanlı Büyükelçisi A. Rüstem Bey bu muhtıra niteliği taşıyan bir cevap vermiş-
karalama kampanyaları karşısında daha fazla tir. İlişkilerin gerilmesi üzerine de 9 Ekim
kayıtsız kalamamıştı. Hatta diplomatik tema- 1914’te görevini bırakarak Amerika’dan da
yüllerin de dışına çıkarak Amerikan Yöneti- ayrılmıştır.
mi’ne basın yolu ile tepki göstermek zorunda
Ahmet Rüstem Bey, Amerika’dan ayrıl-
kalmıştı17. Ahmet Rüstem Bey, 8 Eylül 1914
dıktan sonra da boş durmamış ve kısa süre
tarihli Evening Star gazetesine bir demeç ve-
4 rerek “Gazetelere göre, Büyük Britanya, Fran- içerisinde Türklerin haklı davasını bütün
sa’nın yolunu takip ederek Birleşik Devletlerin dünyaya anlatabilmek maksadıyla “La Gu-
gözü önüne Türkiye’deki Hıristiyanların katlia- erre Mondiale et la Question Armenienne/
mı hayalini ortaya koyarak onları tahrik etmiş Dünya Savaşı ve Ermeni Sorunu” adında bir
ve Türk limanlarına harp gemileri göndermesi- kitap yazarak İsviçre’nin Bern şehrinde bas-
ni Amerika Birleşik Devletleri’nden talep etmek tırmış ve Avrupa memleketlerine dağıtımını
bahanesiyle hakikate tam ehemmiyet vermeye- sağlamıştır19.
rek geleceğin bu korkunç resmini yapmıştır…
İşte böyle bir dönemde, devrin askeri
Büyük Britanya ve Fransa Türkiye’ye ve siyasi şartlarının da etkisiyle Türkiye, Al-
karşı yeni bir tahrik mücadelesine bağlamışlar, manya’nın yanında savaşa katılmak zorunda
bu memlekette kendi kötü kehanetlerini teyit kaldı. Müttefikler, savaşın kaderini İstan-
edecek münasebetsiz bir şeyin vukuu neticesinde bul’u ele geçirmekte görüyorlardı. Bu mak-
Amerika’nın nihayet Akdeniz’e Harp gemileri satla 18 Mart 1915’te Çanakkale boğazına
göndermeye sürükleneceğini, böylece İtilaf Dev- yüklendiler ve başarısız olunca da Gelibolu
letleri safında Avrupa arbedesine karışmış ola- yarımadasına asker çıkarmayı denediler. Aynı
cağını gizlice ümit ediyorlardı. Fakat hüküme- dönemde Ruslar da Kuzeydoğu Anadolu’yu
tin böyle adi bir tuzağa düşmeyecek kadar zeki
(17) Şenol Kantarcı, “Osmanlı’da Onurlu Bir Diplomat ve Milli
olduğuna inanıyorum 18” diyerek karalama Mücadele’nin Önemli Siması: Ahmed Rüstem Bey”, Atatürk Yolu,
Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Dergisi, Sayı:
14 kampanyalarını yürütenlere ve bunlara ina- 42 (Kasım 2008), s. 257. Bu konuda geniş bilgi için bkz.: Şenol
0
0/2 nan yetkililere sert bir dille karşılık vermiştir. Kantarcı, Ahmet Rüstem Bey, Doğan Kitap Yay., İstanbul 2009.
6 (18) Mine Erol, Osmanlı İmparatorluğu’nun Amerika Büyükelçisi A.
YE Rüstem Bey, Bilgi Yay., Ankara, 1973, s. 21-23.
Kİ Ahmet Rüstem Bey, bu yazısında Ame- (19) Şimşir, Ermeni Meselesi 1774-2005, s. 292. Bu eser yıllar son-
ÜR ra Cengiz Aydın tarafından Türkçeye çevrilerek Cihan Harbi ve
T rikan matbuatında iddia edildiği gibi Osman- Türk-Ermeni Meselesi adıyla yayımlandı. Bkz.: Ahmet Rüstem
Nİ Bey, Cihan Harbi ve Türk-Ermeni Meselesi, Çeviren: Cengiz Aydın,
YE lı topraklarında yaşayan Hıristiyanların katle- Bilge Kültür Sanat Yay., İstanbul 2001.
işgal etmekle meşguldüler. Batıda Çanakkale Hareketi ile Ermenileri yok etmek istedikleri
muharebelerinin doğuda da Rus işgaline kar- tezi” oturtuldu. Amerikan basını aylarca özel-
şı savaşın en kanlı biçimde devam ettiği gün- likle de Türkiye’deki misyonerlerin ve konso-
lerde Osmanlı hükümeti Ermenilerin Ruslara loslukların gönderdikleri raporlardan hareket-
yardımlarını ve Türklere karşı giriştiği katli- le Osmanlı Hükümeti’nin kararıyla 1.000.000
amları da göz önünde bulundurarak tehcir Ermeni’nin tehcir edildiğini ve bu süreçte
kararı almak zorunda kaldı20. Savaş tehlike- 500.000 Ermeni’nin de katledildiğini yazmak-
si olan yerlerdeki Ermeniler öncelikli olmak la meşgul oldular25. Amerikan basınındaki
üzere Osmanlı Ermenilerini Suriye toprak- rakamlara göre, bu dönemde 2.000.000’nu
larına göç ettirerek, geçici iskâna tabi tuttu. Osmanlı topraklarında olmak üzere dünyada
Bu kararın alınmasında Ermenilerin Van’da 4.000.000 civarında Ermeni yaşamaktaydı.
isyan çıkarmaları ve isyan esnasında şehirde Osmanlı Ermenilerinin 1.000.000’nu tehci-
pek çok Müslüman’ın katledilmesinin etkisi re tabi tutulmuş, bunlardan 500.000’i de bu
büyüktü21.
dönemde planlı bir şekilde öldürülmüş ve
200.000 Ermeni de dağlara ve Rusya’ya sığına-
Tehcir hareketi sırasında Ermenilerin
rak tehcirden veya katliamdan kurtulabilmiş-
bir kısmı Kürt aşiretlerinin saldırılarına ma-
ti26. Bu tür haberlerde daha ziyade New York
ruz kalarak ölmüş, bir kısmı da salgın hasta-
Times ve Washinton Post gazetelerinin öne
lık ve yol şartlarının ağırlığına dayanamaya-
çıktığı görülmektedir. Bu gazetelerin, 1915-
rak yollarda telef olmuştu22. Ancak bütün bu
1916 yılları arasında neşrolunan yazı ve ma-
olumsuzluklara rağmen tehcire tabi tutulan
kalelilerin kaynağı olarak görgü şahidi Ermeni
Ermenilerin büyük bir kısmı Suriye toprak-
mülteciler gösterilmiştir. “Türkler Hıristiyan-
larına ulaşabilmişlerdi23. Tehcir sonrasında
ları katlediyor” genel başlığı ile verilen bu tür
bölgedeki Amerikan konsoloslarının verdiği 5
yazılarda kaynak olarak gösterilen Ermeniler,
raporlar ile Osmanlı arşiv belgeleri Suriye
topraklarına iskân edilen Ermenilerin sayısı olayları aktarırken genellikle önyargılı hareket
konusunda uyuşmaktadırlar. Bu sayı yaklaşık
(20) Osmanlı Belgelerinde Ermeniler (1915-1920), Haz.: Ahmet Altın-
olarak 500.000 civarındadır24. Tehcir sırasın- taş, Mehmet Canatar v.d., Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel
Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yay., Ankara 1995,
da meydana gelen ölümler, Ermeniler ve bun- s. 28-30. Kamuran Gürün, Ermeni Dosyası, Ankara 1983, s. 214.
Bu karar ve uygulama hakkında kapsamlı bir çalışma için bkz.:
lara inanan bazı batılı diplomat, devlet adamı Ahmet Altıntaş, “Osmanlı Devleti’nin Tehcir Kararı Alması ve
ve yazarlar tarafından katliam veya yok etme Uygulaması”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi,
VII/1 Ermeni Özel Sayısı (2005), s. 77-99.
politikası olarak tanımlanmıştır. Bu dönem- (21) Ruslar, I. Dünya Savaşı’nda 1878 Osmanlı-Rus sınırını aşarak
Van’a doğru ilerlediler. Rusların yaklaştığını haber alan Ermeni çe-
de Müttefikler, Almanya ve Osmanlı Devleti teleri ve bunlara destek veren Ermeniler, Van’da büyük çaplı bir is-
yan çıkararak şehri ele geçirdiler ve burada yaşayan Müslümanları
aleyhine yeni bir karalama kampanyası başla-
katletmeye başladılar. Van’da Ermeniler ve Müslüman halk ara-
tarak, Türkiye’de yaşayan gayr-ı Müslimlerin sında çatışmalar yaşandı. Kolluk kuvvetleri olayları engellemek-
te yetersiz kaldı ve Rusların gelmesinden kısa bir süre evvel Van
can ve mal güvenliklerinin bulunmadığı iddi- şehrinin idaresi Ermeni çetelerinin eline geçti. Bu konuda bkz.:
Hikmet Özdemir-Yusuf Halaoğlu, Ermeniler Sürgün ve Göç, Türk
alarını ortaya atmışlardır. Böylece dünya ka-
Tarih Kurumu Yay., Ankara 2004, s. 60. Van’daki Ermenilerin
muoyu nezdinde Almanları ve Türkleri kötü Türklere yaptığı mezalim hakkında geniş bilgi için bkz.: Görenlerin
Gözüyle Van’da Ermeni Mezalimi, Haz.: Hüseyin Çelik, 2007. Faiz
göstererek yalnızlığa mahkûm etmek istemiş- Demiroğlu, Van’da Ermeni Mezalimi, 1985.
(22) Hikmet Özdemir-Yusuf halaoğlu, Ermeniler Sürgün ve Göç, Türk
ler ve kendilerine destek aramışlardır. Tarih Kurumu Yay., Ankara 2004.
(23) Bu konuda geniş bilgi için bkz.: Murat Bardakçı, Talat Paşa’nın
Evrak-ı Metrukesi, Everest Yay., İstanbul 2009. Azmi Süslü,
Tehcir hadisesi ve tehcir sırasında bazı
Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayları, Yüzüncü Yıl Ünv. Yay., Ankara
Ermenilerin ölmesi başta İngiltere ve Ameri- 1990. Yusuf Halaçoğlu, Ermeni Tehciri ve Tarihi Gerçekler 1914-
4
1918, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 2001. Ayrıca Tehcirin uy- 1
0
ka’da olmak üzere Türk düşmanlarının eline gulamasına dair belgeler için bkz.: Osmanlı Belgelerinde Ermeniler 0/2
(1915-1920), Haz.: Ahmet Altıntaş, Mehmet Canatar v.d., 6
önemli bir koz vermişti. Bu dönemdeki Türk E
Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Y
düşmanlığı kampanyaları adeta Osmanlı Dev- Daire Başkanlığı Yay., Ankara 1995. Kİ
(24) Halaçoğlu, Ermeni Tehciri ve Gerçekler, s. 77; Kemal Çiçek, Erme- ÜR
leti’ni linç etme politikasına dönüştürüldü ve nilerin Zorunlu Göçü 1915-1917, Ankara 2005, s. 257. T
(25) New York Times, 24 Eylül 1915. Nİ
propagandaların merkezine “Türklerin Tehcir E
(26) New York Times, 21 Ağustos 1916. Y
etmişler, Amerika’nın Müttefik devletler ya- Bu çalışmanın konusu doğrudan Hen-
nında Osmanlı Devleti’ne müdahale etmesini ry Morgenthau’nun Ermeni soykırım iddia-
sağlamak maksadını gütmüşlerdir. Bu amaçla larındaki rolünü ortaya koymak olduğu için,
ölen Ermenilerin rakamlarını abartarak ver- diğer eserler üzerinde durulmayacak, yalnız-
mişlerdir27. ca onun eseri ve faaliyetleri bahse konu ola-
caktır. Ermeni tehciri ve bu esnada yaşanan
Bu tezin oluşmasında eskiden olduğu
olayların abartılı ve kurgu ifadelerle Ameri-
gibi gazetelerde ve dergilerde Türkler aleyhi-
kan kamuoyunda yayılmasına ve Türklerin
ne yazılan makalelerin, Ermeni cemiyetleri-
barbar, katil, merhametsiz, bağnaz tanıtılma-
nin tertiplediği miting ve toplantıların etkisi
sına, buna karşılık Ermeniler ve diğer isyancı
olmakla beraber, Türklerin Ermenileri yok
gayrımüslimlerin mazlum, masum, zeki, ça-
etme planına dair propagandaların temel da-
lışkan olarak gösterilmesine en büyük katkıyı
yanakları, o dönemde yayımlanmış bulunan
Morgenthau’nun kaleme aldığı bu eser yap-
bazı kitaplardır. Nitekim bu eserler ve içeri-
mıştır32.
ğinde yer alan iddialar, tarihçiler tarafından
ilmi yollarla çürütülmüş olmasına rağmen,
Morgenthau, henüz ABD’nin savaşa
yazıldığı dönemde olduğu gibi günümüzde
girmediği bir dönemde Amerikan kamuo-
de Ermeni tezini savunan araştırmacılar ta-
yunu Ermeniler lehine harekete geçirerek,
rafından “Ermeni Soykırımı Tezi”nin temel
Amerika’nın Osmanlı-Alman ittifakına kar-
kaynakları arasında kabul edilmektedir. Bu
şı savaşa katılması için çaba göstermişti. Bu
kitapların başlıcaları şunlardır.
amaçla ilk olarak 1915 Nisan ayı sonlarında
Dışişleri Bakanı Bryan’a bir rapor göndere-
Arnold Toynbee; The Treatment of Ar-
menians in the Ottoman Empire 1915-1916/ rek, Türkiye’ye katliamları durdurma çağrısı
6
Osmanlı İmparatorluğu‘nda Ermenilere Yö- yapılmasını istemişti. Onun bu talebi 28 Ni-
nelik Muamele 1915-1916”28, London, İngil- san 1915 tarihli New York Times gazetesinde
tere (1916). “Türkiye’ye Katliamları Durdurma Çağrısı”
başlığı ile verilmiştir33. Yine 24 Eylül 1915 ta-
Johannes Lepsius; “Deutschland und
rihli New York Times gazetesi Anadolu’daki
Ermenien 1914-1918. Sammlung Diploma-
Amerikan konsolosluklarının detaylı raporla-
tischet Aktenstücke/Almanya ve Ermenistan
rından alınan Amerikan kayıtlarına göre diye-
1914-1918. Toplu Diplomatik Belgeler”29,
Postdam, Almanya, 1919. (27) Karakaş, “Misyonerlerin Anadolu’daki Faaliyetleri”, s. 140.
(28) J. Arnold Toynbee, Armenian atrocties, the murdar of a nation,
London, Hodder and Stoughton, 1915. “Blue Book/Mavi Kitap, ola-
Arom Andonian, “The Memories of rak da tanınmıştır. Savaş döneminde İngiltere Dışişleri Bakanlığı
tarafından propaganda maksadıyla yazılmış bir eser olduğu kabul
Naim Bey, Turkish offical documents relating edilmiştir. Eser üzerinde bir tenkid çalışması hakkında bkz.: Esat
Uras, Ermeni Dosyası, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara, 1985, s.
to the deportations and massacres of Arme-
47-53. Enis Şahin, “Bir Ermeni Propaganda Klasiği: Mavi Kitap
nians/Naim Bey‘in Anıları”30, London, İngil- (Blue Book)”, 2023 Dergisi, Yıl: 5, Sa: 48 (15 Nisan 2005), s. 12-
19.
tere 1920. (29) Johannes Lepsius, Deutschland und Armenien, 1914-1918,
Sammlung diplomatischer Aktenstücke, Potsdam, Tempelverlag,
1919. Lepsius’un bu eseri üzerine yapılmış bir çalışma için bkz.:
Edwin Pears, Turkey and Its People/ Mustafa Çolak, “Kaynak Kritiği ve Tehcir Olayında Belge Tahrifatı
Türkiye ve Halkları, London-İngiltere, 1911. -Johannes Lepsius Örnegi-”, Belleten, LXVI/247 (2002), s. 133-
147.
(30) Naim Bey, The Memoirs of Naim Bey; Turkish offical documents
Edwin Pears, Forty Years in Constan- relating to the deportations and massacres of Armenians, London,
Hodder and Stoughton limited 1920. Bu eser hakkında tenkit için
014 tinople the Recollections of Edwin Pears bkz.. Şinasi Orel- Süreyya Yuca, Ermenilerce Talat Paşa’ya Atfedilen
0/2 1873-1915, London-İngiltere, 191631. Telgrafların Gerçek Yüzü, Türk Tarih Kurumu yay., Ankara 1983.
6 Türkkaya Ataöv, Talat Paşaya Atfedilen Andonian Belgeleri Sahtedir,
E
Y Ankara Üniversitesi Yay., Ankara 1985.
RKİ Henry Morgenthau, Ambassador Mor- (31) Tenkit için bkz.: Taha Niyazi Karaca, “Ermeni Sorunu İle İlgili
Ü Bir İngiliz Kaynağı Üzerine Eleştirel Değerlendirme”, Belleten,
Nİ T genthau’s Story/Büyükelçi Morgenthau’nun (32) LKXösVeI, IM/2o4r5g e(n2t0h0u3’n),u sn. T51ü9rk-5 A2l9g.ısı, s. 58.
YE Hikâyesi, New York, ABD, 1918 (33) New York Times, 28 Nisan 1915.
rek, Ermenilerin Türk ve Kürtler tarafından Morgenthau, sözünde durmuş ve
katledildiğini yazmıştı. Haberde, Büyükelçi Amerika’ya döndükten sonra hiç boş durma-
Morgenthau’nun zaman zaman Osmanlı Hü- mıştır. Ermenilerin mağduriyetlerine dair ga-
kümeti’ni Ermenilere karşı yapılan katliamla- zetelere beyanatlar vermiş, çeşitli dernek ve
rı durdurma konusunda uyardığı, buna rağ- kuruluşlarda konferanslara katılmış, dergiler-
men Washington’a ulaşan raporlara göre teh- de yazılar yazarak Amerikan kamuoyunu ve
cir kararı ve imha hareketi sonrası 500.000 siyaset adamlarını Türkler aleyhine etkileme-
Ermeni’nin hayatını kaybettiği bilgisine yer ye çalışmıştır. 20 Mayıs 1916’da “The Ameri-
verilmekteydi34. 13 Ekim 1915 tarihli New can Committee for Armenian and Syrian Re-
York Times gazetesi, 12 Ekim Washington lief/Ermenilere ve Suriye’ye Yardım Amerikan
mahreçli bir yazısında Büyükelçi Morgen- Komitesi” adına gazetelere bir beyanat veren
thau’nun Osmanlı Asyası’nda Ermenilerin Henry Morgenthau,, Ermenilerin içinde bu-
katledildiğine dair raporlarının 12 Ekim iti- lunduğu duruma dair şu açıklamaları yapmış-
barıyla Dışişleri Bakanlığı’na ulaştığını yazı- tır39:
yordu35.
“Ermeniler, ne derecelerde mümkün ise o
Bu gelişmelerden sonra Morgenthau derecede emniyeti ihlal etmeksizin sessiz, sakin
daha fazla İstanbul’da kalamazdı. Nitekim ve Türklerle dostluklarını idame ederek yaşar-
1 Şubat 1916’da Büyükelçilik görevinden is- larken, günün birinde ansızın toplanarak nefy
tifa ederek Amerika’ya döndü. Gelir gelmez ve tagrib edildiler. O vakit benim kalbim ya-
Amerikan gazetelerine verdiği beyanatlarda ralandı. Esasen bir müddetten beri Türkiye’de
dönüş sebebini “Türkiye’deki Ermenilerin bulunan Rus, Fransız ve İngiliz ilh… fukarası-
durum ve şartlarını Amerikan kamuoyuna du- nın mütehevvin ihtiyacatı ile meşgul bulundu-
7
yurmak olarak” açıkladı36. Böylece eski İstan- ğumdan birden bire parasız bulunduğum bir
bul Büyükelçisi Türkiye ve Türkleri karalama zamanda Ermenilerin hal-i sefalete istimalleri
kampanyalarında aktif rol alacağının ilk işa- ile karşılaştım. Bunun üzerine Amerika Dışiş-
retini vermişti. leri Bakanlığı’na müracaat ettim. Serian cevap
geldi.
Morgenthau’nun Türkiye’den gön-
derdiği raporlar ve Amerika’da yaşayan Er- Eğer Amerika milleti benim bizzat gör-
düğüm sefaleti görseler, eğer onlar küçük çocuk-
menilerin yürüttüğü kampanyaların etkisiyle
ları, bazı Osmanlı subayları tarafından İstan-
onun Amerika’ya dönüşünün hemen erte-
bul’a getirilen mini mini yetimleri görseler ne
sinde 9 Şubat 1916’da Amerikan Senato’su,
derecelerde seri bir muavenete lüzum olduğunu
“açlık hastalık ve anlatılamayan acılara maruz
anlarlar. Gördüklerimden asla unutamayaca-
bırakılan Ermenilere yardım için şimdilerde
ğım bir şey de ebeveynini kaybetmiş iskelet ile
yükseltilmiş olan, tahsis edilen fonlarla katkıda
deri itlafına seza iki çocuktur.
bulunmak suretiyle bu ülke yurttaşlarının sem-
patisini kazanmasının bir ifadesi olarak, ABD
Hayatlarını kurtarabilmek için İslami-
Başkanının ‘bir gün’ ilan etmesini saygıyla ister”
yeti kabul etmiş kadınların ahvallerini tavsif ve
diyerek Osmanlı Ermenilerinin çektiği acıla-
tasvir etmek mümkün değildir. Eğer kısım kısım
rı anmak için “bir gün” ilan edilmesi kararını
ve imza tahtında bana bildirilen menakıbı bu-
aldı37. Bundan kısa bir süre sonra da 6 Ağus-
rada tekrar edecek olsam erkek ve kadın herkes 4
1
tos 1919’da Senato, kururcuları ve mütevelli 20
0/
(34) New York Times, 24 Eylül 1915. 6
heyeti içerisinde Morgenthau’nun da bulun- (35) New York Times, 13 Ekim 1915. YE
duğu “Near East Relief Incorparate/Yakın- (36) BOA, HR. SYS., 2883/27-3. Kİ
(37) Şimşir, Ermeni Meselesi 1774-2005, s. 300. ÜR
doğu Yardım Kuruluşu”nun güçlendirilmesini (38) Şenol Kantarcı, Amerika Birleşik Devletleri’nde Ermeniler ve T
Ermeni Lobisi, Aktüel Yay., İstanbul 2004, s. 148-149. Nİ
kararlaştırdı38. (39) BOA, HR. SYS., 2883/27-3. YE
ağlar”. Morgenthau, Ermenilerin başına ge- bir makale yazarak bütün Hıristiyanlık alemi-
lenleri bu şekilde dramatize ettikten sonra ni Hıristiyanları ve Ermenileri katleden elleri
100 milyonluk Amerikan halkını yalnızca 5’er kanlı Türklere karşı işbirliğine çağırıyordu.
dolar vererek 500 milyon dolarlık bir yardıma Adeta kan donduran bir üslupla yazılan ma-
davet etmiş ve zor durumda olan Ermenilere kalede Türklerin, Ermenilere karşı acımasız
karşı duyarsız kalmamalarını istemiştir. O, bu bir terörizm uyguladıkları, Ermeni kadınlarını
yardım çağrısını bizzat üyesi olduğu Ermeni- haremlerine hapsettikleri, kız çocuklarını ah-
lere ve Suriye’ye Yardım Amerikan Komitesi laksızlığa sürükledikleri, yüzlerce köy ve şeh-
adına yapmıştır. Onun bu çağrısı 20 Mayıs ri tahrip ettikleri, diğer yüzbinlercesini tehcir
1916 tarihli New York Times gazetesinde ederek çöllerde açlığa ve yokluğa mahrum et-
“Morgenthau Ermeniler için yardım arıyor” tiklerini, şeytani planlarla Ermenileri, Rumları,
başlığı ile verilmiştir40. Suriyeli Hıristiyanları yok etmeyi amaçladıkla-
rına vurgu yapılarak, “Türklerin bizim korkaklı-
Henry Morgenthau, 22 Mayıs 1916’da
ğımız ve çekingenliğimizden yararlanarak bütün
Chicago Kadın Misyonerleri Dairesi’nde yap-
Hıristiyanlara kâfir köpekler olarak davranması-
tığı bir konuşmada da “Türkler, harp ilanından
na izin verecek miyiz? Ya da, adım adım hareke-
sonra Ermenilere Ruslara muavenet etmemele-
te geçerek bu eski Hıristiyan uygarlığının kalın-
rini ihtar ettiler. Bununla beraber Ermenilerin
tılarının Türklerin yırtıcı dişlerinden kurtulması
bazıları Ruslara muavenet etti. Bunun üzerine
için çalışacak mıyız?” diyordu43.
Türkler, derhal bir sürü vahşi barbarlar gibi Er-
menileri kıtale başladılar. Bu durum men edile- Hâlbuki Morgenthau, Amerika’ya
bilinceye kadar birkaç yüzbin Ermeni katledildi. döndüğü ilk günlerde Amerikalı işadamları
Mütebakisi büyük bir sefalet ve perişanlık içeri- için verilen yemekli bir toplantıda büyükel-
8 sinde hanelerinden tard ve nefy edildiler. Katlia- çiliği döneminde yaptığı icraatları anlatırken
mı tertip edenler dünya haberdar oluncaya kadar yukarıda yer alan ifadelerin aksine Türk-
Ermenileri külliyen mahvetmeyi umuyorlardı. Amerikan ilişkilerinin iyileştirilmesi için sarf
Dâhile gönderdiğim mektuplar asla ulaşması ge- ettiği gayretten bahsetmiş ve Osmanlı Devle-
reken sahiplerine verilmediği gibi dâhilden bana ti’nde gayrimüslimlere hiçbir ayrım yapılma-
gönderilen mektuplar dahi asla ulaşmadı. Lakin dığını vurgulamıştı44.
bu kadar büyük bir mesele uzun müddet gizli tu-
tulamazdı. Nihayet haberler harice çıkınca katli- “Büyükelçi Morgenthau’nun
amı durdurmak için tedabir ittihaz edildi ve dur-
Öyküsü” Adlı Kitap ve Ermeni
duruldu. Lakin berhayat olan yüzbinlerce sefil ve
Soykırım İddiaları Açısından Önemi
perişan olan Ermenilerin hali ıslah edilmelidir.
Aksi takdirde gelecek kış bunların büyük kısmı Ermenilerin ileride yapacakları soykı-
açlıktan ölecektir”41 diyerek Amerikan kamuo- rım iddialarına kaynak oluşturması bakımın-
yunun dikkatlerini Ermeniler üzerine çekmek dan Henry Morgenthau’nun “Büyükelçi Mor-
istemiştir. Morgenthau’nun bu konuşması, 23
(40) New York Times, 20 Mayıs 1916.
Mayıs 1916 tarihli New York Times gazete- (41) BOA, HR. SYS, 2883/27-4. “New York Times, 23 Mayıs 1916’dan
hülasaten tercüme”
sinde “500.000.000 Dolar Yardım Fonu İsteği”
(42) New York Times, 23 Mayıs 1916.
başlığı atında “Amerika dünyanın büyük bira- (43) Köse, Morgenthau’nun Türk Algısı, s. 73.
(44) Henry Morgenthau, Şubat 1916 sonlarında New York’ta Goret
deri olmalı” ibaresi ile “geriye kalan 500.000 Hall’de yapılan bir toplantıda Ermeni meselesine hiç değinmemiş
4
1 ve Osmanlı ülkesindeki Amerikan kurumları ve menfaatlerinden
0
0/2 halk kendilerine acil yardım ulaştırılmazsa aç ve bahsetmiş, yine 3 Mart 1916’da New York Astor otelde Tüccarlar
6 Cemiyeti’nin kendisinin onuruna gerçekleştirdiği ve 1400 iş ada-
E açıkta kalma tehlikesi altında” denilerek Ame-
Y mının katıldığı büyük bir toplantıda yaptığı konuşmada da aynı
Kİ rikan kamuoyuna duyurulmuş ve Ermeniler hususları vurguladıktan sonra Osmanlıların gayrimüslimlere ay-
ÜR rımcılık yapmadığını ilan etmiştir. Bkz.: BOA, HR. SYS., 2168/60-
T için maddi yardım talebinde bulunulmuştur42. 15a, BOA, HR. SYS., 2168/60-15b, “New York Times 26 Şubat
Nİ 1916’dan hulasaten tercüme”, BOA, HR. SYS., 2168/60-4. “New
YE Morgenthau, 1917 yılında Kızıl Haç dergisine York Tribune gazetesi 10 Mart 1916’dan hulasaten tercüme”
genthau’nu Öyküsü” adını verdiği kitabının isterim” ibaresi olmuştur. Lowry, şüpheye düş-
önemi son derece büyüktür. Ermeni sorunu mekte haklıdır. Çünkü Burton J. Hendrick, 7
üzerine araştırma yapan “Ermeni Soykırım Nisan 1916’da Henry Morgenthau’ya yazdığı
Tezi”ni savunan bütün tarihçi ve araştırma- bir mektupta Doubleday Page Co. Yayınevi
cılar, bu eseri hiçbir metodolojik tahlile tabi olarak “bu savaşta yeri olan bütün büyük adam-
tutmaksızın temel bir kaynak olarak göster- ların kişisel öykülerinin yayınlanacağı bir kitabı
mekten kaçınmadılar. Kitabın, yazarı veya basmak istediklerini” bildirmiş bulunmaktay-
yazarları, içeriğindeki bilgilerin doğruluğu, dı51. Bununla beraber bu konudaki en önemli
tarafsız tarihçiler ve araştırmacılar tarafından delil, Hendirck’in kitabın gerçek yazarının
tartışmalı bulunmasına rağmen, Amerikan kendisi olduğunu ölmeden kısa bir süre evvel
kamuoyunda bu güne kadar yarattığı etki itiraf etmiş olmasıdır. Hendrick, 1949 yılında
tartışma götürmez. Eser üzerinde bilimsel Colombia Üniversitesi’nde tarih hocalığı ya-
bir tahlil yapan Tarihçi Heath Lowry, bu ki- pan Alan Nevins’e “Bir kez başkasının adına bir
tabın Amerikan kamuoyundaki etkisi için kitap yazmıştım. Bu Morgenthu’nun anılarıydı.
“Amerikalıların bir ülkeye bakış açılarının şe- Kitap oldukça ilgi çekti. Sürekli Henry ile birlik-
te çalışmıştım”52 diyerek olayı itiraf etmekten
killendirilmesinde Büyükelçi Morgenthau’nun
kendini alıkoyamamıştı.
Öyküsü diye bilinen kitap kadar etkili olanı
çok azdır” demektedir45. Buradan hareketle
Kitabın yazılmasında katkısı olanların
Morgenthau, gazete yazıları ve toplantılarda-
başında Morgenthau’nun eski kâtibi Agop
ki beyanatlarından ziyade “Büyükelçi Morgen-
Andonian geliyordu. Nitekim bu gerçek,
thau’nun Öyküsü” adını verdiği eseriyle Ame-
eserde hiçbir şekilde belirtilmemiş olmakla
rika’daki Türk düşmanlığı kampanyasına en
beraber, Morgenthau’nun Dışişleri Bakanı
büyük katkıyı sağlamıştır sonucuna ulaşmak
Üçüncü Yardımcısı B. Long’a yazdığı 9 Ocak
9
mümkündür..
1918 tarihli mektupta açıkça vurgulanmakta-
dır. Kâtip Andonian’ın askerlik tecili için yar-
Eser üzerine detaylı bir çalışma yapan
dım ricasında bulunulan mektupta Morgent-
Heath Lowry’e göre, kitabın ilginç bir yazı-
hau, “Sizin de muhtemelen bildiğiniz gibi, Baş-
lış hikâyesi vardır. Kitap bizzat Morgenthau
kanın onayı ile bir kitap yazma görevini üstlen-
tarafından kaleme alınmamış, Büyükelçilik
dim. Bay Andonian bu eserin hazırlanmasında
görevi esnasında İstanbul’da tuttuğu günlüğü
bana yardım ediyor” demek suretiyle eserinde
ve yazışmaları46 esas alınarak, ancak buradaki
gizlediği bir gerçeği kabullenmiş oluyordu53.
bilgiler çarpıtılmak suretiyle Agop S. Andoni-
an47 ve Arshag K. Schmavonian48’ın Morgent- (45) Lowry, Morgentha’nun Öyküsünün Perde Arkası, Bkz.: Önsöz.
(46) Büyükelçi Morgenthau’nun hayatı ve faaliyetleri hakkında kendi-
hau’ya yardımları neticesinde Amerikalı ünlü
sine ait belgeler Washington Kongre Kütüphanesi’nde Yazmalar
gazeteci Burton J. Hendirck49 tarafından ya- Bölümü’nde “The Papers of Henry Morgenthau/ Henry Morgenthau
Belgeleri” adı altında saklanmaktadır. Bkz. Lowry, Morgenthau’nun
zılmıştır50. Öyküsü’nün Perde Arkası, s. 9, Not: 16.
(47) Devrin kaynaklarında Andonian’ın hayatı hakkında pek az bilgi
bulunmakla beraber Morgenthau’nun günlük ve mektupların-
Lowry, “Büyükelçi Morgenthau’un Öy- da adı sık geçmektedir. Ermeni asıllı Osmanlı vatandaşı olan
Andonian, Robert Koleji mezunu olup Büyükelçi Morgenthau’nun
küsü’nün Perde Arkası” adlı eserinde bu iddi-
Türkiye’de bulunduğu süre içerisinde kâtipliğini ve tercümanlığını
asının kaynaklarını da açıklamaktadır. Kitabın yapmış ve daha sonra da kendisiyle birlikte Amerika’ya göç etmiş-
tir. Lowry, Morgenthau’nun Öyküsü’nün Perde Arkası, s. 12-13.
bütün baskılarında yazar olarak yalnızca Hen- (48) Morgenthau’nun İstanbul’a geldiği dönemde Amerikan
Büyükelçiliği’nde Hukuk Danışmanı olarak çalışan Schmavonian
ry Morgenthau’nun isminin görülmesine rağ-
kendisine tercümanlık yapmış ve Morgenthau ile birlikte
men Tarihçi Lowry’i kitabın yazarı konusunda Amerika’ya göç ederek Amerikan Dışişleri Bakanlığı’nda danış- 4
man olarak çalışmıştır. Bkz.: Lowry, Morgenthau’nun Öyküsü’nün 01
şüpheye düşmüş, nitekim onu bu konuda şüp- Perde Arkası, s. 15. 0/2
heye düşüren ilk husus Amerika ve İngiltere (49) Hendrick, ünlü bir gazeteci ve Doubleday, Page and Company E 6
yayımcısıdır. Bkz.: Morgenthau, Öykü, s.15. Y
baskılarının önsözünde yer alan “Bu kitabın (50) Lowry, Morgenthau’nun Öyküsü’nün Perde Arkası, s. 8-24. Burada RKİ
bkz.: “Bu Öykü Kimin? Ü
hazırlanmasındaki değerli yardımları için dos- ((5512)) LLoowwrryy,, MMoorrggeenntthhaauu’’nnuunn ÖÖyykküüssüü’’nnüünn PPeerrddee AArrkkaassıı,, ss.. 82-29.. Nİ T
tum Burton J. Hendrick’e teşekkürlerimi sunmak E
(53) Lowry, Morgenthau’nun Öyküsü’nün Perde Arkası, s. 13. Y
Kitabın ortaya çıkmasına katkısı olan- Yazmayı düşündüğüm kitapta, Alman-
lardan biri de Dışişleri Bakanı Robert Lan- ya’nın sadece Türkiye ve Balkanlara sızma po-
sing’dir. Aralarındaki yazışmalardan anla- litikasını değil, aynı zamanda böyle bir sistemin
şıldığına göre, Lansing’in katkıları hiç de dünyanın diğer ülkelerindeki uygulamalarını da
küçümsenecek derecede değildir. Lansing, gözler önüne sermek istiyorum. Çünkü Türki-
Morgenthau’ya yolladığı 2 Nisan 1918 ta- ye’de Almanya’nın şer ruhunun ortaya çıkardı-
rihli mektupta, “Özel bir ilgiyle okuduğum ğı en kötü sonuçları, bütün çağların en büyük
kitabınızın I. Bölümünün provaların ilişikte suçunu, biçare Ermeni ve Suriyelilerin katledil-
gönderiyorum. Metinde yapılmasını önerdiğim diklerini görmekteyiz. Hikâyenin bilhassa bu
ayrıntısı ve Almanya’nın buna ses çıkarmayışı,
değişiklikleri ya da çıkarılacak kısımları sayfa
inanıyorum ki; küçük şehir ve kasabalarda yaşa-
kenarlarında belirttim. Eminim bunları siz de
yan birçok Amerikalıyı savaşın diğer yönlerin-
uygun bulursunuz.54” demektedir.
den daha çok ilgilendirecek ve onun muhakkak
Bu gelişmelerden hareketle Lowry, ki- zaferle sonuçlanması gerektiğine inandıracaktır.
tabın kimler tarafından yazıldığı hakkındaki
Hükümetin savaş politikası adına bir
düşüncelerini şöyle açıklar: “Bu kitapta, bir
zafer kazanmamız ve bunun için de her türlü
kişinin, yani büyükelçi Morgentau’nun anıla-
yasal yol ve imkâna başvurmamız gerekmekte-
rıyla değil, sanki bir kurulun hazırlamış oldu-
dir” diyerek niçin böyle bir eser kaleme alın-
ğu muhtırayla karşı karşıya gibiyiz. Morgen-
dığını açıkça belirtmektedir56. Bu mektupta
thau’nun günlüğünden ve ailesine gönderdiği
işaret edildiği gibi, kitabın bölümlerinin Dı-
mektuplardan meydana gelen İstanbul notları
şişleri Bakanı Lansing’e kontrol ettirilmesi ve
üzerinde önce Morgenthau, Andonian ve Hend-
Lansing tarafından üzerinde düzeltmeler is-
rick üçlüsü bir çalışma yapmış, sonra bunun
10 tenmesinden de açıkça anlaşılacağı gibi, “Bü-
içeriğini Dışişleri Bakanlığı adına Schmavonian
yükelçi Morgenthau’nun Öyküsü” adlı eser,
gözden geçirmiş, Başkan adına Dışişleri Bakanı
Amerikan halkını Wilson’un savaş politika-
Lansing’in son rötuşlarını takiben de Burton J.
sına destek vermeye inandırmak maksadıyla
Hendrick kaleme almıştır55.”
yazılmıştır denilebilir.
Kitabın kim veya kimler tarafından
Bu mektuptan yaklaşık bir yıl sonra
yazıldığı kadar hangi amaca matuf olarak
“Büyükelçi Morgenthau’nun Öyküsü” adı
kaleme alındığı da ilgi çekici bir husustur.
verilen kitabın yazım işlemi tamamlandı.
Morgenthau’nun tüm amacı, Türk ve Alman
Öykü, önce Mayıs 1918-Ocak 1919 tarihleri
aleyhtarı kurgu bir kitap yazarak Amerikan
arasında Amerika’nın en çok satan dergilerin-
kamuoyunu savaşın yanında olmaya sevk et-
den biri olan World’s Work’de dizi yazı olarak
mek ve böylece Amerikan hükümetinin elini yayımlandı. Ayrıca bu dönemde Amerika’nın
rahatlatmaktı. Morgenthau, Hendrick’ten tirajı yüksek otuza yakın gazetesi tarafından
aldığı anılarının yayımlanacağına dair mesaj- da satın alınarak dağıtımı yapıldı57. Öykü, adı
dan sonra yukarıda izah edildiği gibi adı ge- geçen dergi ve gazetelerde neşri devam eder-
çen eseri hazırlamaya başlamıştır. Belirli bir ken, bir yandan da kitap haline getirildi ve
mesafe kaydettikten sonra da, ABD Başkanı 1918 yılında basılarak Amerikan kamuoyuna
Wodrow Wilson’a bir mektup yazarak eserin sunuldu. Amerika’da eserin günümüze kadar
basımı için yazılı onayını istemiştir. Morgent- çeşitli baskıları yapılmış olup, çeşitli Avrupa
4
1
20 hau, Başkan Wilson’a yazdığı 26 Kasım 1917 ülkeleri ve Türkiye’de de çeviri baskıları mev-
0/
6
E tarihli mektupta, “… Savaşa karşı görüşlerin cuttur.
Y
Kİ çokluğu ve aşırı kayıtsızlığın yanı sıra, savaşı
ÜR (54) Lowry, Morgenthau’nun Öyküsü’nün Perde Arkası, s. 19-20.
T destekleyenler arasında da görülen isteksizlikten (55) Lowry, Morgenthau’nun Öyküsü’nün Perde Arkası, s. 23-24.
Nİ (56) Lowry, Morgenthau’nun Öyküsü’nün Perde Arkası, s. 1-2.
YE duyduğum hayal kırıklığı nedeniyle… (57) Morgenthau, Öykü, s. 9.
Description:(2) Heath W. Lowry, Büyükelçi Morgenthau'nun Öyküsü'nün Perde. Arkası, Türkçeye Çeviren: Belkıs Torfilli, İsis Yay., İstanbul 1991, s. önsöz. (3) BOA
