ermenekli̇ süleyman sirri efendi̇ ve ki̇fâyetü'l-müntehî

436 Pages·2015·7.77 MB·Turkish

by  Musa Duman

T.C.
FATİH SULTAN MEHMET VAKIF ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TEMEL İSLAM BİLİMLERİ
ANABİLİM DALI

YÜKSEK LİSANS TEZİ

ERMENEKLİ SÜLEYMAN SIRRI EFENDİ VE
KİFÂYETÜ’L-MÜNTEHÎ ‘ALÂ KİFÂYETİ’L-
MÜBTEDÎ ADLI ESERİNİN TAHKİKİ

Mustafa ORAL
130111002

TEZ DANIŞMANI
Prof. Dr. AHMET TURAN ARSLAN

İSTANBUL, 2015

ÖZ
ERMENEKLİ SÜLEYMAN SIRRI EFENDİ VE KİFÂYETÜ’L-MÜNTEHÎ ‘ALÂ
KİFÂYETİ’L-MÜBTEDÎ ADLI ESERİNİN TAHKİKİ

Tezimizde, Ünlü Türk bilgini İmam Birgivi’nin sarf ilmine dair telif ettiği Kifâyetü’l-
Mübtedî isimli eserine, son devir Osmanlı ulemasından Ermenekli Süleyman Sırrı Efendi
tarafından kaleme alınan Kifâyetü’l-müntehî ʻalâ Kifâyeti’l-mübtedî isimli eserini tahkik edip
inceledik.
Üç ana bölümden oluşan tezimizin ilk bölümünde Süleyman Sırrı Efendinin hayatını
ve eserlerini tanıttık. Süleyman Sırrı Efendinin ilmi açıdan üretken bir alim olmasının yanında
birçok önemli devlet görevini de yerine getirdiğini gördük. İkinci bölümde Kifâyetü’l-
müntehî’yi değerlendirdik. Müellifin metni, birçok kaynaktan yararlanarak sistematik bir
şekilde şerh ettiğini ortaya koyduk. Bunu yaparken bazen diğer alimlere katıldığını, bazen de
eleştiriler getirdiğini saptadık. Üçüncü bölümde bu kıymetli eserin tahkik edilmiş metnini
verdik. Eserden istifadenin artması için Arapça metne de içindekiler ve indeks ekledik.

Anahtar Kelimeler: Süleyman Sırrı, Ermenekli, İçelli, Birgivi, Kifaye, Sarf.

ii
ABSTRACT
ERMENEKLI SULEYMAN SIRRI EFENDI AND EDITION CIRITICISM OF HIS
WORK “KIFAYAT AL MUNTAHI ALA KIFAYAT AL MUBTEDI

In our dissertation/thesis, we examined the work of the Ottoman scholar Ermenekli
Suleyman Sirri Efendi which called (Kifayat al muntehi ala Kifayat al mubtedi) who penned
the work of the famous Turk scholar "Imam Birgivi" (Kifayat al mubtedi). Our
dissertation/thesis consists of three main chapters: First chapter; we presented the life and
works of “Ermenekli Suleyman Sirri Efendi”. Second chapter; we evaluated the (Kifayat al
muntehi). Third chapter; we gave the ascertained text of the valuable work.
In order to increase the benefit of the work we added the contents and index to the
Arabic text also.

Keywords: Suleyman Sirri, Ermenekli, Icelli, Birgivi, Kifaye, Sarf.

iii
ÖNSÖZ

İlim, seleften halefe tevarüsen intikal eden bir mirastır. Geçmişini bilen ve daha önce
yapılan çalışmalardan haberdar olan ilim adamları, hem daha büyük çalışmalar yapmak için
kendilerinde güç bulacak, hem de geçmişin aydınlık rehberliğinde yeni ufuklara yol
alabileceklerdir. Bu sebeple, ilim mirasımızın değerli bir parçasını gün yüzüne çıkarıp
tanıtmak, selefe arz-ı şükran anlamı taşımasının yanında halefe de yolunu aydınlatacak bir
meşale sunmaktır. Bu düşüncelerle son devir Osmanlı âlimlerinden ve devlet adamlarından
Ermenekli Süleyman Sırrı Efendinin, büyük Türk bilgini İmam Birgivi’nin kıymetli eseri
Kifâyetü’l-mübtedî üzerine yaptığı şerh çalışmasını tahkik edip tanıtmaya karar verdik.
Çalışmamızın araştırma kısmının ilk bölümünde Süleyman Sırrı Efendinin hayatını
Başbakanlık Osmanlı Arşivi belgeleri ve İstanbul Müftülüğü Şerʻiyye Sicilleri Arşivi
belgelerini esas alarak verdik. Müellifin terceme-i halinde geçen kişi, kurum ve terimleri
açıkladık. Araştırma kısmının ikinci bölümünde Kifâyetü’l-müntehî’yi ve metodunu tanıtmaya
çalıştık. Bu bölümde geçen terimleri yine ilgili kaynaklardan yaptığımız nakillerle açıkladık.
Çalışmanın üçüncü bölümünü söz konusu eserin tahkiki oluşturmaktadır. Eseri tahkik ederken
müellif hattı tebyiz nüshasını esas almakla birlikte devlet matbaasında yapılan baskısından da
istifade ettik. İki nüsha arasındaki farklılıkları dipnotta gösterdik. Ayetlerin, hadislerin ve
şiirlerin kaynaklardaki yerlerini verdik. Eserde geçen âlimleri dipnotta tanıttık.
Bu mütevazı çalışma boyunca manevi desteklerini esirgemeyen eşime, tecrübe ve
tevcihleriyle yol gösteren danışman hocam Prof. Dr. Ahmet Turan ARSLAN’a ve Süleyman
Sırrı Efendi hakkında yaptığı çalışma esnasında elde ettiği tüm bilgi ve belgeleri benimle
paylaşarak eşsiz bir hazine lütfeden Yrd. Doç Dr. Musa ALAK hocama derûnî şükran
duygularımı ifade ederim.

Mustafa ORAL
İstanbul, 2015

iv
İÇİNDEKİLER

ÖZ....................................................................................................................................... iii
ABSTRACT ...................................................................................................................... iv
ÖNSÖZ ................................................................................................................................v
İÇİNDEKİLER ................................................................................................................. vi
KISALTMALAR ............................................................................................................. xi

GİRİŞ
1. Tezin Konusu .........................................................................................................1
2. Tezin Gayesi ..........................................................................................................2
3. Tezin Yöntemi .......................................................................................................3

BİRİNCİ BÖLÜM
ERMENEKLİ SÜLEYMAN SIRRI EFENDİNİN HAYATI VE
ESERLERİ
I. HAYATI .......................................................................................................................4
A. ADI VE DOĞUMU ..............................................................................................4
B. TAHSİL HAYATI ................................................................................................5
C. HOCALARI ...........................................................................................................6
1. Ermenekli Mehmed Aynî Efendi ..................................................................6
2. Ermenekli Hüseyin Efendi ............................................................................7
3. Ermenekli Ökkeş Efendi Zâde ......................................................................7
4. Ermenekli Hacı Abdurrahmân Efendi .........................................................8
5. Emenekli Hacı Mustafa Efendi ....................................................................8
6. Çankırılı Kara Ali Efendi ..............................................................................8
7. Boyabatlı Deli Osman Efendi .......................................................................8
8. Çankırılı Hacı İbrâhim Efendi ......................................................................8
9. Amasyalı Abdülkerîm Efendi .......................................................................9
10. Ankaralı Abdullah Hulûsî Efendi .................................................................9
v
D. İCÂZET SİLSİLELERİ .......................................................................................9
E. ÖĞRENCİLERİ ..................................................................................................13
1. Hüseyin Fehmî Efendi .................................................................................13
2. Yozgatlı Seyyid Ömer Fevzî b. Mustafa ...................................................13
3. Ankaralı Hacı Hâfız Refî Efendi ................................................................13
4. Mustafa Remzi b. Muharrem el-Hüseynî ..................................................14
5. Eskişehirli Muhammed Râsih b. Abdullah Efendi ...................................14
6. Hüseyin Hüsameddin Yasar ........................................................................15
F. EĞİTİM-ÖĞRETİM VE İDARİ GÖREVLERİ .............................................15
1. Eğitim-Öğretim Görevleri ...........................................................................15
a. Beşiktaş Mekteb-i Rüşdî-i Askerîsi Arapça Muallimliği ..........................15
b. Bâyezîd Dersiâmlığı ..............................................................................15
c. İbtidâ-i Hâric İstanbul Müderrisliği .....................................................16
d. Mekteb-i İʻdâdiyye-i Harbiyye-i Şâhâne Sınıf-ı Mahsûs-i Arabî
Muallimliği .............................................................................................16
e. Mekteb-i Nûmûne-i Terakkî Mantık Muallimliği .............................16
f. Mekteb-i Nûmûne-i Terakkî Tatbîkât-ı Arabiyye Muallimliği .......17
g. Mekteb-i Hukûk-i Şâhâne Kitâbü’n-nikâh Muallimliği ..................17
h. Dârülfünun Ulûm-i Dîniyye Muallimliği ..........................................17
i. İstanbul Sultânîsi Ulûm-i Dîniyye Muallimliği .................................18
j. Vâizlik .....................................................................................................18
2. İDARÎ GÖREVLERİ
a. Tetkik-i Müellefât-ı Şerʻiyye Meclisi Âzâlığı ....................................18
b. Maârif Nezâreti Encümen-i Teftîş ve Muâyene Âzâlığı ...................19
c. İzmir Kadılığı .........................................................................................19
d. Bursa Kadılığı .........................................................................................19
e. Meclis-i Kebîr-i Maârif Âzâlığı ...........................................................20
f. Kütüb-i Dîniye ve Şerʻiyye Tetkik Heyeti Riyaseti ..........................20
g. Haremeyn Kadılığı .................................................................................21
h. Meclis-i Maârif Âzâlığı .........................................................................21
i. Darulmuallimin Müdürlüğü ..................................................................22
G. ALDIĞI MADALYA VE NİŞAN ....................................................................22
H. VEFÂTI ................................................................................................................23
İ. ÇOCUKLARI ......................................................................................................23
vi
II. ESERLERİ
A. Arap Dili İle İlgili Eserleri .................................................................................25
1. Kifâyetü’l-müntehî ʻalâ kifâyeti’l-mübtedî ...............................................25
2. Teshîlü’l-lehce ve’s-sarf fî usûli’l-mükâlemeti’l-ʻArabiyye ..................25
3. Hülâsatü’l-efkâr ʻalâ şerhi’l-ʻalâka li-hâfız seyyid efendi .....................26
B. Akîde ve Kelam İle İlgili Eserleri .....................................................................26
1. Kenzü’l-ʻakâid ..............................................................................................26
2. Miftâhü’l-akâid .............................................................................................27
3. Câmiu’l-ahvâl ................................................................................................28
C. Tefsir ve Kıraat İle İlgili Eseri...........................................................................29
1. Esbâbu’l-felâh ...............................................................................................29
D. Fıkıh İle İlgili Eserleri ........................................................................................29
1. Hulâsatu’l-muhtâreyn ...................................................................................29
2. Vesîletü’l-felâh .............................................................................................30
3. Medhal-i fıkh .................................................................................................31
4. Îzâhü’l-hidâye ...............................................................................................31
5. Keşf-i bâl .......................................................................................................31
6. Kitâbü’l-‘İbâdât ............................................................................................32
7. Îzâhu’l-Eşbâh ................................................................................................32
E. Hadis ve Siyer ile İlgili Olan Eserleri ...............................................................32
1. Tâcü’l-mefârık fi îzâhi’l-Meşârık li’s-Sağânî ...........................................32
2. Makâsıd-ı Münciye fî siyeri Fahri’n-nübüvve ..........................................32
F. Mantık İle İlgili Olan Eseri ................................................................................33
1. Miʻyâru’l-makâl ............................................................................................33
III. SÜLEYMAN SIRRI EFENDİNİN TARİHÇE-İ HAYAT KRONOLOJİSİ ....34

vii
İKİNCİ BÖLÜM
KİFÂYETÜ’L-MÜNTEHÎ ŞERHU KİFÂYETİ’L-MÜBTEDÎ
I. ESERİN ADI VE MÜELLİFE AİDİYETİ ..............................................................................36
II. YAZMALARI VE BASKILARI ...............................................................................................36
III. YAZILMA SEBEBİ ...............................................................................................................37
IV. DİĞER KİFÂYETÜ’L-MÜBTEDÎ ŞERHLERİ ARASINDAKİ YERİ ........................37
A. Kifâyetü’l-Mübtedî Üzerine Yapılan Çalışmalar ...............................................................38
1. Hüsnü’l-ʻinâye bi’l-kifâye ...............................................................................................38
2. el-ʻİnâye fî şerhi’l-Kifâye fi’t-tasrîf ...............................................................................38
3. el-Müktefî fî şerhi Kifâyeti’l-mübtedî ...........................................................................39
4. Bahru’l-kavâʻid fî şerhi Kifayeti’l-mübtedî ..................................................................39
5. Keşfu’l-ʻinaye fî mesaili’l-Kifâye ..................................................................................40
6. Şerhu Kifâyeti’l-mübtedî ................................................................................................40
7. ʻİnâyetü’l-mübteğî fî şerhi Kifâyeti’l-mübtedî .............................................................40
8. Kifâyetü’l-müntehî ʻalâ Kifâyeti’l-mübtedî ..................................................................41
9. Temrinli Bidaye ................................................................................................................41
B. el-ʻİnâye ile Kifâyetü’l-müntehî’nin Karşılaştırılması ......................................................41
V. KİFÂYETÜ’L-MÜNTEHÎ’NİN DEĞERLENDİRİLMESİ.............................................42
A. MUHTEVÂSI VE ÖNEMİ............................................................................................42
B. METODU .........................................................................................................................46
1. KONUYU SUNUŞ YÖNTEMİ .......................................................................46
2. İSTİŞHAD İÇİN BAŞVURDUĞU KAYNAKLAR .....................................51
a. KUR’ÂN ......................................................................................................51
b. HADİS .........................................................................................................54
c. ŞİİR ...............................................................................................................56
d. SEMÂʻ .........................................................................................................60
e. KIYAS .........................................................................................................60
3. KAYNAKLARI .................................................................................................61
A. YARARLANDIĞI ÂLİMLER .......................................................61
B. YARARLANDIĞI ESERLER .......................................................75
4. YAZMA VE MATBÛ NÜSHALARDAN ÖRNEKLER ............................82
5. TAHKİK METODUMUZ ................................................................................85
viii