Table Of ContentEkonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi
Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi
NÜKLEER ENERJİYE GEÇİŞTE TÜRKİYE MODELİ
Editör : Sinan Ülgen, EDAM
Araştırmacılar :
Sinan Ülgen, EDAM
Prof. Dr. İlhan Or, Boğaziçi Üniversitesi
Prof. Dr. Hasan Saygın, Istanbul Aydın Üniversitesi
Doç. Dr. Gürkan Kumbaroğlu, Boğaziçi Üniversitesi
Doç. Dr. İzak Atiyas, Sabancı Üniversitesi
Katkı sağlayanlar :
Ahu Yiğit, EDAM
Evrim Görmüş, EDAM
Aaron Stein, EDAM
Tolga Bağ, EDAM
Çeviri :
Tri-A Dil Hizmetleri, Danışmanlık ve Reklamcılık
Rota Tercüme Hizmetleri Ltd Şti
Banguoğlu Dil Hizmetleri ve Danışmanlık Ltd Şti
Bu araştırma “The William and Flora Hewlett
Foundation”dan elde edilen bir hibe ile
gerçekleştirilmiştir.
© EDAM, 2011
Seheryıldızı sokak 23/5
34337 Etiler- Istanbul
Tel : 0212-352 1854
Email : [email protected]
www.edam.org.tr
1. Baskı İstanbul, Ekim 2011
ISBN : 978-9944-0133-2-1
Kitap tasarımı : Güngör Genç
Baskı : Tor Ofset Sanayi ve Ticaret Ltd Şti
Akçaburgaz Mahallesi, 116. Sokak No 2 Esenyurt - İstanbul
Tel : 0212- 886 3474
Nükleer Enerjiye
Geçişte Türkiye
Modeli
Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi
Nükleer Enerjiye Geçişte Türkiye Modeli
EDAM Hakkında
Ekonomi ve Dış Politika Araştırmalar Merkezi (EDAM) İstanbul merkezli bağımsız
bir düşünce kuruluşudur. EDAM’ın temel amaçları,
• Türk dış politikası ve güvenlik politikaları,
• Türkiye-AB ilişkileri ,
• Küreselleşmenin yönetimi ve etkileri,
• Enerji ve iklim değişikliği politikaları.
konularında bilimsel temelli araştırmalar yapmak suretiyle Türkiye içinde ve
dışındaki karar alma sürecine katkıda bulunmaktır. EDAM bu çerçevede bu
konu başlıkları altındaki araştırmaların yanısıra, yuvarlak masa toplantıları ve
konferanslar düzenlemektedir. EDAM aynı zamanda Avrupa Birliği ülkeleri ve
Amerika Birleşik Devletleri’ndeki çeşitli kuruluşlar ile ortak araştırma ve yayın
konularında işbirliği yapmaktadır.
Kurumsal Yapı
EDAM; akademi, sivil toplum, iş dünyası ve medya gibi Türk toplumunun farklı
sektörlerinden oluşan bir üye ağını bir araya getirmektedir. Çeşitlilik arzeden bu
yapı, farklı öngörü ve bakış açılarının karşılıklı etkileşimine açık, etkin bir platform
oluşturmada EDAM’a önemli bir katkı sağlamaktadır.
EDAM’ın yönetim ve faaliyetleri 14 kişiden oluşan Yönetim Kurulu eliyle
gerçekleştirilmektedir. Ayrıca Türk ve Avrupa’lı fikir önderlerinden oluşan bir
Danışma Kurulu, merkezin faaliyet ve projelerini desteklemektedir. EDAM
aynı zamanda sürekli olarak bünyesinde çalışan profesyonel bir ekip istihdam
etmektedir.
EDAM projelerini gerçekleştirmek amacıyla proje bazlı fonlar, kurumsal bağışlar
ve ilgili ödenekleri kabul etmektedir. Buna ek olarak, EDAM bir çok farklı sivil
toplum örgütü ve uluslararası kuruluşlar ile ortak finanman prensibi temelinde
ortak proje ve araştırmalar yapmaktadır.
Nükleer Enerjiye Geçişte Türkiye Modeli
Yazarlar
Sinan Ülgen
Sinan Ülgen, 1966 yılı doğumludur. 1987 yılında ABD Virginia Üniversitesinden
ekonomi ve bilgisayar mühendisliği dallarından mezun oldu. 1989-1990 yılları
arasında Brugge Avrupa Kolejinde Avrupa Topluluğu ve ekonomik bütünleşme
konusunda yüksek lisans yaptı. Ülgen, 1990 yılında girdiği Dışişleri Bakanlığında
iki yıl boyunca Ankara’da Birleşmiş Milletler dairesinde çalıştı. 1992-1996 yılları
arasında ise Brüksel’de Avrupa Birliği Nezdindeki Türkiye Daimi Temsilciliğinde
görev yapan Sinan Ülgen, bu dönemde Gümrük Birliğini müzakere eden ekip
içinde yeraldı. 1996 yılı sonunda Dışişleri Bakanlığından ayrılan Sinan Ülgen,
halihazırda İstanbul Ekonomi Danışmanlığın Yönetici Ortağı olarak AB ve
ekonomi konularında danışmanlık yapmaktadır. Uzmanlık alanı uluslararası
ilişkiler, uluslararası ekonomi, rekabet politikası ve sektörel politikalar ile AB ile
ilgili konularıdır.
2004 yılında Kemal Derviş ile beraber yazdığı “Çağdaş Türkiye’nin Avrupa
Dönüşümü” başlıklı İngilizce ve Türkçe yayınlanan bir kitabı ile 2005 yılında
Bilgi Üniversitesi tarafından yayınlanan “AB ile müzakerelerin el kitabı”
bulunmaktadır. Sinan Ülgen’in makaleleri yurtdışında International Herald
Tribune, Financial Times, European Voice, Wall Street Journal, Le Figaro, Foreign
Policy gibi gazete ve dergilerde; araştırmaları ise Center for European Policy
Studies, Center for European Reform, German Marshall Fund ve World Economic
Forum (WEF) tarafından yayınlanmıştır. Ülgen halen Ekonomi ve Dış Politika
Araştırmalar Derneği’nin (EDAM) başkanlığını yürütmekte, ayrıca Brüksel’de
yerleşik Carnegie Europe’da misafir araştırmacı olarak çalışmaktadır.
Prof. Dr. İlhan Or
1951’de İstanbul’da doğdu. 1973 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde
Northwestern Üniversitesi Endüstri Mühendisliği Bölümünü bitirdi; gene
Northwestern Üniversitesi’nden 1974 yılında Endüstri Mühendisliği Yüksek
Lisans, 1976 yılında da Doktora derecelerini aldı. 1976 senesinde öğretim görevlisi
olarak Boğaziçi Üniversitesinde göreve başladı. 1982-83 senelerinde misafir
öğretim üyesi olarak Syracuse Üniversitesi’nde (New York - A.B.D.) ve University
of Maryland’da (Maryland - A.B.D.) misafir öğretim üyesi olarak görev yaptı.
Aralık 1984’te Doçent, Aralık 1991’de de Profesör ünvanlarını kazanan İ. Or,
1994-98 ve 2003-06 dönemlerinde Boğaziçi Üniversitesi, Endüstri Mühendisliği
Bölümü’nde Bölüm Başkanlığı görevinde bulundu. Halen bu Bölüm’de öğretim
üyeliği görevini sürdürürken, Boğaziçi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü
Müdürlüğü (2006’dan beri) ve Boğaziçi Üniversitesi Senato Üyeliği (2006’dan beri)
görevlerini de yürütmektedir.
Nükleer Enerjiye Geçişte Türkiye Modeli
Başlıca eğitim ve araştırma ilgi alanları, doğrusal programlama, üretim ve bakım
planlama, risk analizi ve yönetimi ile enerji sistemleri planlama konusunda
yöneylem araştırması uygulamalarıdır. Bu konularda, uluslarası ve ulusal
düzeyde, çok sayıda bilimsel yayını ve bilimsel toplantı bildirisi vardır; ilgi
alanına giren konularda, üniversite içinde ve dışında eğitim seminerleri vermiş,
danışmanlık yapmıştır. Ilhan Or, 1993-2004 döneminde “Naval Research Logistics”
isimli uluslararası bilimsel sürekli yayında “Yardımcı Editör” olarak, 2003-04
döneminde de “EJORS” isimli uluslararası bilimsel sürekli yayında “Misafir
Editör” olarak görev yaptı. Kendisi Türkiye Enerji Ekonomisi Derneği’nin Kurucu
Üyesi ve Yönetim Kurulu üyesidir; ayrıca, Dünya Enerji Konseyi Türk Milli
Komitesi’nin, Katı Atık Türk Milli Komitesi’nin, Türk İstatistik Derneği’nin ve
Türkiye Yöneylem Araştırması Derneği’nin üyesidir.
Prof. Dr. Hasan Saygın
Yıldız Teknik Üniversitesi’nden Matematik Mühendisi olarak ve daha sonra
gittiği İstanbul Teknik Üniversitesi, Nükleer Enerji Enstitüsü’nden Nükleer
Enerji Yüksek Mühendisi olarak mezun oldu. Daha sonra, École Polytechnique
de Montréal’den Doktor unvanını aldı. İstanbul Teknik Üniversitesi’ne dönerek
bu üniversitede sırasıyla, 1994’te Yardımcı Doçent , 1996’da Doçent , 2002’de
Profesör oldu. İstanbul Teknik Üniversitesi, Nükleer Enerji Enstitüsü’nde
1994–1999 yılları arasında Müdür Yardımcılığı , 2002–2003 yılları arasında ise
Müdürlük ve Nükleer Bilimler Ana Bilim Dalı Başkanlığı yaptı. Türkiye Atom
Enerjisi Kurumu’nda 2003–2007 yılları arasında Atom Enerjisi Komisyonu Üyeliği
ve Atom Enerjisi Danışma Kurulu Üyeliği görevlerinde bulundu. 2009–2011
yıllarında İstanbul Aydın Üniversitesi Mühendislik ve Mimarlık Fakültesi
Dekanlığı’nı ve 2010–2011 yıllarında, İstanbul Aydın Üniversitesi Rektör
Yardımcılığı’nı yaptı. Daha sonra 2011 yılında kısa bir dönem İstanbul Aydın
Üniversitesi Vekil Rektör’ü olarak görev yaptı. 2011 yılından beri İstanbul Aydın
Üniversitesi Mütevelli Heyet Başkan Danışmanı olarak görev yapmaktadır.
Çoğunluğu uluslararası hakemli dergilerde yayınlanmış ve uluslararası hakemli
konferanslarda sunulmuş 144 yayını vardır ve bu yayınlar 258’i uluslararası olmak
üzere 344 kez atıf almıştır. Canadian Nuclear Society (CNS) ve World Association
of Soil and Water Conservation (WASWC) üyesidir.
Nükleer Enerjiye Geçişte Türkiye Modeli
Doç.Dr. İzak Atiyas
İzak Atiyas Boğaziçi Üniversitesi Ekonomi Bölümü’nden 1982 yılında mezun oldu.
Doktorasını New York Üniversitesi Ekonomi Bölümü’nde tamamladı. 1988-1995
yılları arasında Dünya Bankası Özel Sektörün Gelişmesi bölümünde çalıştı. 1995-
1998 yılları arasında Bilkent Üniversitesi Ekonomi Bölümünde misafir öğretim
üyesi olarak bulundu. 1998 yılından beri Sabancı Üniversitesi Sanat ve Sosyal
Bilimler
Fakültesi’nde öğretim üyesi olarak çalışmaktadır. Araştırma alanları arasında
sanayi ekonomisi, rekabet hukuku ve ekonomisi, regülasyon, verimlilik ve siyasal
ekonomi bulunmaktadır.
Doç.Dr. Gürkan Kumbaroğlu
1969 yılında Trabzon’da doğdu. Endüstri Mühendisliği lisans ve lisansüstü
derecelerini aldı. ODTÜ Endüstri Mühendisliği Bölümü’ndeki doktorasından
sonra İsviçre’de Zürih Teknik Üniversitesi ETH bünyesindeki Enerji Politikaları
ve Araştırma Merkezi’nde ve müteakiben ABD’nin Berkeley Üniversitesi Ulusal
Enerji Araştırmaları Merkezi’nde araştırmalarda bulundu. 2003 yılında Türkiye’ye
dönerek Boğaziçi Üniversitesi öğretim üyesi olarak akademik kariyerine
başladı. 2010-11 eğitim yılında yılında konuk Profesör olarak RWTH Aachen
Üniversitesi’nde dersler verdi, aynı üniversitenin Enerji Araştırmaları Merkezi’nde
çeşitli araştırmalara katıldı ve yönetti. Yurt içinde ve dışında yürütücülüğünü
yaptığı birçok bilimsel ve teknik araştırma projeleri ve çok sayıda uluslararası
makale ve kitap bölümleri bulunmaktadır. Halen Boğaziçi Üniversitesi Endüstri
Mühendisliği Bölümü’nde Doçent olarak görev yapmakta, aynı zamanda Enerji
Ekonomisi Derneği’nin Başkanlığını ve Uluslararası Enerji Ekonomisi Birliği’nin
Başkan Yardımcılığını yürütmektedir.
İçindekiler
BÖLÜM1 Türkiye’de Nükleer Enerjiye Geçişin Emniyet ve Güvenlik Yönlerine İlişkin Değerlendirme
1 Giriş ...................................................................................................................................4
2 Risklerin Sınıflandırılması ve Yönetimi .....................................................................................4
3 Güvenlikle İlgili Riskler ..........................................................................................................5
3.1 Nükleer Güvenlik Mevzuatı İlkeleri ..................................................................................6
3.1.1 Birincil güvenlik sorumluluğu ...................................................................................6
3.1.2 Kamunun rolü ........................................................................................................6
3.1.3 Liderlik ve güvenlik yönetimi ....................................................................................7
3.1.4 Tesislerin ve faaliyetlerin doğrulanması .....................................................................7
3.1.5 Koruma optimizasyonu ...........................................................................................7
3.1.6 Bireylere yönelik risklerin sınırlanması ......................................................................7
3.1.7 Mevcut ve gelecek nesillerin korunması ....................................................................7
3.2 Kazaların Önlenmesi .....................................................................................................8
3.3 Derinlemesine Savunma Stratejisinin Oluşturulması ve Teşvik Edilmesi .................................9
3.4 Kazaların Etkilerinin Hafifletilmesi .................................................................................10
3.5 Tesisin Konumuyla İlgili Sorunlar ve İlişkili Riskler ............................................................10
3.6 Tasarımla İlgili Sorunlar ve İlişkili Riskler ........................................................................11
3.7 Lisans ve Düzenlemelerle İlgili Sorunlar ve Bunlarla İlişkili Riskler ......................................15
3.8 Genel Teknik İlkeler .....................................................................................................18
3.8.1 Kanıtlanmış Mühendislik Uygulamaları ...................................................................18
3.8.2 Kalite Güvence ....................................................................................................19
3.8.3 Akran Değerlendirmeleri- (Peer Reviews) .................................................................19
3.8.4 İnsan Faktörü ......................................................................................................19
3.8.5 Güvenlik Değerlendirmesi ve Doğrulaması ..............................................................20
3.8.6 İşletme Deneyiminin Paylaşılması ...........................................................................20
3.9 Güvenlik ve Emniyet Kültürü ........................................................................................20
4 Üretim ve İşletme Riskleri .....................................................................................................22
4.1 Geliştirme/İnşaatla ilgili Sorunlar ve Bunlarla İlişkili Riskler ..............................................22
4.2 Operasyonel Sorunlar ve Bunlarla İlişkili Riskler ..............................................................25
4.3 Doğal Riskler ..............................................................................................................26
4.4 Hizmetten Çıkarmayla İlgili Riskler. ...............................................................................26
4.5 Kullanılmış Yakıtın Depolanması/Kaldırılmasına İlişkin Riskler. ..........................................31
5 Stratejik Riskler ..................................................................................................................32
5.1 Tedarik Güvenliği Sorunları ve İlişkili Riskler ...................................................................32
5.2 Terör Riskleri ..............................................................................................................36
6 Türkiye’nin Nükleer Güçle İlişkili Güvenlik Risklerini Yönetme Kapasitesine İlişkin ..........................
Değerlendirme ve Öneriler .........................................................................................................39
BÖLÜM 2 Büyük Nükleer Kazalar ve Nükleer Enerji Teknolojinin Evriminde Doğurdukları Sonuçlar
1 Giriş .................................................................................................................................53
2 Dünyadaki En Büyük Nükleer Kazalar ..................................................................................54
3 Üç Mil Adası Kazası ve Nükleer Enerji Teknolojisi Üzerindeki Sonuçları ...................................59
3.1 Üç Mil Adası Reaktörü –Genel Özellikleri ......................................................................59
3.2 TMI-2 Kazası: Olaylar Dizisi ........................................................................................61
3.3 TMI-2 Kazasından Çıkarılan Dersler ..............................................................................64
4 Çernobil Kazası: Çernobil Reaktörünün Tasarım Özellikleri ve Bunların Kaza Üzerindeki Etkileri .66
4.1 Kazanın ana nedenleri ................................................................................................67
4.1.1 Tasarım hataları ..................................................................................................67
Boşluk katsayısı değeri, reaktör çekirdeğinin konfigürasyonu tarafından belirlenir.
RBMK reaktörlerinde bunu etkileyen önemli bir faktör, işletme reaktivite marjıdır. .......................67
4.1.2 Operatör hataları ................................................................................................69
4.2 Sonuçlar ....................................................................................................................70
4.3 RBMK üzerindeki kaza sonrası değişiklikler ...................................................................70
4.4 Batı tipi reaktörlere ilişkin sonuçlar ................................................................................71
5 Fukuşima Kazası / Kazaları ve Doğurduğu Sonuçlar ..............................................................72
5.1 Fukuşima Daiichi Nükleer Enerji Santrali ........................................................................73
5.2 Kazanın Sebepleri ve mevcut ve gelecekte yapılacak santrallere yönelik
muhtemel düzeltici faaliyetler .......................................................................................74
BÖLÜM 3 Türkiye Açısından Nükleer Enerji Ekonomisi
1 Giriş 86
2 Dünyada nükleer enerji üretiminin maliyeti 86
2.1 Yatırım maliyetleri ve geri dönüşü etkileyen faktörler ..................................................... 86
2.2 Tesis dönemi faizleri hariç yatırım maliyetleri ............................................................... 87
2.3 Kapasite faktörü ....................................................................................................... 88
2.4 Ekonomik ömür ........................................................................................................ 88
2.5 İskonto oranı ............................................................................................................ 89
2.6 İşletme ve Bakım maliyeti ........................................................................................... 89
2.7 İnşaat süresi ve inşaat süresinin ekonomik sonuçları ...................................................... 90
2.8 Bir nükleer kazanın maliyeti ve sigorta teminatı ............................................................ 90
3 Türkiye’de nükleer enerji üretiminin maliyeti 91
3.1 Türkiye’nin Rusya’yla imzaladığı anlaşma kapsamında nükleer enerji
üretiminin öngörülen maliyeti .................................................................................... 91
3.2 Türkiye’de tahmini üretim maliyetlerinin (seviyelendirilmiş maliyet, İşletme ve Bakım maliyetleri)
diğer reaktör düzeyindeki uluslararası verilerle kullanılan teknoloji özelinde karşılaştırılması ........ 93
3.3 Türkiye’de tahmini üretim maliyetlerinin modelleme çalışmalarında kullanılan tahminlerle,
kullanılan teknoloji özelinde karşılaştırılması .......................................................................... 94
3.4 Atık yönetimi maliyetleri: Türkiye için karşılaştırmalı analiz ............................................ 96
3.5 İşletmeden çıkarma maliyetleri: Türkiye için karşılaştırmalı analiz.................................... 96
3.6 Üçüncü Şahıslara Karşı Sorumluk: Türkiye ve uluslararası standartlar .............................. 97
4 Nükleer enerjinin Türkiye’de elektrik arzı ve fiyatları üzerindeki tahmini etkisi 99
4.1 Arz kapasitesi ve elektrik fiyatları üzerindeki kısa vadeli etki (2018’e dek) ...................... 100
4.2 Arz kapasitesi ve elektrik fiyatları üzerindeki uzun vadeli etki (2019-2030) ..................... 101
4.3 Alternatif enerji üretimi teknolojilerine yapılan özel sektör yatırımı üzerindeki etki ............. 102
5 Sonuçlar 103
BÖLÜM 4 Nükleer Santrallerde Riskler, Özendirimler ve Finansman Modelleri:
Uluslararası Deneyim ve Akkuyu Modeli
1 Giriş ...............................................................................................................................113
2 Nükleer elektrik üretiminin özellikleri ..................................................................................113
2.1 Yüksek sabit maliyetler, düşük değişken maliyetler ........................................................116
2.2 İnşaat süresi ve maliyetlerinde belirsizlik ......................................................................117
2.3 Enerji politikası ve düzenleyici politikaların yarattığı riskler ............................................119
2.4 İşletme riskleri ...........................................................................................................120
2.5 Piyasa riskleri ...........................................................................................................120
2.6 Teknoloji riskleri ........................................................................................................120
2.7 Nükleer yakıtın elden çıkarılması ve santralin hizmetten çıkarılması .................................121
2.8 Nükleer yükümlülükler ve sigorta .................................................................................121
3 Nükleer santrallerin finansmanında model alternatifleri .........................................................122
3.1 Geleneksel model: Dikey bütünleşik kamu işletmeleri .....................................................123
3.2 Alım garantileri ........................................................................................................124
3.3 Ticari finansman ve borç garantileri ............................................................................124
3.4 Büyük alıcılar konsorsiyumu........................................................................................125
4 Türkiye’de nükleer enerji ...................................................................................................126
4.1 Kısa tarihçe ..............................................................................................................126
4.2 Akkuyu Modeli .........................................................................................................136
4.3 Akkuyu modelinin değerlendirilmesi ............................................................................128
4.4 Türkiye elektrik piyasası modeli ve nükleer santraller .....................................................131
5 Sonuç .............................................................................................................................132
BÖLÜM 5 Türkiye’nin Nükleer Programının Güvenlik Boyutu:
Nükleer Diplomasi ve Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Politikaları
1 Giriş : Tehdit Algılarının Değişmesi .................................................................................. 142
2 Nükleer Yönetişim ........................................................................................................... 142
2.1 Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Rejiminin Gelişimi............................................. 142
2.2 Türkiye’nin Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Politikaları ....................................... 148
İhracat Kontrolleri: İlk Savunma Hattı ................................................................................. 149
2.3 Türkiye’nin Nükleer Diplomasisi ................................................................................. 152
2.3.1 Türkiye, Hassas Nükleer Teknolojilerin Karakutuya Sokulması
Çabalarına İtiraz Etmektedir ............................................................................................. 153
2.3.2 NPT Haklarının Korunması ................................................................................. 156
2.4 İran ve Türkiye: Zor bir denge politikası ...................................................................... 158
2.5 NATO Tartışması ve Taktik Nükleer Silahların Geleceği ................................................ 162
2.6 Nükleer Caydırıcılıkla İlgili Türkiye’nin Bakış Açısı ....................................................... 163
2.7 Füze Savunma Tartışması: Türkiye’nin Konumunun Batı Tarafından Yanlış Anlaşılması ...... 165
2.8 2012 Nükleer Silahlardan Arındırılmış Ortadoğu Konferansı ........................................ 167
3 Türkiye Nükleer Bomba Yapar mı? .................................................................................... 169
3.1 Teorik bir Tartışma ................................................................................................... 169
3.2 Türkiye’nin Nükleer Altyapısı: Türkiye Bomba Yapabilir mi? .......................................... 171
3.2.1 Türkiye’nin Ön Cephe Kapasitesi ........................................................................ 172
3.2.2 Türkiye’nin Arka Cephe Kapasitesi...................................................................... 173
4 Sonuç: Türkiye, Nükleer Alanda Batıdan “Bağımsız” bir Politika İzlemeye
Ne Ölçüde Meyillidir? ............................................................................................................ 175
Ek-1 Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Rusya Federasyonu Hükümeti Arasında Türkiye
Cumhuriyeti’nde Akkuyu Sahası’nda Bir Nükleer Güç Santralinin Tesisine ve İşletimine Dair
İşbirliği Anlaşması 184
Ek-II Su Soğutmalı Su Moderatörlü Reaktör ve Evrimsel Tasarımları 200
Description:Aralık 1984'te Doçent, Aralık 1991'de de Profesör ünvanlarını kazanan İ. Or, teslim inşaat modelinden yap-işlet-devret modeline geçmesi ile bu