dünya tarım sektöründe eksik/bulanık veri ile zamana dayalı etkinlik analizi

133 Pages·2017·2.79 MB·Turkish

Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
İşletme Anabilim Dalı
Üretim Yönetimi ve Sayısal Yöntemler Bilim Dalı

DÜNYA TARIM SEKTÖRÜNDE EKSİK/BULANIK VERİ İLE ZAMANA
DAYALI ETKİNLİK ANALİZİ

Irmak UZUN

Yüksek Lisans Tezi

Ankara, 2015

DÜNYA TARIM SEKTÖRÜNDE EKSİK/BULANIK VERİ İLE ZAMANA DAYALI
ETKİNLİK ANALİZİ

Irmak UZUN

Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
İşletme Anabilim Dalı
Üretim Yönetimi ve Sayısal Yöntemler Bilim Dalı

Yüksek Lisans Tezi

Ankara, 2015
KABUL VE ONAY
BİLDİRİM
iii

TEŞEKKÜR
Tez çalışmasının her aşamasında bilgi ve düşüncelerinden yararlandığım, öneri ve eleştirileriyle
çalışmamı daha anlamlı kılan değerli Hocam ve tez danışmanım Sayın Prof. Dr. Aydın
ULUCAN’a,
Bu çalışmanın gerçekleşmesinde değerli katkıları olan çalışmanın her aşamasında desteğini
esirgemeyen ve beni yönlendiren sayın Hocam Yrd. Doç. Dr. Kazım Barış ATICI’ya,
Tez savunma jürimde yer alan ve birbirinden değerli fikirleriyle çalışmama katkıda bulunan
kıymetli hocalarım Doç.Dr. Fazıl GÖKGÖZ, Doç.Dr.Yetkin ÇINAR ve Yrd. Doç. Dr. Onur
KOYUNCU’ya,
Çalışmanın her aşamasında büyük emeği olan çok değerli arkadaşım Arş.Gör. Akın ÖZKAN’a;
Çalışmam sırasında destek ve yardımlarını esirgemeyen Arş.Gör.Yılmaz YILDIZ, Arş. Gör.
Handan AKKAŞ ve Arş.Gör.Bilge MEYDAN’a,
Tez çalışmamın en sıkıntılı anlarında yaptığı önemli katkılarla yol almamı sağlayan Arş. Gör.
Nihan GÜRSOY ve Reyhan KALKAN’a,
Çalışmanın her aşamasında yanımda olan ve karşılaştığım tüm zorlukları aşmamı sağlayan çok
değerli dostum Arş.Gör.Tuğba ŞEN KÜPELİ’ye,
Hayatımın her aşamasında yanımda olan, her türlü destegini her zaman yanımda hissettigim
sevgili annem Mevhibe UZUN ve sevgili babam Enver UZUN’a en içten sevgi, saygı ve
tesekkürlerimi sunuyorum.
Bu çalısmayı anneme ve babama ithaf ediyorum
iv

ÖZET

UZUN, Irmak. Dünya Tarım Sektöründe Eksik/Bulanık Veri ile Zamana Dayalı Etkinlik
Analizi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2015.
Tarım sektörü, gelişmişlik düzeyi ne olursa olsun tüm ülkelerin ekonomik hayatlarında önemli bir
yere sahiptir. Bu açıdan etkin bir üretim yapılması ve verimlilik sağlanması ülkelerin tarımsal
üretimini sürdürebilmesi açısından çok önemlidir. Sürdürülebilirlik için tarımda etkinliğin doğru
yöntemler kullanılarak ölçülmesi gerekmektedir. Yapılan tarım faaliyetinin etkinliğinin
ölçülmesinde günümüzde en etkili yöntemlerden biri olan Veri Zarflama Analizi ve bizlere bir
aşama daha ileri bilgi veren Malmquist Toplam Faktör Verimliliği İndeksi kullanılmaktadır.
Bu çalışmada 1990-2013 döneminde OECD ülkelerinin tarım performansını ölçmek
amaçlanmıştır. Veri setinde ülkelerin bazı verilerine ulaşım sağlanamamıştır. Bu sebeple, zengin
veri setinin orjinalliğinin bozulmaması adına eksik veriler için aralık/bulanık veri üretilerek 34
OECD ülkesinde aralık/bulanık veri zarflama analizi (VZA) ve Malmquist Toplam Faktör Verimliliği
İndeksi (MTFVİ) kullanılarak makro veri ile zamana dayalı etkinlik analizi uygulanmıştır. Çalışma
bu yönüyle ilk olma özelliği taşımaktadır. Çalışmanın sonucunda eksik veri ile karşılaşıldığında
bulanık yöntemler kullanılarak veri setinin tamamlanabileceği görülmüştür. Aralık/Bulanık Veri
Zarflama Analizi ile Malmquist Toplam Faktör Verimlilik İndeksi kullanılarak OECD ülkelerinin
etkinlik ve verimlilik analizleri yapılmıştır. Ayrıca ülkeler gelişmişlik düzeylerine ve bulundukları
kıtalara göre gruplandırılarak değerlendirilmiş olup, Türkiye’nin de OECD ülkeleri ile
karşılaştırmalı analizi sunulmuştur.

Anahtar Sözcükler
Tarım, OECD, Bulanık Veri Zarflama Analizi, Etkinlik, Verimlilik, Malmquist TFV İndeksi, Eksik
Veri
v

ABSTRACT

UZUN,Irmak. Time-based Efficiency Analysis with Missing/Fuzzy Data in World
Agriculture, Master Thesis, Ankara, 2015.
Agriculture plays an important role in all economies regardless of their development levels. From
this point of view, production efficiency and productivity are very essential for agricultural
sustainability. In order to ensure sustainability, by using accurate methods, measuring the
efficiency of agricultural activity is necessary. To measure the efficiency of the agricultural activity,
data envelopment analysis and as a further step, Malmquist total factor productivity index is used.
This study aims to measure the agricultural performance of 34 OECD countries within the period
of 1990-2013. In the data set, some data cannot be obtained. Therefore, to preserve the originality
of the rich data set, in place of the missing values, fuzzy data is produced. In 34 OECD countries,
macro data with time-based efficiency analysis is conducted and range / fuzzy data envelopment
analysis (DEA) and Malmquist Total Factor Productivity Index (MTFPI) is used. In this respect,
the study has a unique feature. Result of this study shows that missing data problem can solve
using fuzzy methods thus missing data set can be completed. Efficiency and productivity analysis
of OECD countries calculated by using İnterval/Fuzzy Data Envelopment Analysis and Malmquist
Total Factor Productivity İndex methods. OECD countries are classified and evaluated according
to their development levels and continents where they are located. Additionally, Turkey is
evaluated in comparison with OECD countries.
Key Words
Agriculture, OECD, Fuzzy Data Envelopment Analysis, Efficiency, Productivity, Malmquist TFP
Index, Missing Data.
vi

İÇİNDEKİLER
KABUL VE ONAY .......................................................................................................... i
BİLDİRİM ..................................................................................................................... vii
TEŞEKKÜR ................................................................................................................... iii
ÖZET ............................................................................................................................... iv
ABSTRACT ..................................................................................................................... v
İÇİNDEKİLER .............................................................................................................. vi
TABLOLAR DİZİNİ ..................................................................................................... ix
ŞEKİLLER DİZİNİ ...................................................................................................... xii
GİRİŞ ............................................................................................................................... 1
1. BÖLÜM: DÜNYA TARIM SEKTÖRÜ VE TARIMDA ETKİNLİK-
VERİMLİLİK ................................................................................................................. 5
1.1 TARIM SEKTÖRÜ VE ÖNEMİ .................................................................... 5
1.2 OECD-EKONOMİK İŞBİRLİĞİ VE KALKINMA ORGANİZASYONU 5
1.3 TARIMDA ETKİNLİK VE VERİMLİLİK .................................................. 6
1.4 TARIMDA ETKİNLİK VE VERİMLİLİK ÜZERİNE YAPILAN
ÇALIŞMALAR ............................................................................................................ 7
2. BÖLÜM: TARIMDA ETKİNLİK VE VERİMLİLİK ÖLÇÜMÜNDE
KULLANILAN TEKNİKLER .................................................................................... 10
2.1. VERİ ZARFLAMA ANALİZİ ...................................................................... 10
2.1.1. Charnes-Cooper-Rhodes (CCR) Model .................................................... 11
2.1.2. Banker-Charnes-Cooper (BCC) Model .................................................... 14
2.2. MALMQUIST TOPLAM FAKTÖR VERİMLİLİĞİ İNDEKSİ .............. 16
2.3. BULANIK VERİ ZARFLAMA ANALİZİ .................................................. 20
2.4. BULANIK VERİ ZARFLAMA ANALİZİNDE YAPILAN
ÇALIŞMALAR .......................................................................................................... 20
2.4.1. Tolerans Yaklaşımı ................................................................................... 21
vii

2.4.2. 𝛂 -Seviye Yaklaşımı ................................................................................. 21
2.4.3. Bulanık Sıralama Yaklaşımı ..................................................................... 26
2.4.4. Olasılık Yaklaşımı ..................................................................................... 29
2.4.5. Bulanık VZA’da Yapılan Diğer Gelişmeler ............................................. 31
2.5. ÇALIŞMADA UYGULANAN MODELLER .............................................. 34
2.5.1. MODEL 1- Aralık Veri Zarflama Analizi ve Malmquist İndeks
Uygulaması .............................................................................................................. 34
2.5.2. MODEL 2- Saati-Memariani-Jahanshahloo Bulanık Veri Zarflama Analizi
ve Malmquist İndeks Uygulaması ........................................................................... 41
2.5.3. Aralık Veri zarflama Analizi Modeli (Model 1) ve Bulanık Veri Zarflama
Analizi Modeli (Model 2) Arasındaki Farklar ......................................................... 46
3. BÖLÜM: OECD ÜLKELERİNDE ZAMANA DAYALI ETKİNLİK
ANALİZİ UYGULAMASI ........................................................................................... 48
3.1. KULLANILAN GİRDİ VE ÇIKTILAR ...................................................... 50
3.2. EKSİK/BİLİNMEYEN VERİLERİN ANALİZİ ........................................ 53
3.2.1. Yıllara Göre Eksik/Bilinmeyen Veri Analizi ............................................ 54
3.2.2. Ülkelere Göre Eksik/Bilinmeyen Veri Analizi ......................................... 55
3.3. BULANIK VERİNİN OLUŞTURULMASI ................................................. 57
3.4. BULANIK VERİLERİN GÜVENİLİRLİĞİ ............................................... 59
3.5. ANALİZ SONUÇLARI ................................................................................. 62
3.5.1. Yıllara Göre Model 1- Aralık Veri Zarflama Analizi ile Malmquist
Toplam Faktör Verimlilik İndeksi Sonuçları ........................................................... 64
3.5.2. Yıllara Göre Model 2- Bulanık Veri Zarflama Analizi İle Malmquist
Toplam Faktör Verimlilik İndeksi Sonuçları ........................................................... 67
3.5.3. Ülkelere Göre Model 1-Aralık Veri Zarflama Analizi İle Malmquist
Toplam Faktör Verimlilik İndeksi Sonuçları ........................................................... 70
3.5.4. Ülkelere Göre Model 2- Bulanık Veri Zarflama Analizi İle Malmquist
Toplam Faktör Verimlilik İndeksi Sonuçları ........................................................... 74
3.5.5. Model 1 ve Model 2’nin Karşılaştırılması ................................................ 76
3.6. OECD Ülkelerinin Gruplara Göre Karşılaştırılmış Etkinlik Analizleri ... 78