doğu akdeniz enerji rekabeti

13 Pages·2016·1.2 MB·Turkish

m
o
c
r.
e
DOĞU m
a
s
n
@i
AKDENİZ o
f
n
i

ENERJİ

m
o
c
REKABETİ r.
e
m
a
s
n
w.i
w
EYLÜL 2016 w
Merve Aksoy
u
ğ
o
d
a
t
r
O
3
2

a
m
r
tı
ş
a
r
A
Araştırma 23
Ortadoğu
Eylül 2016
Doğu Akdeniz
Enerji Rekabeti
©İNSAMER 2016
Bu yayının bütün hakları İNSAMER İnsani ve Giriş 01
Sosyal Araştırmalar Merkezi’ne aittir. İNSAMER’in
izni olmaksızın yayının metni herhangi bir formda Mevcut Eenrji Açısından 02
yayımlanamaz, kopyalanamaz, çoğaltılamaz ve Doğu Akdeniz Bölgesi
dağıtımı yapılamaz. Kaynak gösterilerek alıntı
yapılabilir. İsrail’in Deniz Alanı İhlali 04
Gazze Marine 05
Hazırlayan: Merve Aksoy
İÇİNDEKİLER
Genel Yayın Yönetmeni: Dr. Ahmet Emin Dağ
Filistin Topraklarında 07
Editör: Ümmühan Özkan
Elektrik Enerjisi
Web Editörü: Mervenur Lüleci Karadere
Doğu Akdeniz ve 09
Nuhun Gemisi
BM Deniz Hukuku
Sayfa Tasarım: Fatih Hacıoğlu
Baskı: Pelikan Basım İsrail ve Kıbrıs’ın 11
Maltepe Mh. Gümüşsuyu Cd.
Artan İnisiyatifi
Odin İş Merkezi No. 1/28 Topkapı-İSTANBUL
Olağan Senaryolar 14
Sonuç 16
Sonnotlar 17
Karagümrük Mh. Kaleboyu Cd.
Muhtar Muhittin Sk.No:6 PK.34091
Fatih / İstanbul - TÜRKİYE
www.insamer.com [email protected]
MEVCUT ENERJI AÇISINDAN
Yunanistan DOĞU AKDENIZ
Türkiye
Batı Akdeniz
BÖLGESI
KKTC Suriye
Tunus Doğu Akdeniz
GKRYLübnan
İsrail Batı Şeria
Enerji taşımacılığı konusunda dün- ğu tespit edilmiştir. Girit Adası’nın
Gazze Şeridi
yada coğrafi olarak kritik bir konu- güneydoğusunda kalan ve Heredot
Doğu Akdeniz’de
ma sahip olan Doğu Akdeniz’in öne- olarak adlandırılan bölge ile Kıbrıs
Libya
Mısır dört önemli
mi 2008 yılında bulunan petrol ve Adası etrafındaki bölgede de top-
enerji sahası
doğalgaz rezervleri ile tekrar gün- lamda 3,5 trilyon metreküplük do-
bulunmaktadır
deme gelmiş ve bölge hem ekono- ğalgaz olduğu belirlenmiştir.3
mik hem de siyasi yönden bir anda Raporda verilen rakamlar doğrul-
Ƹ Afrodit: Kıbrıs Adası’nın
yeniden zirve yapmıştır. Doğu Ak- tusunda Doğu Akdeniz’deki enerji güneyindeki saha
deniz’de bulunan rezervler sade- rezervinin yaklaşık olarak 30 milyar Ƹ Leviathan: Kıbrıs Adası
ce bölge politikalarını değil, yanı varil petrole eşdeğer olduğu tahmin ile İsrail arasında (Afro-
başında bulunan Ortadoğu’yu ve edilmektedir. Bunun toplam değe- dit’in güneydoğusunda)
kalan saha
dünya enerji tüketiminde üst sıra- ri ise bugünkü piyasa rakamları ile
Doğu-batı uzunluğu yaklaşık 4.000 niz Hukuku Sözleşmesi’ne göre Doğu
Ƹ Nil: Kıbrıs Adası ile Mısır
larda bulunan Avrupa’yı da yakın- 1,5 trilyon dolardır. Rezerv bölgele-
kilometre, kuzey-güney genişliği 750 Akdeniz’de var olan yataklar üzerin-
arasında kalan saha
dan etkilemektedir. Avrupa açısın- ri ve miktarları şu şekildedir: Kıbrıs,
kilometre, yüz ölçümü 2,9 milyon ki- de hak sahibidir.
Ƹ Herodot: Kıbrıs Adası ile
dan bu konunun önemi, Rusya’ya Lübnan, Suriye ve İsrail arasında-
lometrekare, ortalama derinliği 1.400 Doğu Akdeniz bölgesi, kendisinin Girit Adası’nın güneydoğu-
olan enerji bağımlılığının bölgeden ki bölgede 3 milyon 450 bin met-
metre olan Akdeniz, Tunus’un Bon sahip olduğu zengin kaynaklara ila- sunda kalan saha
gelecek bu yeni enerji kaynağı ile reküp doğalgaz ve yaklaşık 1 mil-
Burnu ile Sicilya Adası ucundaki Lili- ve olarak Ortadoğu ve Hazar bölge-
hafifleyecek olmasından kaynak- yar 700 milyon varil petrol bulun-
beo Burnu arasında çizilen hatta göre sinden Batı’ya yönelik enerji ihraca-
lanmaktadır. maktadır. Delta havzasında 7 tril-
Doğu ve Batı Akdeniz olarak ikiye ay- tında transfer ve geçiş güzergâhı ola-
2010 yılında ABD Jeolojik Araş- yon metreküp doğalgaz ve 1 mil-
rılmıştır.1 Bugün Tunus ile Sicilya Ada- rak da önemli bir kavşak konumun-
tırmalar Merkezi (United States yar 800 milyon varil petrol olduğu
sı’nın doğusundaki bölgeyi ifade eden dadır. Bölge gerek mevcut gerekse
Geological Survey/USGS) tarafın- tahmin edilmektedir. Kıbrıs, İsrail
Doğu Akdeniz, Doğu-Batı ticaretinin gelecekte inşası planlanan boru hat-
en önemli kavşaklarından biridir. ları konusunda da stratejik bir konu- dan yayımlanan raporda, Kıbrıs, ve Mısır arasında kalan alanda 10
Doğu Akdeniz bölgesi son dönemde ma sahiptir. Lübnan, Suriye ve Filis-
enerji çalışmalarının yoğunlaşmasıyla tin/İsrail arasında kalan
Azerbaycan’ın Sangaçal termina-
Giriş giderek artan bir öneme kavuşmuş- linden gelen petrolü, Türkiye ve ve Levant Havzası ola-
tur. 2008 yılında kayda değer miktar- Gürcistan üzerinden geçerek İs- rak isimlendirilen Afro-
da petrol ve doğalgaz yatakları bulu- kenderun’daki Ceyhan deniz ter- dit bölgesinde 3,45 tril-
nan bölge, enerji transferinde önem- minaline ulaştıran 1.768 kilomet- yon metreküp doğalgaz
li bir kavşak olmanın yanı sıra enerji relik Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) pet- ve 1,7 milyar varil pet- ğu
o
merkezi olarak da etkisini arttırmak- rol boru hattı Doğu Akdeniz’deki rol bulunduğunun tahmin ad
t
stratejik enerji rekabetinin önem- r
tadır. Bölgede var olan geniş enerji ya- edildiği belirtilmektedir.2 O
li bir unsurudur. Önceden var olan
taklarının ekonomik-politik etkisi sa- Yine aynı rapora göre Nil
Kerkük-Ceyhan boru hattı ile Irak
dece Akdeniz ile sınırlı kalmayıp aynı petrolünü uluslararası pazarlara Delta Havzası’nda yakla-
3
zamanda Ortadoğu coğrafyasının po- ulaştıran bölge, BTC boru hattının şık 1,8 milyar varil petrol, 2
a
l 2016 lkiityike cveek e pkootnaonmsiyike ldei nsaamhipiktlier.r Dinoi ğdue Aekt-- 2le0 b0i6rli kytıelı nddüan yfaa atilciyaereteti ngine çömneemsiyli- ğ6a,3lg tarizly voen 6m metirlyeakür pv adroil- raştırm
lü noktalarından biri haline gelmiştir. A
y deniz’e kıyı devletler olan Mısır, Tür- sıvı doğalgaz rezervi ol-
E Bu durum bölgeyi güvenlik ve ener-
kiye, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti duğu tahmin edilmekte-
jinin devamlılığı konusunda ulusla-
(KKTC), Güney Kıbrıs Rum Yönetimi dir. Kıbrıs Adası’nın çev-
rarası sistemdeki bütün devletle-
(GKRY), Lübnan, Suriye, İsrail ve Gaz- rin üzerinde rekabete giriştikleri bir resinde ise 8 milyar varil-
ze Şeridi, Birleşmiş Milletler (BM) De- yer haline getirmiştir. lik bir petrol rezervi oldu- Kaynak: Al Jazeera
01 02
trilyon metreküp doğalgaz, 8 milyar (Arap Petrol Boru Hattı) aracılığıyla
ISRAIL’IN DENIZ
varil petrol mevcuttur. Doğuya uza- Batılı pazarlara bu coğrafya üzerin-
nan bölgede ise 3 trilyon metreküp den ulaştırılmaktadır.6
ALANI IHLALI
doğalgaz vardır. Akdeniz’de toplam GKRY’nin verdiği arama izinleri
değeri 3 trilyon dolar olan 60 milyar ile bölgede çalışmalar yapan Noble
varil petrole eşdeğer hidrokarbon re- Energy adlı şirket yaklaşık 33 trilyon
İsrail ve Filistin devletinin deniz yatak- bölgesinde İsrail kıyılarından yakla-
zervi olduğu belirtilmektedir. Bu da metreküp gaz tespit etmiştir. Bu bul-
ları ve kıta sahanlıkları jeolojik açıdan şık olarak 20 kilometre açıklıkta bu-
Türkiye’nin 572 yıllık, Avrupa’nın ise gular da Doğu Akdeniz’in öneminin
bitişiktir. İsrail ve Filistin arasında an- lunan üç farklı doğalgaz yatağını kap-
30 yıllık doğalgaz ihtiyacını karşıla- artmasına ve yeni arama çalışma-
2011 yılında laşmazlığa sebep olan bu durum, de- samaktadır. Bunlar Mari-B, Noa ve
yacak bir miktar anlamına gelmek- larının yapılmasına sebep olmakta-
Benjamin nizdeki bazı bölgelerin hangi devletin Pinnacles’tir. İsrail, Gazze’nin yetki
tedir.4 İsrail’in Leviathan ve Tamar dır. Bulunan her yeni enerji yatağı ve
Netanyahu ve
kıta sahanlığına girdiğine dair tartış- alanına giren bu bölgede Mari-B adını
sahalarında ispatlanmış doğalgaz rezervle birlikte Doğu Akdeniz’e kıyısı
Mahmud Abbas,
ma yaratmaktadır. Ancak hâlihazırda verdiği platformu kurarken Oslo anlaş-
miktarı yaklaşık 700 milyar metre- olan devletlerin bu rezervler üzerin- İsrail ve Filistin
İsrail, Filistin devletinin iznini almaksı- malarını göz ardı ederek Filistin ile iş
küptür, bunun 1,8 trilyon metreküpe de söz hakkı doğmakta ve kıta sa- arasında Noa
zın bölgede bir dizi rezerv arama fa- birliği içine girmemiştir. Eylül 2014’te
kadar çıkabileceği tahmin edilmek- hanlıklarında yer alan bölgelerdeki South bölgesindeki
aliyeti başlatmıştır. de Yam Tethys bölgesinde doğalgaz
tedir. Sadece Leviathan sahasında- rezervlere yönelik ilgili devletlerle yatakların
İsrail, 2004 ile 2013 yılları arasın- üretimine geçildiği rapor edilmiştir.
ki ispatlanmış 453 milyar metreküp- anlaşmalara gidilmektedir. Rezerv- geliştirilmesi için
da Gazze kıta sahanlığında Gazze 2011 yılında Benjamin Netanyahu
lük doğalgaz miktarı 25 Avrupa ül- lerin çıkarılıp işlenmesi ve akabinde iş birliği yapılması
Şeridi’nin deniz yetki alanlarını ih- ve Mahmud Abbas, İsrail ve Filistin
kesine altı yıl yetecek büyüklüktedir pazara ulaştırılması konusunda her konusunda
lal ederek Yam Tethys projesini baş- arasında Noa South bölgesindeki
ve bu oran sadece İsrail’in Münhasır geçen gün yeni bölgesel ittifaklar anlaşmıştır.
latmıştır. Bu proje, Doğu Akdeniz yatakların geliştirilmesi için iş birli-
Ekonomik Bölgesi (MEB) içinde ka- yapılmaktadır. İsrail ve Mısır’la baş-
ği yapılması konusunda anlaşmıştır.
lan doğalgaz miktarı için geçerlidir.5 layan bu ittifaklar, İsrail ve GKRY ile
Bölgedeki hiçbir arama/çalışma fa-
Bölgenin stratejik önemini arttıran devam etmiş ve son olarak Türk-İs-
aliyetinde Filistin’in haklarını gözet-
bir diğer özelliği ise transit enerji ta- rail yakınlaşmasıyla yeni bir boyut
meyen ve görüşünü almayan İsrail’in
şımacılığındaki rolüdür. Enerji taşı- kazanmıştır.
bu anlaşmayı yapmaktaki niyeti, en
macılığı açısından 2013 yılı rakam- Doğu Akdeniz bölgesinde son dö-
iyi ihtimalle, Oslo anlaşmaları gere-
larıyla yılda yaklaşık 5 milyar varil nemde keşfedilen doğalgaz miktar-
ği bölgede yapılan arama çalışma-
ham petrol Süveyş Kanalı ve SUMED ları aşağıdaki tablodaki gibidir:
larında iş birliğinin zorunlu kılınma-
sı olabilir. Oslo anlaşmalarında şöy-
le bir madde bulunmaktadır: “İsrail
ve Filistin tarafları bitişik bölgele-
Tahmini Rezerv
Sahanın Adı Sahiplenen Ülke Keşif Yılı
(milyar m3) rindeki doğalgaz ve petrol üretimi
konusunda iş birliği için anlaşmak
Leviathan 509,7 İsrail-Filistin 2010
durumundadır.” Noa sahası Gazze
Tamar 283,3 İsrail-Filistin 2009 Marina’e bitişik bulunan Filistin su-
ları ile Filistin kara sularına doğru
Afrodit 198,2 GKRY 2011
genişleyen Border sahaları arasın- u
ğ
o
Kariş 51,0 İsrail-Filistin 2013 da kalmaktadır. d
a
t
r
2012 yılında İsrail’in Delek Grubu O
Mari-B 42,5 İsrail-Filistin 2000
tarafından yapılan sondaj çalışma-
Tanin 34,0 İsrail-Filistin 2012 sında Noa ve Noa South 1 bölgele-
rinde kayda değer gaz rezervleri bu- 3
2
Gazze Marine 28,3 Filistin 2000
a
6 lunmuştur. İsrail’in Noa South 1 böl- m
l 201 Dalit 14,2 İsrail-Filistin 2009 gesinde tek taraflı yaptığı bu son- raştır
lü daj çalışmaları, Filistin devleti ege- A
Ey Şemşon 8,5 İsrail-Filistin 2012
menliğini ihlal eder nitelikte, Filistin
Dolfin 2,3 İsrail-Filistin 2011 kıta sahanlığına doğru genişlemiştir.
Kaynak: https://therearenosunglasses.files.wordp- Gazze Marina bölgesi ise kıta sa-
Noa 1,1 İsrail-Filistin 1999
ress.com/2013/09/no-eez-solution-the-politics-oee8081-o-
hanlığı bakımından doğrudan Filistin
il-and-gas-inthe-eastern-mediterranean.pdf
03 04
devletini ilgilendirmektedir. Gazze tespit edilmiştir.7 Ne var ki, 1999 yı- tir.8 2008 yılında İsrail’deki ofisini ka- yıllığına British Gas’a vermiştir. An-
Marina 1’deki doğalgaz yatakları lında British Gas ile imzalanan an- patan British Gas, değer kaybetme cak 2000 yılında İsrail’in Yam Tet-
2000 yılında keşfedilmiş olup, Filistin laşmadan sonra deniz yatakları üze- riski olmasına rağmen hisse senetle- hys Konsorsiyumu (Houston merkez-
Otoritesi’nin kontrolü altındaki sular- rindeki haklar bölünmüştür. Buna rinin %90’ını elinde tutmaya devam li Noble Enerji ve İsrail’in Delek Gru-
da yer almaktadır. Bölgede yaklaşık göre British Gas, topraklar üzerin- etmektedir. Şirket, hem İsrail hem de bu) British Gas’ın Gazze açıklarında
olarak 1,4 trilyon kübik feet doğalgaz deki hakların %60’ına, Consolidated bölgenin asıl hak sahibi olan Filistin keşif yapmasının yasaklanması ge-
olduğu tahmin edilmektedir. Contractors Company %30’una, Otoritesi ile ilişkilerini sürdürmüştür. rektiğine ilişkin İsrail Yüksek Mahke-
1999 yılında dönemin Filistin li- Filistin Otoritesi kontrolü altındaki Gazze Marine‘in geliştirilmesi mesi’ne bir dilekçe vermiştir. Mahke-
deri Yaser Arafat doğalgaz yatak- Palestine Investment Fund ise ka- önündeki en büyük zorluklar politik me belgelerine göre Yam Tethys, Fi-
larının keşfedilmesi ve doğalgazın lan %10’una sahiptir. Teknik olarak anlaşmazlıklar ve güvenlik sorun- listin Otoritesi’nin bölgenin lisansını
çıkarılmasına yönelik olarak British Gazze Marina bölgesinde sondaj ça- larıdır. 2007’de HAMAS’ın Gazze’de British Gas’a verecek kadar bölgede
Gas şirketi ile 25 yıllık bir anlaş- lışması yapılması, bölgenin sığ ya- yönetime gelmesinden bu yana İs- yasal yetkiye sahip olmadığını iddia
ma imzalamıştır. 2000 yılında da taklara sahip olması sebebiyle di- rail Gazze Şeridi’ne yönelik ağır bir etmiştir.10 2001’de Yam Tethys Kon-
Gazze Marine bölgesindeki doğal- ğer deniz yataklarına göre daha ko-
abluka ve ambargo uygulamaktadır. sorsiyumu British Gas’ın bölgede ara-
gaz yatakları British Gas tarafından laydır. Başta British Gas olmak üze-
Bu durum Gazze Şeridi’ndeki altyapı- ma ve keşif yapmasına izin veren li-
keşfedilmiştir. re diğer şirketler de deniz yatağın-
nın, elektrik şebekesinin, yolların ve sansını iptal ettirmek amacıyla tek-
Keşfedilen doğalgaz yatakları dan sağlanacak rezervlerin artırıl-
su rezervlerinin gelişmesi önündeki rar mahkemeye başvurmuştur. An-
Filistin topraklarının enerji ihtiyacını ması için destek vermiştir.
en büyük engeldir. cak mahkeme bu konu hakkında he-
karşılamanın yanı sıra ihraç edilebil- 2014’te İsrail’in Gazze’ye düzenle-
İsrail ayrıca 2007’den itibaren Gaz- nüz bir karar vermiş değildir.
me potansiyeline de sahiptir. Filistin diği saldırının ardından Gazze Mari-
ze Şeridi’ne çok sayıda saldırı düzen- British Gas ve İsrail hükümeti, Filis-
Otoritesi’ne ait deniz yatağında bulu- na deniz yatağının geliştirilmesi hak-
lemiştir. Bu saldırılar hem birçok ki- tin Otoritesi’nin imtiyaz sahibi oldu-
nan bu rezervlerin Filistin’in dışa ba- kındaki İsrail-Filistin iş birliği olduk-
şinin hayatını kaybetmesine hem de ğu bölgedeki doğalgazın satışına dair
ğımlılığını azaltacak nitelikte olduğu ça zayıflamıştır.
bölgenin altyapısının onarılamaz şe- bir dizi anlaşma yapmak için müza-
kilde tahrip olmasına neden olmuş- kerelerde bulunmuşlardır. Ancak gö-
GAZZE MARINE tur. Gazze için Ulusal Erken Kalkınma rüşmeler 2. İntifada’nın başlaması
ve Yeniden Yapılanma Planı (Natio- ile birlikte sona ermiştir. 2004 yılın-
nal Early Recovery and Reconstruc- da British Gas, niyetinin Gazze Mari-
Gazze Marine Doğu Akdeniz havza- mıştır. Ancak mutabık kalınan anlaş- tion Plan for Gaza) öngörüsüne göre ne doğalgazını talep edecek yeni pa-
sında keşfedilen ilk enerji sahaların- maların başarısız olmasının ardından enerji, su, sağlık ve tarım tesislerine zarlar bulmak olduğunu ve bu bağ-
dan biridir. ABD Jeolojik Araştırmalar British Gas anlaşmalardan çekilmiş- karşı yapılan saldırılarda zarar gören lamda Mısır’la birtakım görüşmeler
Merkezi’nin bölgede yaptığı çalış- yerlerin onarılabilmesi için 850 mil- yapmak istediğini açıklamıştır. Mısır
maya göre Gazze Marine havzasın- yon Amerikan dolarından daha faz- açıklarında işletilen tek sıvılaştırılmış
da yaklaşık 1 trilyon kübik feet do- lası gerekmektedir.9 doğalgaz terminalinin varlığı dikkate
ğalgaz bulunduğu tahmin edilmek- İsrail’in Gazze Şeridi’ne 2014’te alındığında, British Gas’ın yeni pazar
tedir. Gazze Marine, konum itibarıy- yaptığı saldırılardan bu yana İsra- olarak Mısır’a yönelme sebebi anla-
la Tamar ve Leviathan’a kıyasla kı- il-Filistin arasında Gazze Marine’in şılmaktadır. Ancak British Gas’ın bu
yıya daha yakın ve işletime uygun- geliştirilmesine dair çok az bir te- niyetini açıklaması üzerine, dönemin u
ğ
o
luk açısından daha sığ olmasına rağ- mas söz konusu olmuştur. İngiltere Başbakanı Tony Blair araya ad
t
r
men henüz el değmemiş bir bölgedir. Keşfedildiği günden itibaren Gazze girmiş ve bir sonraki yıl British Gas, O
Bölgenin işletim haklarını elinde bu- Marine bölgesinin geliştirilmesi ve re- İsrail ile müzakereleri yeniden baş-
lunduran British Gas, Filistin Otoritesi, zervlerin çıkartılması hususunda göz latmıştır. 11
3
Birleşik Devletler ve The Office of the önünde bulundurulması gereken çok O dönemde bölgenin geliştirilme- 2

a
2016 Quartet Representative, bölgenin ge- fazla kriter olduğundan konu üze- sine dair hazırlanan projelerden biri ştırm
l liştirilmesini desteklemek için gerek- rinde kayda değer bir ilerleme kay- de İsrail’in güneyde yer alan kıyı şeh- ra
ü A
yl li girişimlerde bulunmuştur. dedilememiştir. 1999 yılında döne- ri Aşkelon’a yakın mesafedeki Gaz-
E
British Gas, bölgedeki yatakların min İsrail başbakanı Ehud Barak Fi- ze Marine bölgesinde bir boru hattı
keşfinden 2007’ye kadar, Gazze Ma- listin’in bölge üzerindeki hak iddia- yapılması projesidir. Ancak bu konu
rine bölgesinden gaz satışı için İsra- larına karşı çıkmamış, Filistin Oto- üzerinde bir anlaşmaya varılama-
Kaynak: Energy Policy, Brenda Shaffer, http://www.sciencedirect.com/
il hükümeti ile bir dizi anlaşma yap- science/article/pii/S0301421511004113 ritesi de buranın keşif lisansını 25 mıştır. Bunun sebebinin ücretlendir-
05 06
me konusunda yaşanan anlaşmaz- öne süren ABD, aslında Filistin’in İs- railli tedarikçilere bağımlıdır. İsra- gaz yataklarındaki üretim başlar
lık olduğu düşünülmektedir. Taraflar rail’e ekonomik anlamda daha faz- il ve Filistin arasında yapılan Oslo başlamaz 4,75 milyar kübik met-
arasında devam eden müzakerelerin la bağımlı hale gelmesini hedefle- Anlaşması’na göre, Filistin Otorite- re (bcm), (yaklaşık olarak 167 mil-
arka planında -endişeleri olmasına miştir. Zira bu planla Gazze Mari- si Batı Şeria ve Gazze Şeridi ile biti- yar kübik feet/bcf) gazın satın alı-
rağmen- İsrail’in HAMAS ile anlaş- ne sadece İsrail’in enerji güvenliği- şik bölgeler olan A ve B bölgelerin- mı anlaşmasını imzalamıştır. Böyle-
ma niyetinde olduğu görülmektedir. ne katkı sağlayacak ayrıca İsrail-Fi- de tam kontrole sahiptir. Ancak İs- ce Cenin’de kurulacak olan elektrik
2007’nin sonlarına doğru, Ehud Ol- listin arasındaki dengesiz barışı da rail’in tam kontrolü altındaki C böl- santrali için gerekli olan doğalgaz
mert’in başbakan olduğu dönemde, finanse edecektir. Bu sebepten do- gesinin -ki bu bölge A ve B bölgele- sağlanmıştır. 20 yıl süreli olan bu
taraflar, British Gas ve İsrail’in saha- layı 2013-2014 barış müzakereleri rini kuşatmış durumdadır- altyapısı- anlaşma yaklaşık 1,2 milyar Ame-
da bulunan gazın Gazze Marine’den devam ederken Gazze Marine’in ge- nın ihtiyaç duyduğu üretimin çoğu rikan dolarına mal olacaktır. Anlaş-
denizaltı boru hattı ile Aşkelon’a ak- liştirilmesi konusu da tartışılmış, fa- İsrail’in iş birliğine dayanmaktadır. ma ayrıca, santrali PPGC’nin işlete-
tarılması konusunda vardıkları anlaş- kat Nisan 2014’te görüşmeler bozul- Nüfustaki artışa paralel olarak ar- ceğini de öngörmektedir.14 Hâlihazır-
ma çerçevesinde yakınlaşmışlardır. madan önce, üzerinde uzlaşılan her- tan enerji ihtiyacının karşılanması- da el-Halil’de kurulması planlanan
İsrail’in Gazze Şeridi’ne yönelik sal- hangi bir anlaşma olmamıştır. nın yanı sıra enerjiye ulaşımda istik- tesis için ise herhangi bir enerji te-
dırılarının artması ve İsrail’le baş- Filistinliler için enerji konusunda rarın sağlanması da gittikçe önem darik anlaşması imzalanmamıştır ve
lattığı görüşmelerin sürekli sekte- yapılacak iş birliği dönüştürücü etki- arz eden bir konu olmaya başla- her iki projenin başlayabilmesi için
ye uğrayarak başarısızlıkla sonuç- ye sahip olabilir. Zira İsrail’in gaspı- mıştır. Hâlihazırda elektrik üretimi- de hem Filistin Otoritesi’nin hem de
lanması üzerine British Gas İsrail’le nın önlenmesi halinde, sadece Gaz- nin olmadığı Batı Şeria’nın ihtiyaç İsrail’in izin vermesi gerekmektedir.
yaptığı müzakerelerden 2007’de çe- ze Marine’in devlete 2,5-7 milyar do- duyduğu enerji İsrail ve Ürdün’den 2014 yazında, İsrail’in Filistin’e
kilmiş, ertesi yıl da İsrail’deki ofisi- lar arası bir kazanç sağlayacağı tah- temin edilmektedir. Mevcut durum- saldırmasından önce, Gazze Şeri-
ni kapatmıştır. min edilmektedir. Bu rezervin geliş- da Batı Şeria’da her yıl 860 me- di 2002’den itibaren işletimde olan
2013 yılında ABD Dışişleri Bakanı tirilmesi ile elektrik üretimi için ge- gawatts (MW) elektrik tüketimi ol- ve sadece %50 kapasite ile 140
John Kerry, Filistin ekonomisini can- rekli iç yakıt, Gazze bölgesinde deniz duğu tahmin edilmektedir. Bu mik- MW elektrik üreten gaz yakıtlı tek
landırmak için 4 milyar dolarlık bir suyunun temiz suya dönüştürülmesi tarın 2020 yılına kadar 1310 MW’a bir elektrik santraline sahipti. İs-
yardım planı önermiş, İsrail de Gaz- için yeterli enerji ve tarımsal ilerle- çıkması beklenmektedir. Gazze Şeri- rail’in bölgeye düzenlediği saldırı-
ze Marine’in geliştirilmesi için des- menin hızlanması için ihtiyaç duyu- di’ndeki durum ise oldukça vahimdir. lardan sonra bu santral de düzenli
tekte bulunmuştur. Gazze Marine’e lan katkı sağlanmış olacaktır. Dolayı- Zira yıllık 410 MW’a yakın elektrik hizmet veremez hale gelmiştir. Bu
yapılan bu yardımla Filistin ekonomi- sıyla bu durumun Gazze ekonomisine enerjisine ihtiyaç duyan Gazze Şe- da Gazze’de halkın günlük ihtiyacı
sinin dışa bağımlılığının azalacağını katkısının olumlu olacağı aşikârdır.12 ridi’ne yılda sadece 201 MW’a ya- için gerekli elektriğe erişimini bü-
kın bir miktar elektrik verilmektedir. yük ölçüde etkilemektedir. Kaldı ki
FILISTIN TOPRAKLARINDA 2020’ye kadar bu talebin Gazze’de tesis tam kapasite çalışsa bile Gaz-
de 1310 MW’a yükseleceği tahmin ze halkının talebinin tamamını kar-
ELEKTRIK ENERJISI edilmektedir.13 şılayacak potansiyele sahip değil-
Filistin Otoritesi yakın bir tarih- dir. İsrail saldırılarından sonra üre-
te Batı Şeria’nın iki tarafında İsra- timi büyük ölçüde düşen tesis, son
Filistin, enerji konusunda iki ana çileri olan Israel Electrical Corpo- il’e bağımlılığı azaltacak olan elekt- yıllarda ancak ithal ettiği dizel ya-
sorunla karşı karşıyadır: İlk ola- ration’a borçlanmalarına sebep ol- rik üretimi için yeni kombine çevrim kıtı kullanarak 60 MW kapasite ile u
ğ
o
rak hem elektrik üretimi (planla- maktadır. Ortadoğu’daki birçok ül- gaz türbini projesini geliştirmiştir. çalışabilmektedir.15 Mevcut altyapı ad
t
r
ma ve fiyatlandırma) hem de Fi- kede olduğu gibi Filistin’de de enerji Mevcut planlara göre Batı Şeria’nın yetersizliğinden dolayı Gazze Şeri- O
listin Otoritesi altındaki topraklar- sisteminin karşı karşıya olduğu en kuzeyinde bulunan Cenin şehrinde di’ne doğalgaz tedariki de sağlana-
da insan ve emtia akışının sağlan- büyük problem, finansal sorunların maliyeti yaklaşık olarak 500 milyon mamaktadır. Bu yüzden Gazze’nin
ması noktasında İsrail’in baskı ve üstesinden gelmede yetersiz kalın- doları bulan 400 MW’lık bir enerji enerji ihtiyacı ağırlıklı olarak İsrail 23

a
l 2016 ymıladkırtmadaı r.p İokliinticki aolalarrınaak imsea, rFuizli sktainl-- tmeamsiı düızr.e Friinlidstei nh Oâktoimritiyeesti iennine rojil msias-- sdairn. tBraatliı kŞuerruialm’nıans ıg üönnegyöirnüdlme ebkutlue-- svaeğ Mlaısnımr’daaknta idthıra. lİ serdaiille’dne enl eykatkrilka şilıek raştırm
ü A
yl li elektrik üreticileri hak edilenden masından kaynaklanan temel bazı nan el-Halil’de ise daha gelişmiş bir olarak yıllık 120 MW, Mısır’dan ise
E
az ödeme alma, yanlış faturalan- sorunlarla karşı karşıyadır. santralin kurulumu düşünülmektedir. 28 MW elektrik ithal edilmektedir.
dırma hatta elektrik hırsızlığından Filistinliler elektrik konusunda Ocak 2014’te The Palestinian Power Ancak bu rakam Gazze’nin elektrik
muzdariptir. Bütün bu olumsuzluk- hem Batı Şeria’da hem de Gazze Generation Company/PPGC, İsrail’in toplam ihtiyacının yarısından daha
lar Filistinli şirketlerin ana tedarik- Şeridi’nde neredeyse tamamen İs- kıta sahanlığında bulunan Levithan azına tekabül etmektedir.16
07 08
Batı Şeria’nın aksine Gazze Şeri- su tedarikinin kısıtlanması, günlük dir. Bu konuyla ilgili olarak Ulusla- ait Piri Reis Gemisi, KKTC adına sis-
di sabit ve istikrarlı bir elektrik te- yaşamın her alanını etkilemektedir. rarası Adalet Divanı ilgili tüm ta- mik petrol ve doğalgaz arama fa-
darikinden yoksundur. Ayrıca İsra- Bölgede temel hane halkı ihtiyaç- raflar arasında varılacak bir anlaş- aliyetlerine başlamıştır.
il’in Gazze Şeridi’ne uyguladığı in- ları dışında enerjinin çok büyük bir mayla sorunun giderilmesi gerek- Üçüncü bölge olan ve Türkiye, Yu-
sanlık dışı ambargo da bu alan- miktarına hem kanalizasyon arıt- tiğine vurgu yapmaktadır. Bununla nanistan, KKTC, GKRY ve Mısır kıyı-
da yaşanan sıkıntıyı arttırmaktadır. ma sisteminde hem de sağlık hiz- birlikte MEB’in tek taraflı ilan edi- larının bulunduğu bölgede ise Türki-
Gazze’de sivil halk her gün 12 sa- metlerinde gereksinim duyulmak- lemeyeceğine dair bir düzenleme ye’nin sayılan bu devletlerin hiçbiri
atten daha fazla elektrik kesintisi- tadır. Ayrıca su tedarikinin güven- de bulunmamaktadır. ile kıta sahanlığına ilişkin herhan-
ne maruz kalmaktadır.17 Gazze Şe- liği için de elektriğe ihtiyaç duyul- Doğu Akdeniz’e kıyısı olan sahil- gi bir deniz sınırlandırma anlaşma-
ridi’nde enerji üretiminde yaşanan maktadır. Şu an hem Batı Şeria’da dar devletlerin MEB’lerini ya tek ta- sı bulunmamaktadır. Bölgede Tür-
sıkıntıların sebebi sadece ambar- hem de Gazze Şeridi’nde toplam raflı ya da ikili anlaşmalar çerçe- kiye’ye en fazla sorun çıkaran ve
go değildir. Örneğin 2014 yılında 400 milyon kübik metre suya ge- vesinde ilan ettikleri görülmektedir. Türkiye’nin denizdeki haklarını ih-
Türkiye MEB ilanında bulunmazken lal ederek diğer devletlerle ikili kıta
İsrail hava kuvvetleri Filistin Oto- reksinim vardır. Batı Şeria’nın su
GKRY, Suriye, Lübnan ve İsrail MEB saha sınırlandırması anlaşması ya-
ritesine ait elektrik tesislerini vur- tedariki İsrail’le ortak aküferden
ilanında bulunan sahildar devlet-
muştur. Bu da bölgede zaten mev- sağlanırken Gazze’de iç tedarikin
ler arasındadır.
MEB, kara sularının cut olan enerji problemini daha da büyük kısmı var olan fakat İsrail
Türkiye açısından Doğu Akde-
ölçülmeye arttırmıştır. saldırıları ile devamlılığı kesintiye TÜRKİYE
başlandığı esas Gazze’de elektriğin yetersiz olu- uğrayan aküferlerden temin edil- niz’de kıta sahanlığı/MEB sınırlan- TÜRK KITA SAHANLIĞI
hatlardan itibaren şu, kasıtlı olarak kesilmesi ve temiz mektedir.18 dırılması üç ayrı bölgede değerlen- SINIRLARI İLE ÇAKIŞAN BÖLGELER
200 deniz milini dirilmektedir:
EGE DENİZİ
geçmeyecek
DOĞU AKDENIZ VE Ƹ Birinci bölge Türkiye, Suriye
şekilde deniz KKTC
ve KKTC kıyılarının bulundu- AKDENİZ GKRY
yatağı ve toprak
BM DENIZ HUKUKU
ğu bölge. TÜRK KITA SAHANLIĞI VE
altı canlı ve cansız
Ƹ İkinci bölge Türkiye ve KKTC kı- MUHTEMEL MEB SINIRLARI
doğal kaynakların
yılarının bulunduğu bölge.
araştırılması,
Sahildar devletin denizdeki yetki canlı ve cansız doğal kaynakların Ƹ Üçüncü bölge ise Türkiye, Yu-
işletilmesi,
alanlarını kullanmasına yönelik ola- araştırılması, işletilmesi, muhafa- nanistan, KKTC, GKRY ve Mısır
muhafazası ve
yönetimi konuları rak teamül hukukunda belirli terim- zası ve yönetimi konuları ile; aynı kıyılarının bulunduğu bölge.21
ler bulunmaktadır. Kara suları, bi- şekilde sudan, akıntılardan ve rüz-
ile; aynı şekilde Günümüze kadar Suriye ile Türki-
sudan, akıntılardan tişik bölge gibi dar deniz alanları- gârlardan enerji üretimi gibi, böl- ye arasında kıta sahanlığı ve MEB
ve rüzgârlardan nın dışında, devletlere diğer konu- genin ekonomik amaçlarla araştı-
sınırlamasına dair hiçbir resmî
enerji üretimi larda yetkiler tanıyan kıta sahan- rılmasına ve işletilmesine yönelik
girişim ve anlaşma olmamıştır. pan GKRY’dir. GKRY’nin gerçekleş-
gibi, bölgenin lığı ve münhasır ekonomik bölge diğer faaliyetlere ilişkin egemen
GKRY’nin Doğu Akdeniz’de sondaj tirdiği tek taraflı fiilî uygulamalar,
ekonomik amaçlarla (MEB) gibi kavramlar bunlardan hakları sahildar devlete sağlamak-
çalışmalarına başlamasıyla birlik- 1982 tarihli BM Deniz Hukuku Söz-
araştırılmasına başlıcalarıdır. 1982 BM Deniz Hu- tadır.19 Sahildar devletin bu haklar-
te Türkiye ile KKTC arasında 21 leşmesi’nin MEB sınırlarının belir-
ve işletilmesine kuku Sözleşmesi’ne kadar yazılı dan yararlanabilmesi için öncelik-
Eylül 2011 tarihinde Kıta Sahanlı- lenmesine yönelik 74. Maddesi’ne,
yönelik diğer
olmayan ve teamül olarak uygu- le MEB’in belirlenmesi gerekmek- u
faaliyetlere ilişkin lanan MEB, diğer maddelere göre tedir. Belirlenme aşamasında “ilan” ğlaı nSmınışırtlıar.2n2d ıBrmu aa nAlanşlamşamylaas bı iirmlikztae- 8kı3ta. M saahdadnelsıiğ’nı es,ı n“Yıralarır ıKnaı pbaellıi rDleeyneizn- tadoğ
egemen hakları r
daha büyük bir öneme sahip olup ve “anlaşma” olarak iki ayrı yöntem O
KKTC Bakanlar Kurulu, adanın ku- lere” ilişkin 122 ve 123. maddele-
sahildar devlete
devletler arasındaki anlaşmazlık- bulunmaktadır. Deniz Hukuku Söz- zey ve güneyinde Türkiye Petrolle- rine, sözleşmenin uygulanmasında
sağlamaktadır.
ların ve ihtilafların da başlıca kay- leşmesi’ne göre sahildar devletin, ri Anonim Ortaklığı’na (TPAO) pet- hakkın kötüye kullanılmamasını dü-
3
nağıdır. Doğu Akdeniz Bölgesi’nde ilan ettiği MEB’i gösteren bir hari- rol ve doğalgaz arama ve çıkarma zenleyen 300 ve 311. maddeleri- a 2
2016 de kıta sahanlığı ve MEB kavram- ta veya coğrafi koordinatlara iliş- ruhsatları vermiştir. KKTC Bakan- ne aykırı düşmektedir.23 ştırm
l ları konusunda ciddi uyuşmazlıklar kin listeleri yayımlayarak bir nüs- lar Kurulu kararı ile adanın çevre- Yukarıda da belirtildiği gibi Doğu ra
ü A
l
Ey söz konusudur. hasını BM Genel Sekreteri nezdinde sinde yedi münhasır alan belirlen- Akdeniz’de sahildar devletler ara-
MEB, kara sularının ölçülmeye tevdi etmesi gerekmektedir.20 Sa- miş ve bu alanlardan yedincisin- sında yaşanan anlaşmazlığın en
başlandığı esas hatlardan itiba- hilleri bitişik ve karşı karşıya bu- de TPAO’ya petrol arama izni ve- temel sebebi, kapalı bir deniz olan
ren 200 deniz milini geçmeyecek lunan devletler arasında MEB sı- rilmiştir. Bakanlar Kurulu’nun ver- Akdeniz’in MEB’lerinin iç içe geç-
şekilde deniz yatağı ve toprak altı nırlandırılması sorun olabilmekte- diği ruhsat çerçevesinde TPAO’ya miş olmasıdır.
09 10
ISRAIL VE KIBRIS’IN rı, deniz yetki alanlarında da devam ki verilere göre, bölgede toplam 15
etmektedir. İsrail ile GKRY arasın- trilyon metreküplük bir doğalgaz re-
ARTAN INISIYATIFI da yapılan MEB anlaşması sonra- zervi vardır. Bunun ekonomik boyu-
sında İsrail, diğer sahildar devlet- tu ise 3 trilyon dolar olarak hesap-
lerle herhangi bir anlaşma imzala- lanmaktadır. 29
MEB’lerin belirlenmesi anlamında en mamıştır. Ayrıca Lübnan hükümeti maksızın, 12 Temmuz 2011 tarihin- GKRY’nin Türkiye’nin deniz sahasın-
de MEB sınırlarını gösteren koordi-
problemli bölgeyi Kıbrıs Adası teş- 2011 yılında BM Genel Sekreterli- daki deniz yetki alanlarını yok saya-
nat listesini BM Genel Sekreteri’ne
kil etmektedir. KKTC’nin uluslarara- ği’ne gönderdiği bir mektupta GKRY rak MEB ilan etmesi, Türkiye’nin hid-
ABD Jeolojik bildirerek MEB ilanında bulunmuş-
sı arenadaki tanınırlığı tartışılmakta ile İsrail arasında imzalanan anlaş- rokarbon yatakları üzerindeki arama
Araştırmalar
tur. İsrail’in kendisine ait olduğunu
olduğu için GKRY, Avrupa Birliği’nin manın “Lübnan’ın egemenlik ve eko- ve sondaj haklarını ihlal eder nitelik-
Merkezi’nin
ileri sürdüğü MEB’in Lübnan’ın ilan
(AB) de desteğini alarak 2 Nisan nomik haklarının ihlali” ve “bölgedeki tedir. Bunun yanı sıra GKRY’nin İsra-
tahminleri ve
ettiği MEB’in yaklaşık 9 kilometrelik
2004 tarihinde, KKTC ve Türkiye’nin barış ve güvenliğe” bir tehdit olarak
Türkiye’nin elindeki
uluslararası hukukta var olan hak- algıladığını ifade etmiştir.24 GKRY’nin kısmıyla kesişmesi, iki ülkeyi karşı
verilere göre,
larını yok sayarak, “Kıbrıs Cumhuri- Mısır ile yaptığı anlaşma da ulusla- karşıya getirmiştir. Ayrıca İsrail, Fi-
Doğu Akdeniz’de
yeti” adına 21 Mart 2003 tarihinden rarası hukuka göre sorun teşkil et- listin’in bağımsızlığını tanımamakta
toplam 15 trilyon
metreküplük bir geçerli olmak üzere BM’ye 200 mil- mektedir. Bu anlaşmaya göre GKRY ısrar ederek Gazze Şeridi’nin MEB’in-
doğalgaz rezervi lik bir MEB ilanı gerçekleştirmiştir. ile Mısır arasındaki MEB sınırı, Kıb- deki Gazze Marine 1 ve 2 alanların-
vardır. Bunun Mısır, Lübnan ve İsrail ile MEB sı- rıs Adası ile Afrika sahilleri arasın- da tespit edilmiş olan doğalgaz ya-
ekonomik boyutu nırlandırma anlaşması imzalayan da tespit edilen sekiz nokta ile ana taklarını kullanabilmek için sürekli
ise 3 trilyon GKRY’nin Lübnan ile imzaladığı an- karaya sahip olan Mısır’ın haklarını olarak Gazze’ye yönelik askerî sal-
dolar olarak laşma Türkiye’nin girişimleriyle Lüb- törpüler şekilde eşit uzaklık çizgisi dırılar düzenlemektedir.27
hesaplanmaktadır. nan iç hukukunda henüz onaylan- esas alınarak belirlenmiştir.25 Türki- İsrail ile GKRY arasında 17 Aralık
ye Mısır’ın GKRY ile yaptığı 2010 tarihinde imzalanan MEB an-
bu anlaşmayı kendi hakları- laşması diğer sahildar devletlerle
nın ihlali olarak görmektedir. yapılan anlaşmalara göre daha bü-
MEB ilanının ardından yük bir önem arz etmektedir. İsra-
GKRY, 26 Ocak 2007 tari- il’in Hayfa’nın yaklaşık olarak 100
hinde Kıbrıs Adası’nın güne- kilometre açığında bulunan Dalit,
yinde 13 adet petrol arama Tamar, Dolfin, Tanin, Şemşon ve en
ruhsat sahası ilan ederek bu önemli hidrokarbon yataklarının bu- il’e arama izni verdiği 13 parselden
sahaları ihale etmiştir. İha- lunduğu Leviathan sahasında keş- 5’inin (1, 4, 5, 6, 7 no.lu parseller)
le edilen sahalardan 12 nu- fettiği 700 milyar metreküplük do- Türkiye’nin deniz yetki alanları ile ça-
maralı sahaya ait haklar, İs- ğalgaz rezervi, GKRY ile yaptığı iş kışması, Türkiye ile İsrail’i karşı karşı-
rail menşeli Delek Grup ile birliğinde yeni bir döneme girilme- ya getirmiştir. GKRY’nin İsrail’e verdi-
ABD menşeli Noble Energy sine sebep olmuştur.
ği petrol/doğalgaz arama ruhsatının
şirketi tarafından alınmıştır. İsrail’e deniz sahalarındaki hidro-
Türkiye’nin deniz yetki alanlarıyla ça-
Rum yönetimi bu anlaşma- karbon kaynaklarının keşfinde en bü- u
kışması üzerine GKRY protesto edil- oğ
larla İsrail’in asgari 12 nu- yük katkıyı ABD menşeli Noble Energy ad
miş ve “Türkiye bu alanlarda yaban- t
r
maralı parselini de kapsaya- sağlamaktadır. Şirket, 1998’den bu O
cı şirketlerin izinsiz petrol/doğalgaz
cak şekilde 4.600 kilomet- yana GKRY’nin İsrail MEB’ine komşu
arama/sondaj faaliyetlerinde bulun-
rekare, Lübnan’ın 3.957 ki- Afrodit sahası dâhil altı sahasında
malarına, bundan önce olduğu gibi
3
lometrekare ve Mısır’ın ise hidrokarbon keşfi gerçekleştirmiştir. 2

bundan sonra da hiçbir şekilde mü- a
6 m
201 21.500 kilometrekare de- Noble Energy aynı zamanda İsrail’in saade etmeyecek ve kıta sahanlığın- ştır
l niz yetki alanını sahiplen- Aşdod’da bulunan petrol bölgesinde ra
lü daki hak ve menfaatlerini korumak A
y miştir.26 de %47 oranında hisse sahibidir.28
E
için gerekli her türlü tedbiri alacak-
İsrail’in 20. yüzyılın ortala- ABD Jeolojik Araştırmalar Merke-
tır.” açıklamasında bulunulmuştur.30
rından itibaren karadaki top- zi’nin tahminleri de dâhil olmak üze-
Türkiye ve KKTC’nin tepkilerine rağ-
raklarını hukuka aykırı şekil- re Doğu Akdeniz’e yönelik araştırma
Kaynak: http://alternatifpolitika.com/site/dosyalar/arsiv/21-Ekim-2015/2.
men GKRY, 2012 yılının başlarında
kedikli_deniz_enerji.pdf de genişletme uygulamala- sonuçlarına ve Türkiye’nin elinde-
11 12
2, 3, 9 ve 11. parsellerde yeni ihale Şubat 2012 tarihinde bir Savunma 2. Bölgeden çıkarılacak olan do- isterse Kuzey Kıbrıs üzerinden
süreçleri başlatmıştır. ve İşbirliği Anlaşması imzalamıştır.34 ğalgazın İsrail üzerinden Arap geçirilsin nihai kavşak noktası-
GKRY, Kasım 2012’de bu ikinci iha- Bölgede var olan enerji kaynak- Gazı Boru hattı ile taşınma- nın Türkiye olduğu görülmek-
leyi de sonuçlandırarak 2 ve 3. par- larının çıkarılıp pazara ulaştırılması sı. Bu alternatif de mesafenin tedir.35
selleri İtalyan ENI ve Güney Koreli en önemli konudur. Bu bağlamda, çı- fazla olması ve bölgede de-
Burada üzerinde durulması gerek
KOGAS şirketleri ortaklığına, 9. par- karılan petrol ve doğalgazın pazara vam eden çatışmalar sebebiy-
bir diğer önemli konu da son dö-
seli Fransız TOTAL, NOVA- le ciddi riskler barındırmakta-
nemde Rusya’nın İsrail ile olan ya-
TEC ve Rus GAZPROM’un dır. Boru hattının 270 kilomet-
kınlaşma çabalarıdır. Bunun en bü-
yan kuruluşu olan GPB re olması ve 2011’den bu yana
Yunanistan’ın İlan Türkiye’nin TPAO’ya KKTC’nin TPAO’ya
yük sebebi ise 2007’den beri AB’nin
Global Resources’a, 11. Ettiği Ruhsat Sahaları Verdiği Ruhsatlar Verdiği Ruhsatlar Suriye’de devam eden iç sa-
doğalgaz ithalatının %45’ini karşıla-
parseli ise Fransız TOTAL vaş, arzın pazara ulaştırılma-
şirketine ihale etmiştir.31 sında ciddi bir güvenlik prob- yan Rusya’nın AB üzerindeki bu te-
İsrail’in bölgedeki sis- lemi olarak ortaya çıkmaktadır. kelini kaybetmek istememesidir. AB
mik aramaları 2000 yı- 3. Bölgeden çıkarılacak olan do- ise Rusya’ya olan enerji bağımlılığı-
lından sonra ciddi bir ar- ğalgazın Türkiye üerinden ge- nı en aza indirmek için yeni alterna-
tış göstermiştir. İsrail de- çecek bir boru hattı ile taşın- tif yollar aramaktadır. Enerji ihtiya-
niz alanlarında faaliyet ması. Ortalama denizde 100 cının %22’sini Rusya’dan karşılayan
gösteren başlıca firma- kilometre uzunluğu ile en kısa AB’nin diğer tedarikçileri ise Norveç
lar; Noble Energy, Israel ve rasyonel olarak en ekono- ve Cezayir’dir. AB, Doğu Akdeniz’den
Oil Company Ltd./ IOCL, mik hat Türkiye üzerinden geç- gelecek olan doğalgaz ile enerji ba-
Israel Petroleum Co., Pe- mektedir. İster Suriye-Ürdün ğımlılığını asgari düzeye indirmeyi
lagic Exploration Co., Av- kıyı çizgisine paralel uzatılsın hedeflemektedir.
ner Oil Ltd. ve Adira Ener-
gy Ltd.’dir. Sahada ara-
mayı yapan ve işletecek GKRY Ruhsat Sahaları OLASI SENARYOLAR
olan ortaklığın tek ba-
Kaynak: http://alternatifpolitika.com/site/dosyalar/arsiv/21-Ekim-2015/2.
şına en büyük hissedarı kedikli_deniz_enerji.pdf Doğu Akdeniz’deki yeni zenginlikler Ortadoğu’daki ilişkilerini dönüştür-
ABD merkezli Noble Ener- bölgedeki ilişkilerin doğasını temel- me potansiyeline sahiptir. Türk-İs-
gy şirketi olmakla birlik- den etkileyecek bir potansiyele sa- rail yakınlaşması Batılı ülkelerin böl-
te, sermayedarlar arasın- hip görünmektedir. Bu kaynaklara gesel yaklaşımlarında ellerini biraz
ulaştırılması için düşünülen alterna-
da İsrail şirketleri de önemli pay sa- kıyıdaş çok sayıda ülke bulunması- daha kolaylaştıracağı için, ortaya
tifler arasında en az maliyetli ve en
hibidirler. na rağmen İsrail’in ön planda olma- dolaylı yoldan Ankara’nın masada-
güvenilir güzergâhın Türkiye üzerin-
ABD’nin Jeolojik Araştırmalar Mer- sı kuşkusuz bölgedeki jeopolitik den- ki özgül ağırlığını azaltan bir sonuç
den geçtiği görülmektedir.
kezi, Mart 2010’da Leviathan bölge- gelerde İsrail’in elini güçlendiren bir çıkabilecektir.
Bu arzın Avrupa’ya ulaştırılması ko-
sinde 1,7 milyar varil petrol ve 122 sonuç doğurabilecektir. Zira ener- Öte yandan GKRY’nin benzer şe-
nusunda Türkiye ile İsrail arasında ya-
trilyon kübik feet gaz bulunduğuna ji konusunda artan inisiyatifi İsra- kilde potansiyel zenginler arasında
kınlaşma kaçınılmaz hale gelmiş ve
ilişkin tahminlerini açıklamıştır.32 İs- il’in gelirlerini arttıracağından Batı- bulunması, Kıbrıs’taki barış pazar-
2013 yılından itibaren başlayan gizli
rail ve İsrail’in izni ile ABD’nin böl- lı ülkelere olan bağımlılığı azalacak, lıklarında Rumların elini güçlendire-
görüşmeler 2016’da anlaşma ile sona
gede rezerv aradığı hidrokarbon ya- bu durum da barış sürecini devam ceğinden Türkiye’nin adadaki politi-
ermiştir. Arzın pazara ulaştırılması
takları üzerinde, özellikle Tamar böl- ettirmesi yönündeki baskılara karşı kalarında ciddi bir baskıyla karşılaş-
için üç muhtemel yol bulunmaktadır:
gesinde, Rusya da doğalgaz arama- direncini yükseltecektir. ması büyük olasılık olarak görünmek-
sı yapmak için girişimde bulunmuş- 1. GKRY ile Yunanistan arasında Bununla eş zamanlı olarak Türki- tedir. AB’nin siyasi desteğini hep ya-
6
01 tur. Rusya 26 Şubat 2013 tarihin- bir boru hattı kurulması. Fakat ye ile yakınlaşma ve imzalanan yeni nında bulan Rumların yeni gelen bu
2
l de Tamar sahasında üretilecek olan hem mesafenin fazla olma- enerji nakil anlaşmaları, Doğu Akde- ekonomik imkânla Türkiye ve KKTC
ü
l
y doğalgazı sıvılaştırılmış olarak Asya sı maliyeti yükseltmekte hem niz’de yeni bir güç denklemi ortaya karşısında kendi tezlerini dayatma
E
pazarına satmak üzere İsrail’le bir de deniz tabanının boru hat- çıkaracağından bu durum Batılı ül- siyasetleri de pekişecektir.
anlaşma yapmıştır.33 İsrail Başba- tı döşemeye uygun olmama- kelerin de dolaylı biçimde desteğini Bölge ülkelerinin olduğu kadar, Tür-
kanı Benjamin Netanyahu, GKRY’ye sı bu alternatifi ortadan kal- alacaktır. Böylesi bir bölgesel biçim- kiye üzerinden petrol ve doğalgazını
yaptığı resmî ziyaret sonrasında 16 dırmaktadır. leniş İsrail ile birlikte Türkiye’nin de pazarlayan Irak, Azerbaycan, Türk-
13 14
SONUÇ
2000’li yılların ortasından itibaren olduğu anlaşılmaktadır. Milyarlarca
varlığı ortaya çıkan Doğu Akdeniz’de- metreküplük Gazze doğalgazının İs-
ki doğalgaz yatakları bölgenin stra- rail tekeline mahkûm edilmesi, böl-
tejik önemini artırmakla kalmamış, genin sadece hukuki statüsünü de-
kıyıdaş ülkeler arasındaki ilişkilerin ğil, aynı zamanda insani durumu-
doğasını da değiştirmeye başlamıştır. nu da uluslararası gündemin üst sı-
Dünya doğalgaz arzında yeni bir te- ralarında tutmaya devam edecektir.
darik kaynağı ortaya çıkarken, mev- Zira kendi sahip olduğu zenginlikle-
cut kaynakların pazar paylarını etki- rinden yararlanmasına izin verilme-
leyen bu gelişmeyle birlikte Ortado- yen Filistin halkı için Filistin mesele-
ğu barışından Türkiye-Avrupa ilişkile- si çok daha karmaşık hale gelecektir.
rine kadar birçok konu yeni dinamik- Uluslararası hukuk açısından Doğu
ler üzerinden okunmaya başlanmıştır. Akdeniz’deki doğalgaz yataklarının
Ortaya çıkan bu yeni yer altı zen- hangi ülkelere ait olduğu ile ilgili
ginliğinin en önem- tartışmalar daha uzun süre devam
li sonuçlarından biri,
bölgede işgalci kim-
liği ile barışın en
önemli engeli duru-
mundaki İsrail’in do-
menistan ve hatta Rusya gibi ülkele- na ortaya atılacak olan yeni tartış- ğalgaz zengini bir ül-
rin de Doğu Akdeniz’deki gelişmelere malar, Beyrut’taki egemenliğini kul- keye dönüşecek ol-
karşı fazlasıyla duyarlı olacağı açıktır. lanma konusunda Tahran yönetimi- masıdır. 1948’den
Her şeyden önce, Ceyhan Limanı’n- ne yeni manevra alanları kazandıra- itibaren işgal etti-
dan dünyaya açılan Kafkas ve Ker- caktır. Bu tartışmalar sürecinde Tür- ği Filistin toprakla-
kük petrolleri için Doğu Akdeniz çok kiye ile İran’ın karşı karşıya kalacağı rı üzerindeki hâkimi-
daha hassas bir güzergâh durumu- yeni gerilimler oluşabilir. yeti halen tartışmalı
na gelmiştir. Bölgedeki herhangi bir Bütün bölgesel denklemin yeniden olan İsrail’in kendisi-
gelişme, söz konusu ülkelerde fark-
kurulduğu böylesi bir dönemde, Ba- ne bu kez deniz üze-
lı arayışları beraberinde getirebilir.
tılı ülkeler açısından Libya’dan baş- rinde yeni bir hâkimi-
Yine, Rusya’nın en önemli mütte-
layıp Irak’a kadar devam eden istik- yet ve nüfuz alanı aç-
fiki durumundaki Suriye, aynı bölge-
rarsız kuşak üzerindeki operasyonlar, maya çalışması, önü-
de ve söz konusu kaynaklara hemen
çok daha hayati bir hal almıştır. Sınır müzdeki dönemin en
u
sınır komşusu olduğundan, buradaki ğ
değişiklikleri ile ilgili tüm senaryolar önemli konularından do
iç savaşın sonucu Doğu Akdeniz’deki ta
yeniden masaya yatırılırken, her ak- olmayı sürdürecektir. edecek gibi görünmektedir. Bu tartış- Or
enerji güvenliği için çok daha önemli
tör kendi hesabını bir daha gözden Doğu Akdeniz’deki doğalgaz ya- malar içinde Türkiye’nin oynayacağı
hale gelmiştir. Üstelik bu yeni durum,
geçirecektir. Bu süreçte Türkiye-AB taklarının en azından bir bölümünün rol, bu enerji kaynaklarını uluslarara-
Rusya’nın bu bölgedeki askerî varlı-
ğını da doğrudan ilgilendirmektedir. ilişkileri ve Türkiye-Rusya ilişkileri Gazze kıta sahanlığına denk gelmesi, sı pazarlara açmanın ötesinde bölge 23
a
l 2016 enMerejir kkeozrdideo rİsurnauiln’i no rotladyuağ uçı kyıeynoir boilr- dmei şotlird. uGküçnae dyi nAakmımik vbei rT dAöNnAePm aer dgıinr-- inşigza albcil urkeajismıninı dGaa gzüzne düezmerein tdaeşıkmi daek-- oblamrıaşıl ıidçiınr. kÖuzlelallnikıllme aGsaınzız dea’y sea ağilta omldauk- raştırm
ü A
yl ması, bu ülkeye yönelik tehditleri- dan bir de Doğu Akdeniz gazının Tür- tadır. Bugüne kadar Gazze’ye yöne- ğu düşünülen kaynakların çıkarılma-
E
ni Lübnan üzerinden sürdüren İran kiye üzerinden Avrupa pazarına ta- lik deniz ablukasını kendisinin gü- sı ve taşınmasında Türkiye, gazın sa-
açısından da kabul edilebilir bir du- şınması ihtimali, iki taraf arasındaki venlik kaygıları üzerine inşa ettiği- hiplerinden biri olan Filistinlilerin de
rum olmayacaktır. Lübnan’ın deniz bağımlılık ilişkilerinde yeni bir sayfa ni kaydeden İsrail’in, mevcut söyle- söz sahibi olduğu bir mekanizmayı
üzerindeki haklarını savunma adı- açmaya aday görünmektedir. minden farklı motivasyonlara sahip oluşturma gayreti içerisinde olmalıdır.
15 16