Czarny romantyzm we współczesnej literaturze popularnej. Wybrane zagadnienia

2020·9.9 MB·Polish

by  Dorota Dobrzyńska

Dorota Dobrzynska
C
zarny romantyzm
we współczesnej
literaturze popularnej
Wybrane zagadnienia
k
u
a
N
mii
e
d
a
k
A
ej
ki
s
ol
P
ki 12
y
t h
wis L ac
a z
Sl ic
t n
u a
yt ITERATURA gr
st o
n P
I a
n

C
zarny romantyzm
we współczesnej
literaturze popularnej
Literatura na Pograniczach
[Borderland Literatures]
12
Redaktor Naczelna [Editor-in-Chief]
Dr hab. GRAŻYNA BOBILEWICZ, prof. IS PAN, Instytut Slawistyki Polskiej
Akademii Nauk, Warszawa, Polska [Institute of Slavic Studies,
PolishAcademy of Sciences, Warsaw, Poland]
Rada Naukowa [Scientific Board]
Prof. PhDr. JOSEF DOHNAL, CSc., Masarykova univerzita, Brno,
Českárepublika [Masaryk University, Brno, Czech Republic]
Dr hab. ANDRZEJ DUDEK, prof. UJ, Uniwersytet Jagielloński, Kraków,
Polska [Jagiellonian University, Cracow, Poland]
Проф. КОРНЕЛИЈА ИЧИН, Универзитет у Београду, Београд, Србија
[Prof. Kornelija Ičin, University of Belgrade, Belgrade, Serbia]
Dr hab. MAGDALENA KOCH, prof. UAM, Uniwersytet im. Adama
Mickiewicza w Poznaniu, Poznań, Polska [Adam Mickiewicz University
inPoznań, Poznań, Poland]
Д-р иск. НАТАЛИЯ ЗЛЫДНЕВА, Институт слaвяноведения,
Российская академия наук, Mocква, Российская Федерация
[D-risk.Nataliia Zlydneva, Institute of Slavic Studies, Russian Academy
ofSciences, Moscow, Russian Federation]
Dorota Dobrzynska
C
zarny romantyzm
we współczesnej
literaturze popularnej
Wybrane zagadnienia
k
u
a
N
mii
e
d
a
k
A
ej
ki
s
ol
P
ki
y
t
s
wi
a
Sl
t
u
t Warszawa 2020
y
t
s
n
I
Recenzje wydawnicze [Editiorial Reviews]
Dr hab. Joanna Kokot, prof. em. UWM
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Olsztyn, Polska
[University of Warmia and Mazury, Olsztyn, Poland]
Dr hab. Anna Gemra, prof. UWr
Uniwersytet Wrocławski, Wrocław, Polska
[University of Wrocław, Wrocław, Poland]
Publikacja finansowana ze środków Instytutu Slawistyki Polskiej Akademii Nauk.
[The work was financed by the Institute of Slavic Studies, Polish Academy of Sciences.]
Projekt okładki i stron tytułowych [Cover, Halftitle and Title Page Design]
Klosterfriedhof im Schnee
Barbara Grunwald-Hajdasz
Na okładce: Caspar David Friedrich, [Cmentarz klasztorny
w śniegu]. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Klosterfriedhof_im
_Schnee.jpg (dostęp 25.05.2020).
Redaktor prowadzący [Editorial supervision]
Jakub Ozimek
Redakcja i korekta [Copyediting and Proofreading]
Ewa Dzierżanowska
Dorota Rdest
Skład [Typesetting]
Jerzy Michał Pieńkowski
© Copyright by Dorota Dobrzyńska, 2020
This is an Open Access book distributed under the terms
of the Creative Commons Attribution 3.0 PL License
(creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/), which permits redistribution,
commercial and noncommercial, provided that the book is properly cited.
ISBN: 978-83-66369-00-9
ISSN: 1234-9852 (Literatura na Pograniczach)
Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk
[Institute of Slavic Studies, Polish Academy of Sciences]
ul. Bartoszewicza 1b/17, 00-337 Warszawa
tel. [phone], [email protected], www.ispan.waw.pl
SPIS TREŚCI
PODZIĘKOWANIA  ............................................................  8
WSTĘP  ..................................................................... 11
ROZDZIAŁ I
ROMANTYZM, ROMANTYCZNOŚĆ, LITERATURA POPULARNA: PROBLEMY
DEFINICJI  ............................................................ 17
1. Definicje romantyzmu  .............................................. 17
2. „Nie wiadomo co, czyli Romantyczność”  ............................ 22
3. Rewizje romantyzmu i jego aktualność  .............................. 24
4. Krytycy romantyczni o „romantyczności”  ........................... 29
5. Od romansu gotyckiego do czarnego romantyzmu  .................. 32
6. Czym jest czarny romantyzm?  ...................................... 41
7. Literatura popularna – problemy definicji  ............................ 54
ROZDZIAŁ II
ROMANTYCZNE SCHEMATY: MŁODZIEŻOWE POWIEŚCI CARLOSA RUIZA
ZAFÓNA  ................................................................. 63
1. Schemat opowieści Zafóna  ......................................... 65
2. Gotycko-romantyczna przestrzeń  ................................... 67
2.1. Miasta, ruiny i cmentarze  ...................................... 68
2.2. Stare rezydencje, ogrody i las  .................................. 75
3. Frankenstein i automaty Hoffmanna  ............................... 80
4. Pakt z szatanem  .................................................... 84
5. Cień, sobowtóry i rozdwojenie osobowości  ......................... 91
6. Kobiety, Eros i Tanatos  ............................................. 97
7. Melancholia, wspomnienia i stare opowieści  ....................... 105
8. Finał powieści: romantyczny teatr grozy  ........................... 115
Spis treści
6
SZEPCZĄCY WIATR
ROZDZIAŁ III
KREW NA PLACU LALEK
ROMANTYCZNE TAJEMNICE EGZYSTENCJI: FREDERI-
CKA FORSYTHA I KRZYSZTOFA KOTOWS-
KIESGzOe p c.z.ą.c.y. .W.i.a.t.r................................................. 121
1.    .................................................... 122
1.1. Odkrywanie tajemnicy: strategie narracyjne  .................. 123
Krew na placu Lalek
1.2. Ludowe podania i romantyczne opowieści  ..................... 130
2.    ................................................ 136
2.1.  OScdieknrcyew fiacntiioen tajemnicy: policyjne śledztwo i „pamiętnik lub
dziennik”  ............................................ . . . . . . . . . . 137
2.2.  , metafizyka i czarny romantyzm  ................ 144
2.3. Odwrócenie schematu powieści kryminalnej  .................. 147
FANTASY OSTAT-
ROZDZIAŁ IV
NIE ŻYCZENIE MIECZ PRZEZNACZENIA
ROMANTYDZIAMB IE LŁU NDAO WWOIEŚŻĆY W ZPAOBLASKWIKEIJ LDIITAEBRŁAATURZE :
I ANDRZEJA SAPKOWSKIEGO
ORAOZs tatnie życzenie Mie cI z przeznaczenia ANNY KAŃTOCH  ...... 151
1.  i   ............................. 153
Ziarno prawdy O córce kupca i o potworze
1.1. Folklor i demoniczni bohaterowie  .............................. 154
Kwestia ceny Żelazne trzewiczki
1.1.1. Kraniec świata a bBaaśśńń żołnierska  . . . . . . . . . . . 155
1.1.2.  a baśń   .................... 161
1.1.3.  a   .......................... 164
Diabeł na wieży Zabawki diabła
1.2. Romantyczny bohater w mrocznym uniwersum  ............... 168
2.  i   .................................... 171
2.1. Romantyk-racjonalista na tropie tajemnic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172
2.2. Racjonalizm, ludowe legendy i świat nadprzyrodzony  ............ 175
2.3.  Poetyka makabry i kontrastu. „Obcość” świata przedstawio-
nego  ............................................... .. . . . . . . . . . . . 184
ROZDZIAŁ V
SHERLOCK HOLMES I MĄDROŚĆ UMARŁYCH
TWÓRCY I ICH DZIEŁA JJAUKLO BOHATEROWIE WSPÓŁCZESNEJ LITERATURY
POPULARNEJ: RODOLFA
MARShTeÍrNloEcZkA H OoRlmAeZs i m ąPdArWośŁć Au mGaOrŹłLycIŃhSKIEGO  ........................ 193
1.    ................................ 195
1.1. Tajemniczy „rękopis” doktora Watsona  ........................ 196
1.2. Powieść Martíneza a tradycja literacka  ........................ 198
Jul
1.3. Shamael – szatan romantyczny  ................................ 204

2.    .................................................................. 206
2.1. Powieść Goźlińskiegoa tradycja literacka  ...................... 209
2.2. Polski romantyzm według Pawła Goźlińskiego  ................ 217
Spis treści
7
ZAKOŃCZENIE  ............................................................ 223
BIBLIOGRAFIA  ............................................................ 227
Teksty literackie  ...................................................... 227
Opracowania  .......................................................... 232
Słowniki  .............................................................. 241
Źródła internetowe  ................................................... 244
SPIS ILUSTRACJI  .......................................................... 245
SPIS TABEL  ............................................................... 247
O AUTORCE; STRESZCZENIE  .............................................. 249
ABOUT THE AUTHOR; SUMMARY  ......................................... 253
PODZIĘKOWANIA
Książka ta, będąca zmodyfikowaną i poprawioną wersją mojej rozprawy dok-
torskiej, nie mogłaby się ukazać bez pomocy i życzliwości kilku Osób, którym
należą się szczególne podziękowania. Kieruję je przede wszystkim do Pana
Profesora Jakuba Z. Lichańskiego, Promotora mojej pracy doktorskiej, który
zawsze, gdy tego potrzebowałam, poświęcał mi wiele czasu, chętnie dzieląc
się swoją ogromną wiedzą i inspirującymi refleksjami, zwłaszcza na temat
literatury i kultury popularnej.
Za wsparcie w trakcie przygotowywania rozprawy dziękuję także Panu
Profesorowi Krzysztofowi Kopczyńskiemu, pod którego opieką, jeszcze
w trakcie seminarium licencjackiego, a następnie magisterskiego na Wydziale
Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, rozwinęły się moje naukowe
zainteresowania romantyzmem i jego wpływem na współczesną kulturę.
Słowa wdzięczności należą się również Recenzentkom mojej pracy, Pani
Profesor Joannie Kokot i Pani Profesor Annie Gemrze. Ich rozległa i szcze-
gółowa wiedza o literaturze i kulturze popularnej oraz wskazówki, których
zechciały mi udzielić, okazały się dla mnie niezwykle cenne.
Dziękuję też Pani Profesor Agnieszce Budzyńskiej-Dacy, Kierownikowi
Zakładu Retoryki i Mediów w Instytucie Polonistyki Stosowanej UW, za
życzliwe rady i pomoc podczas przygotowywania rozprawy.
Wdzięczna jestem ponadto także Pani Dyrektor Instytutu Slawistyki
Polskiej Akademii Nauk, Profesor Annie Zielińskiej za umożliwienie mi
opublikowania tej książki i okazane zainteresowanie tematem moich badań.
Dziękuję również moim Rodzicom, bez których wsparcia książka ta nigdy
by nie powstała.
Dorota Dobrzyńska