Table Of ContentCumhuriyet'in
Türk Mizahı ve Hicvi
vof yılında
byi- —
- •< Ferit Öngören
CL — •
03 3
TÜRKİYE İŞ BANKASI
Kültür Yayınları
Genel Yayın no: 405
Cumhuriyet dizisi: 16
OTM 11301601
ISBN 975-458-137-1
© Tüm haklan, Kültür
Yayınları Iş-Türk Ltd.
Şti.’ne aittir. Yazı ve re
simlerin tamamı ya da bir
bölümü, yayıncıdan izin
alınmadan, fotokopi da
hil, optik, elektronik ya
da mekanik herhangi bir
yolla kopyalanamaz, ço-
ğaltılamaz, basılamaz, ya
yımlanamaz.
kitap tasanmı ERSU PEKİN
baskı ANA BASIM AŞ
İçindekiler
7 Ûnyazı: I
9 Ûnyazı: II
11 Ûnyazı: III
CUMHURİYET DÖNEMİ TÜRK MİZAHI 12-135
14-38 I GİRİŞ
ıs Mizahın kökeni; 24 Mizahın öğeleri: Mizahta mantık, Mizahta görüntü,
Toplumsal ilişki; 3i Mizah çeşitleri; 34 Mizah Türleri
39-71 II CUMHURİYET ÖNCESİ ANADOLU MİZAHI
40 Antik Anadolu mizahı; 43 Selçuklu mizahı; so Osmanlı mizahı;
«o Meşrutiyet mizahı: İkinci Meşrutiyet ve mizah; 68 Kurtuluş Savaşı’nda
mizah
72-135 III CUMHURİYET MİZAHININ BAŞUCA EVRELERİ
76 1923-1928 arası; 79 Yeni yazıya geçiş; as 1930-1940 arası; 87 İkinci
Dünya Savaşı ve mizah; 91 1945-1950 arası; 93 1950-1960 arası; 97 1960-
1970 arası; 101 1970-1980 arası; 106 1980-1990 arası; 111 Sonuç;
114 Gırgır’ın öyküsü; 123 Karikatür etkinlikleri: Demek ve müze, Uluslararası
Nasreddin Hoca Karikatür Sergisi ve Yarışması, Hürriyet Uluslararası
Karikatür Yanşması, Karikatür Vakfı, Demek üyesi karikatürcüler; 132
Türkiye’de çizgi roman ve tipler
CUMHURİYET DÖNEMİ TÜRK HİCVİ 136-161
138-161 IV HİCİV
ÖRNEKLER 162-287
164-193 V ŞİİRDE MİZAH VE HİCİV
165 Neyzen Tevfik; 166 Halil Nihat Boztepe; 167 Fazıl Ahmet Aykaç;
168 Namdar Rahmi Karatay; 169 Faruk Nafiz Çamlıbel; 170 Orhan Seyfi
Orhon; 172 Yusuf Ziya Ortaç; 173 Necdet Rüştü Efe; 174 Orhan Veli Kanık;
176 Oktay Rifat; 177 Aziz Nesin; ıso Orhan Murat Arıbumu; ısı Mehmet
Kemal; 182 Suat Taşer; 1 es Ûzdemir Asaf; ıe4 Selahattin Aldanır; ıss Salâh
Birsel; 1B6 Ümit Yaşar Oğuzcan; 192 Metin Eloğlu
194-287 VI MİZAH HİKÂYESİ
195 Hüseyin Rahmi Gürpınar; 204 Ahmet Rasim; 209 Osman Cemal Kaygılı;
211 Ercüment Ekrem Talû; 215 Burhan Felek; 221 Rıfat İlgaz; 232 Aziz
Nesin; 243 Adnan Veli; 247 Bülent Oran; 250 Suavi Süalp; 252 Hüseyin
Korkmazgil; 258 Oktay Verel; 263 Yalçın Kaya; 270 Vedat Saygel;
274 Muzaffer İzgü; 279 Gani Müjde; 282 Atilla Atalay; 284 Metin Üstündağ
ÖN Y A Z I
Cumhuriyetin ellinci yılında Türkiye’de mizahın genel durumu nedir? Bir
bakıma Cumhuriyet mizahının başlıca özellikleri nedir diye sormuş olu
yoruz. 1923-1973 yılları arasında Türkiye’de boy atmış mizahın ayırıcı
özellikleri nasıl özetlenebilir? Daha eskiye göre Cumhuriyet mizahını na
sıl değerlendirebiliriz? Yabancı ülkeler yanında, Türkiye’deki Cumhuriyet
mizahının ayırdedici nitelikleri belirginleşmiş midir? Birbirlerini çağıran
bu soru zincirlemesi uzayıp gidecektir. Bu sorulara, gönül, kısa, derlitop-
lu bir cevap verilebilsin istiyor.
Mizah, kültür hayatının bir parçası olarak bizi ilgilendiriyor. 1923-1973
yılları arası, Türkiye’de Cumhuriyet kültürünün genel bir birikimini işaret
eder. Türkiye’deki mizah ürünleri, elli yıllık Cumhuriyet kültür birikimi
içinde anlam kazanıyor. Nitekim, Türkiye’deki mizah birikimi, Cumhuri
yet kültürünün genel yapısına uygun bir gelişme göstermiştir. Buna göre,
Cumhuriyet kültürünün bilinen politik, sosyal ve ekonomik özelliklerini
kısaca belirtmeli.
Cumhuriyet; politik yönden, bir padişahlık iradesinden, kişiye kul
luk yönetiminden kurtuluşun gururu ve sevincidir. Bunun sonucu, Cum
huriyet, halk iradesine, demokrasiye bağlılığın adı oluyor. Saray ile mizah
arasındaki ilişkiler, Cumhuriyet’le birlikte bitmiş olur; yerine, halk irade
sini temsil etmesi öngörülen partiler ile mizah arasındaki ilişkiler gelişme
ve çeşitlenme göstermiştir.
Cumhuriyet kültürü; sosyal alanda, Ortaçağ’ın dar ve eski çembe
rinden kurtulmayı; bilimsel olmak anlamında, Batı kültürüne açılmayı ifa
de etmiştir. Bu köklü dönüşüm, Cumhuriyet mizahının temel yapısını be
lirlemiştir. Geleneksel ve değiştirilmeye elverişsiz mizah kalıplan, Cumhu
riyet’le birlikte ortadan silinecek, Batı etkisi mizahımızda bütünüyle ege
men olacaktır. Mizah; Cumhuriyet’te konu, biçim, tarz vb. yönlerden çeşit
lenme gösterecek; anonimlikten kişileşmeye doğru giden bir eğilimin var
lığı kesinleşecektir. Cumhuriyet kültürü, ekonomik yönden, lonca siste
minden çağdaş sanayi toplumuna yönelişi ifade ediyor. Bu alanda mizahın
uğradığı en büyük değişimi, basın ve basılı mizah birikimi işaret edecektir.
Cumhuriyet mizahını tarih boyutu içinde de ele almak gerekir. Kendisine
özgü, renkli ve zengin bir Osmanlı mizah geleneği söz konusudur. Bunun
gibi, kişilikli bir Selçuklu mizahı günümüze kadar etkisini sürdürebilmiş
tir. Selçuklu öncesinde Anadolu’nun köklü bir mizah çatısı var. Elli yıllık
Cumhuriyet mizahının özellikle ikinci yarısında, bu geleneksel mizah
ürünleri, gittikçe artan bir etkinlikle varlıklannı duyurmaktadırlar.
Cumhuriyet mizahını yalnızca bir Batı etkisi özetleyemiyor. Yine Cumhu
riyet mizahı, geleneksel sözlü mizahın basına aktarılmış görünüşünden de
ibaret değildir. Cumhuriyet kültürü gibi, Türkiye’deki mizah da gelenek
sel mizah ile Batı mizahının yeni bir bireşimi olarak kişiliğini ortaya koya
caktır. Gerçekten de, ilk insan başarılarından bu yana Anadolu, Doğu ve
Batı kültürlerinin çağlarına göre kişilikli bireşimlerini ifade ve işaret ede-
gelmiştir. Coğrafya yapısının Anadolu’ya uygun gördüğü bu iki kültürün
kaynaştırılması görevini, Cumhuriyet Türkiyesi en geniş çapta gerçekleş
tirmenin çok büyük olan güçlüklerini yenebilme çabası içinde görünüyor.
Anadolu kültürünün gerçekleşegeldiği üstün bireşimler, her çağda çok ge
niş bir yeryüzü dilimini yakından ilgilendirmiş, Türkiye’nin doğu ve batı
sındaki ülkeleri derinden etkilemesini bilmiştir. Bu tarih boyutu içinde,
ne Batı’ya öykünmek yanlılan, ne de Doğuyu sürdürmek yanlıları doğru
olanı işaret edemiyorlar. Doğru olan ve şimdiye değin yapılagelen, bu iki
kültürün kişilikli ve üstün bir düzeyde kaynaşmasını sağlayan bireşimi or
taya çıkaracak bir yaratıcılıktır. Bu anlamda, bir kültür bunalımı içinde
bulunduğumuz söyleniyorsa, bu bunalıma ayrı bir saygı ve büyük bir
umutla bağlanmalıyız. Çünkü, bu bunalım, gerçekleştirmek zorunda bu
lunduğumuz köklü kültür yaratıcılığının doğum sancılarıdır. Mizah, kül
tür yaratıcılığı konusunda azımsanmayacak adımlar atmış durumdadır.
Elinizdeki bu çalışma, 1973 yılında yayımlanan metni esas almaktadır.
Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından gerçekleştirilen “Cumhuri
yetin Ellinci Yıl Dizisi” için hazırlanan çalışma, Cumhuriyet’in 60’ıncı yılı
dolayısıyla yeniden basılmak istenilince, 1973-1983 arasındaki on yıl de
ğerlendirilerek ana metne eklenmiştir. Ana metne ilişme gereği duyulma
mış örneklerde zorunlu bazı değişiklikler yapılmıştır.
