Table Of Contentprof. dr. Sako Visser
dr. Michel Reinders
Cognitieve gedragstherapie bij somatisatie
Dit boek, Cognitieve gedragstherapie bij somatisatie, is onderdeel van de reeks
Protocollen voor de GGZ.
Bij deze titel is tevens het werkboek voor cliënten te bestellen: Werkboek omgaan
met lichamelijke klachten.
Serie Protocollen voor de GGZ
De boeken in de reeeks Protocollen voor de GGZ geven een sessiegewijze omschrij-
ving van de behandeling van een specifieke psychische aandoening weer. De theo-
rie is beknopt en gestoeld op wetenschappelijke evidentie voor zover deze bekend
is. Protocollen voor de GGZ is bedoeld voor psychologen, psychotherapeuten,
psychiaters en andere hulpverleners.
Bestellen
De boeken zijn te bestellen via de boekhandel of rechtstreeks via de webwinkel van
uitgeverij Bohn Stafleu van Loghum: 7 www.bsl.nl.
Redactie
Dr. Marieke Pijnenborg is werkzaam als universitair hoofddocent aan de afdeling Kli-
nische psychologie en experimentele psychopathologie van de Rijksuniversiteit Gro-
ningen. Daarnaast werkt zij als gz-psycholoog en cognitief gedragstherapeut bij de
TOPGGz afdeling Psychosecircuit van Drenthe.
Drs. Willemijn Scholten is gz-psycholoog, psychotherapeut, cognitief gedragsthera-
peut en onderzoeker. Zij werkt op de TOP klinische academische polikliniek angst- en
dwangstoornissen en op de onderzoeksafdeling van GGZ inGeest in Amsterdam.
prof. dr. Sako Visser
dr. Michel Reinders
Cognitieve
gedragstherapie bij
somatisatie
ISBN 978-90-368-0430-1 ISBN 978-90-368-0431-8 (eBook)
DOI 10.1007/978-90-368-0431-8
© 2015 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media BV
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geau-
tomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch,
mechanisch, door fotokopieën of opnamen, hetzij op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van de uitgever.
Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet j°
het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel
17 Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting
Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in
bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te
wenden.
Samensteller(s) en uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak een betrouwbare uitgave te verzorgen.
Niettemin kunnen zij geen aansprakelijkheid aanvaarden voor drukfouten en andere onjuistheden die even-
tueel in deze uitgave voorkomen.
NUR 777
Basisontwerp omslag: Studio Bassa, Culemborg
Automatische opmaak: Crest Premedia Solutions (P) Ltd., Pune, India
Bohn Stafleu van Loghum
Het Spoor 2
Postbus 246
3990 GA Houten
www.bsl.nl
V
Inhoud
1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
2 Wetenschappelijk onderzoek naar somatisatie
en somatoforme stoornissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
3 Sessie 1: Breng de klachten in kaart . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
4 Sessie 2: Wat gaan we behandelen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
5 Sessie 3: Start cognitieve therapie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
6 Sessie 4: Relativeren en uitdagen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
7 Sessie 5: Experimenten en een hiërarchie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
8 Sessie 6: Stoppen met vermijding en controles . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
9 Sessie 7: Blootstellen en nalaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
10 Sessie 8: Blootstellen en nalaten 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
11 Sessie 9: Vaardigheden in het omgaan met klachten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
12 Sessie 10: Vaardigheden in het omgaan met klachten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
13 Sessie 11: Zorgen voor jezelf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
14 Sessie 12: Evaluatie: hoe blijf ik op de rails? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
Bijlagen
Bijlage 1: Analyse volgens het gevolgenmodel: hulpvragen en
aandachtspunten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
Bijlage 2: Copinglijst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
Bijlage 3: Vicieuze cirkels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
Bijlage 4: Voorbeeld van behandeldoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
Bijlage 5: Dagboekformulier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
Bijlage 6: Dagboekformulier van Klaas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
VI Inhoud
Bijlage 7: Enkele standaardvragen bij het uitdagen � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 75
Bijlage 8: Overzicht van veelvoorkomende redeneer- of denkfouten � � � � � � � � � 76
Bijlage 9: Schema voor redeneerfouten en niet-helpende gedachten � � � � � � � � 77
Bijlage 10: Inventarisatie van veiligheidsmaatregelen
die niet helpen om de problemen de baas te worden � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 78
Bijlage 11: Formulier gedragsexperiment
(vrij naar Benett-Levy et al. 2010) � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 79
Bijlage 12: Formulier om een stappenplan (hiërarchie)
te maken voor doen en laten � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 80
Bijlage 13: Voorbeeld van het stappenplan van Klaas � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 81
Bijlage 14: Formulier stappenplan (hiërarchie) � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 82
Bijlage 15: Formulier om successen bÿte houden � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 83
Bijlage 16: Het noteren van de niet-helpende
en helpende gedachten bij de opdrachten � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 84
Bijlage 17: Checklist bij het uitvoeren van een opdracht � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 85
Bijlage 18: Formulier voor vaardigheden � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 86
Bijlage 19: Het maken van een stappenplan (hiërarchie) � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 87
Literatuur � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � � 88
VII
Over de auteurs
Prof. dr. Sako Visser, klinisch psycholoog, is hoogleraar gezondheidspsychologie
aan de Universiteit van Amsterdam en de hoofdopleider voor de GZ-opleidingen te
Amsterdam. Daarnaast is hij hoofd somatoforme stoornissen bij Pro Persona GGZ en
doet hij onderzoek naar de diagnostiek en behandeling van somatoforme stoornissen
en angststoornissen.
Dr. M. (Michel) J. Reinders is klinisch psycholoog en psychotherapeut. Momenteel
werkt hij op de Polikliniek Psychosomatiek van GGZINGEEST en als praktijkopleider.
Hij publiceerde onder meer over psychosomatiek en geeft ook postdoctoraal onderwijs
op dit gebied.
IX
Toelichting bij het extra materiaal
Het aanvullende materiaal bij dit boek is te vinden op: 7 http://extras.springer.com. Vul
op deze website in het zoekveld Search ISBN het ISBN van het boek in: 978-90-368-
0430-1. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met
tussenstreepjes. U treft op de website extras.springer.com de volgende fragmenten aan,
die gebaseerd zijn op de casus Klaas Datema:
1. Inventarisatie van de klachten en gevolgen
In dit fragment wordt getoond hoe de lichamelijke klachten worden uitgevraagd
en samen met de patiënt tot een gemeenschappelijke opvatting van de lichamelijke
klachten wordt gekomen.
2. Cognitieve herstructurering
In dit fragment wordt aan de hand van een ingevuld dagboekformulier het uitdagen
van de automatische gedachten om tot meer helpende gedachten te komen bespro-
ken.
3. Exposure en responspreventie
Er worden met de patiënt exposure- en responspreventieopdrachten afgesproken.
In dit fragment wordt een responspreventieopdracht uitgewerkt ten aanzien van het
geruststelling vragen aan de partner.
4. Reactivatie
Veel patiënten worden passief door vermijding. Dit fragment laat zien hoe er af-
spraken worden gemaakt om de patiënt weer te reactiveren. Hierbij worden realisti-
sche doelen afgesproken over het bewaken van de grenzen door de patiënt.
5. Nieuwe copingvaardigheden
Vaak hebben patiënten die belemmerd worden door hun lichamelijke klachten in-
adequate copingstrategieën. Dit fragment laat zien hoe de therapeut samen met de
patiënt alternatieve copingstijlen bespreekt in een voor hem belangrijke situatie.
6. Omgaan met terugval: hoe het niet moet!
In veel behandelingen komt terugval voor. In dit fragment wordt een voorbeeld ge-
toond hoe een therapeut op een verkeerde manier de terugval bespreekt, waardoor
de patiënt uiteindelijk weer in het medische circuit terecht dreigt te komen.
7. Omgaan met terugval: hoe het anders kan
In dit fragment kiest de therapeut voor een andere benadering om terugval te be-
spreken. De cognities worden geëxploreerd en hij plaatst de terugval in het cogni-
tiefgedragstherapeutisch kader.
1
1
Inleiding
Samenvatting
Dit boek gaat over de behandeling van mensen die gepreoccupeerd zijn met
lichamelijke klachten waarvoor geen afdoende medische oorzaak te vinden is.
Speerpunten in deze behandeling zijn: de vermindering van angst en over-
bezorgdheid over de gezondheid, het relativeren van catastrofale gedachten
en het aanleren van andere copingstrategieën op momenten van stress.
De behandeling wordt geïllustreerd aan de hand van (geanonimiseerde)
voorbeelden.
S. Visser, M. Reinders, Cognitieve gedragstherapie bij somatisatie, Protocollen voor de GGZ,
DOI 10.1007/978-90-368-0431-8_1, © 2015 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media BV
