ÇOCUK ADALET SİSTEMİ VE ÇOCUK-POLİS İLİŞKİSİ Juvenile Justice System and Child-Police ...

17 Pages·2010·0.31 MB·Turkish

Cankurtaran Öntaş
Derleme Key Words: juvenile justice system, juveni-
le-police relation, welfare approach, justice
approach.
GİRİŞ
ÇOCUK ADALET
Modern çocukluk paradigması çerçe-
SİSTEMİ VE vesinde çocuğun yetişkinlerden farklı
ÇOCUK-POLİS İLİŞKİSİ olduğu varsayımından hareket ederek
çocuğa özgü yasal ve örgütsel düzenle-
meler geliştirilmiştir. Bu düzenlemeler-
den belki de en önemlisi suça yönelen
Juvenile Justice System
ve suç işleyen çocuklarla ilgilidir. Geliş-
and Child-Police miş ülkelerde bu çocuklara yönelik bir
Relationship çocuk adalet sistemi oluşturulmuştur.
Bu sistem çocuğun yetişkinlerden ayrı
yargılanması ve ayrı kurumlarda yeni-
Özlem CANKURTARAN ÖNTAŞ*
den toplumsallaşmasının sağlanması

amacıyla kurulmuştur.
*Doç.Dr., H.Ü. İ.İ.B.F. Sosyal Hizmet Bölümü
1800’lerin başında ıslahevi (reforma-
Öğretim Üyesi
tory) kavramı ortaya çıkıncaya kadar
suç işleyen çocukların kaldıkları yerler;
İngiltere gibi birçok Avrupa ülkesin-
ÖZET de sığınma evleri, fabrika, hapishane,
okul, hastane ve yetim evi gibi adlarla
Bu çalışma modern çocukluk anlayışıyla bir-
karakterize edilmiştir. Islahevleri ev
likte suça itilan çocuklara özgü oluşturulan
benzeri, eğitim ve disiplinin yer aldığı
çocuk adalet sistemi ve çocuk-polis ilişkisini kurumlardır. Diğer temel değişme, ye-
tartışmayı amaçlamıştır. Çocuk adalet siste- tişkinlerden farklı yargılanmalarını sağ-
mi Türkiye ve İngiltere örnekleri ile değer- layacak çocuk mahkemeleridir. Çocuk
mahkemeleri çocuğun ne yaptığı değil
lendirilmiştir.
neden yaptığı üzerinde durur. Profes-
Anahtar Sözcükler: çocuk adalet sistemi, yonel gözetim görevlileri sistematik ola-
çocuk-polis ilişkisi, refah yaklaşımı, adalet rak çocuğun problemlerini tanımlamak
ve çözümlerini bulmak üzere rapor ha-
yaklaşımı
zırlarlar. Bu yaklaşım hastaların teşhis
ve tedavisine dayalı medikal modelden
ABSTRACT
kaynaklanır. Ayrıca çocuklar için yetiş-
The aim of this study is to discuss juvenile kin cezaevlerinden farklı olarak mahke-
meye çıkıncaya kadar kalacakları tutu-
justice system and juvenile-police relation-
kevleri yapılmıştır. Aynı zamanda suça
ship in the perspective of modern childhood
yönelen çocukların tedavi ve bakımında
approach. Furthermore, juvenile justice sys- kurum yerine toplumda aile içinde ba-
tem is evaluated with examples from Turkey kım modelleri geliştirilmiştir (Schwartz,
and England. 1997: 120-126).
21
Toplum ve Sosyal Hizmet Cilt 19, Sayı 2, Ekim 2008
Bugün modern devletlerin çocuk adalet çocukların tedavi, disiplin ve eğitim gibi
sistemlerini oluşturan temel bileşenlere yardımlarla yeniden suç işlemeyecekle-
bakıldığında şunları görmek mümkün- rini öngörmektedir. Ancak, bu yaklaşım
dür: Çocuk mahkemeleri, bu mahkeme- yetersiz, etkisiz ve çok yumuşak oldu-
lerin ilgilendiği alt ve üst yaşlar, soruna ğu için eleştirilmiştir. Adil yargılamanın
müdahale eden hizmet ve programlar- temel amaç olduğu adalet yaklaşımı bu
dır. Bu çalışmada çocuk hakları konu- eleştirilere karşı ikinci yaklaşım olarak
sunda öncü yasal-örgütsel düzenleme- gelişmeye başlamıştır. Adalet yakla-
leri olan İngiltere örnek olarak alınmış şımında daha çok disiplin ve suçun
ve Türkiye’de çocuk adalet sistemi ve ağırlığına göre verilecek cezanın be-
çocuk-polis ilişkisi üzerine değerlendir- lirlenmesi anlayışının egemen olduğu
meler yapılmıştır. uygulamalar görülmektedir. Adalet yak-
laşımı, toplumu suçludan korumayı ve
İngiltere’deki Çocuk Adalet Sistemi çocuğu değil de suçu ön plana çıkar-
ve Çocuk-Polis İlişkisi dığı için ceza yaklaşımı olarak da ad-
landırılmaktadır. Tarihsel süreçte her iki
İngiltere’de diğer ülkelerde olduğu gibi,
yaklaşımın olumsuzluklarını gidermek
19.yüzyıldan önce suça yönelen çocuk-
üzere süreç içinde refah ve ceza yakla-
lar yetişkinlerle aynı muameleye tabi
şımının birlikte kullanılması önerilmiştir
tutulmuştur. 19. yüzyıl boyunca çocuk-
(Davies-Croall ve Tyrer, 1998: 150).
ların korunması gerektiği ve rehabilite
edileceği argümanı ile suça yönelen Refah yaklaşımının kendisini gösterdiği
çocuklar için yetişkinlerinkinden farklı 1933 yılındaki “Çocuk ve Genç Birey-
bir sistem geliştirilmeye başlanmıştır. ler Yasası” ile suça yönelen çocuklar-
İngiltere, suça yönelen çocuklar için la ilgilenmek için yargıca bağlı özel bir
ayrı bir sistem geliştirme konusunda panelin kurulduğu görülmektedir. Yine
öncülük yapan bir ülkedir. 1854 yılında bu yasa ile suça yönelen çocukları ka-
ıslahevlerinin (Reformatory Schools bul eden yatılı okullar (approved scho-
Act) ve 1908 yılındaki Çocuk Yasası ile ol) açılmıştır. Aynı zamanda çocuk ve
çocuk mahkemelerinin kurulmuş olma- gençlerin yaşları olgunluk ve anlama
sı buna örnek olarak verilebilir. düzeyindeki farklılıkları dikkate alarak
belirlenmiştir. Bu yasaya göre, çocuk,
İngiltere’de tarihsel süreç içinde suça
14 yaşın altındaki kişidir. Genç ise 14
yönelen çocuklara ilişkin birbirine zıt iki
yaşını doldurmuş 18 yaşın altındaki ki-
yaklaşım ortaya çıkmıştır. Birisi çocuğu
şidir. 10 yaş altındaki çocukların yasal
damgalanmaktan koruyan ve mahke-
sorumluluğu yoktur. Belirlenen yasal
melerin her aşamada çocuğun refahı
yaş sorumluluğu o ülkenin suça yö-
konusunda kararlar almasını cesaret-
nelen çocuklarla ilgili politikalarını da
lendiren refah yaklaşımıdır. Bu yak-
göstermektedir (Davies-Croall ve Tyrer
laşım altında yönlendirme (diversion)
1998:150).
yaygın olarak kullanılır (Davies-Croall
ve Tyrer, 1998: 150) . Yönlendirme, Refah yaklaşımının zirveye ulaştığı
çocuğun ceza adalet sürecine girme- 1969 yılındaki “Çocuk ve Genç Birey-
den önce rehabilitasyon programlarına ler Yasası”nı çocukların suça yönelme-
katılımının sağlanmasıdır. Refah (re- sinin aile ya da diğer çevresel koşullar
habilitasyon) yaklaşımı suça yönelen ile ilgili olduğu argümanı etkilemiştir. Bu
22
Cankurtaran Öntaş
yasa, refah ve yönlendirme (diversion) zamanda tekrar suç işlerse mahkeme-
politikalarının karışımı olan bir yasadır ye çıkarılacağı konusunda bilgilendiri-
(Davies, Croall ve Tyrer, 1998:149). lir. Yönlendirme politikalarının etkisiyle
Yönlendirme politikalarının uygulama- çocuk irtibat bürosu (juvenile liason
daki yansımaları şunlar olmuştur: 14 bureau)’na bağlı olarak polisin uyarı
yaş altındaki çocuklar için ceza prose- verdiği çocukların sayısında hızla artış
düründen çok koruma prosedürünün iş- olduğu görülmüştür.
letilmesi üzerinde durulmuştur. Sosyal
İngiltere’de polisin uygulamalarında
hizmet uzmanlarının önemi artmıştır.
farklılıklar görülmektedir (Pitts,1990:42).
Yalnızca suça yönelen çocuklara yöne-
Bazı yörelerde, çocuğun yakalanma-
lik olan yatılı okullar kapatılmıştır. Suça
sından hemen sonra polisin gözetim,
yönelen çocuklar bu kurumların yerine
eğitim ve sosyal hizmetler bölümlerinin
devletin bakıp gözetmek zorunda ol-
temsilcilerinden oluşan ekiplerin içinde
duğu diğer çocuklarla birlikte toplum
yer alması ve onlarla görüş alışverişin-
evleri’nde kalmaya başlamışlardır. Ay-
de bulunması, çocukla ilgili uyarıda bu-
rıca devam merkezleri, alıkoyma mer-
lunma veya dava açma kararını olumlu
kezleri ve bir tür gençlik hapishaneleri
yönde etkileyebilmiştir. Böylece hak-
olan ıslahevlerinin de ortayol tedavi
kında dava açılarak mahkemeye sevk
kurumları (intermediate treatment ins-
edilen çocukların oranında önemli dü-
titution) olması istenmiştir (Uluğtekin,
şüşler gözlenmiştir (NACRO, 1987:5).
1994:15). Ortayol tedavi, toplum içinde
gözetilmek ile bir kurumda yaşamak İngiltere’de yapılan araştırmalara göre
(custody) arasında bir önlemdir. Bu ara ilk kez suç işleyenlerin %46’sı ilk uya-
rıdan sonra, kalanların %25’i üçüncü
önlemin ilk amacı risk altındaki çocukla-
uyarıdan sonra suça yönelmekten vaz-
rın suça yönelmelerini önlemek, ikincisi
geçmektedirler (Morris, 1980). Araş-
ise hapis cezası yerine toplum içinde
tırmacılar üçüncü suç eylemine kadar
bakımının sağlanmasıdır (Junger-Tass,
uyarı uygulamasının sürdürülmesi ge-
1989:55).
rektiğini önermektedirler. Konuyla ilgili
Yukarıda sözü edilen 1969 yılındaki araştırmalar polisin uyarı kararının, su-
yasa ile polisin suça yönelen çocuklar çun ilk olup olmadığına bakılmaksızın,
için uyarı (cautioning) sistemini kullan- önemi, ciddiyet derecesi, suçun failinin
ması desteklenmiştir. Çocukla karşıla- tutum ve davranışları ile mağdur/mağ-
şan polisin önündeki alternatifler şun- durların durumundan önemli ölçüde
lardır. Örneğin polis ya “resmi olmayan etkilenmektedir. Bunlara ek olarak ırk,
uyarı” (informal cautioning) verir; yani sosyo-ekonomik statü gibi faktörler
çocuğu uyarıp ceza vermez ya da “res- de karar verme sürecini etkilemekte-
mi uyarı” (formal cautioning) verir; yani dir (Morris ve Giller, 1987; Laylock ve
resmi kayıtlara geçen uyarıda bulunur. Tarling, 1985; Fisher ve Maurby, 1982).
Çocuk suçunu kabul eder ve ana, baba Landau (1981)’nun bulgularına göre ön-
ile şikayetçi kişiler de uygun görürse, ceki sabıka kayıtları, suçun türü, yaş ve
mahkemeye sevk etmek yerine polis etnik köken polisin uyarı vermesinde
merkezinde ana babanın önünde, res- önemli ölçüde rol oynamaktadır. Yaş
mi üniformalı ve en yüksek rütbeli polis ilerledikçe gençlerde dava edilme oranı
tarafından çocuk uyarılır. Çocuk aynı yükselmektedir.
23
Toplum ve Sosyal Hizmet Cilt 19, Sayı 2, Ekim 2008
İngiltere’de 1970’ler boyunca çocuk lardan günümüze kadar polis, sosyal
suçluluğunun artışı üzerine polisler rol- hizmetler, gözetim ve eğitim kurumla-
lerini yeniden tanımlamışlardır. Örneğin rının birlikte çalıştıkları görülmektedir.
Northamptonshire polisinin seçtiği uy- Burada çocuğun yararını gözeten poli-
gulama modelinde, polis memurları ku- sin rolüne ilişkin hizmet etme anlayışı-
rumlar arası ekiplerin bir parçası olarak nı kabul etmesi, gücünü diğer meslek
suça yönelen çocuklara doğrudan hiz- elemanları ile paylaşması ve bir ekip
met sağlamaktadır (Thorpe, 1994:169- çalışması anlayışı içinde olması önem
191). Böylece, suça yönelen çocuklarla kazanmaktadır.
çalışan polisler atanmaya başlanmıştır.
1969 yılındaki yasa ile getirilen bu ye-
Hükümet 1985’in başlarında Kurumla-
nilikler tam da uygulanamamıştır. 1971
rarası İrtibat Bürosunu (Inter-agency
yılında işbaşına gelen muhafazakar
Liason Bureau) öneren sirküler yayınla-
hükümetin daha çok cezalandırıcı yak-
mıştır. Sirkülerde irtibat düzenlemeleri-
laşımı benimsemesi nedeniyle sosyal
nin polis merkezi, gözetim bölümü, sos-
hizmetler yerine yargıç, avukat ve polis-
yal hizmetler bölümü ve eğitim kurumu
lerin etkin olması önerilmiştir. Çocuklar
arasında olması önerilmiştir. Böylece
hakkında bakım kararı yerine güvenlikli
hükümet ilk kez polisi gücünü, çocuğun
bakım kararının kullanılması da bir baş-
yararına olmak üzere diğer kuruluşlarla
ka öneri olmuştur (Uluğtekin, 1994:16).
paylaşmaya davet etmiştir.
İşbaşına geçen muhafazakar hükümet,
Northamptonshire deneyiminin önemli
çocukların cezaevinde hoşa gitmeyen
özellikleri şunlardır (Thorpe, 1994:169-
deneyimler yaşamasının yeniden suça
191):
yönelmelerini önleyeceği anlayışını be-
1. Bu modelde polis-sosyal hizmet iş- nimsemiştir. “Kısa, kesin, şok tedavisi”
birliğinin yanında gözetim hizmeti felsefesine dayalı bu uygulamaların ya-
ve eğitim bölümü de yer almıştır. pılan resmi araştırmalar ile itibarı düş-
müştür. Buna paralel olarak hükümetin
2. Bu kurumların her birinden personel
resmi politikası, akademisyenler, hükü-
bu ekip içerisinde çalışmıştır.
metteki bürokratlar ve alandaki uygu-
3. Çocuklara verilen hizmet bu ekip ta- layıcılar hep bir araya gelerek bir kon-
rafından sağlanmıştır. sensüs oluşturmuşlardır. Çocuk adalet
sistemine ilişkin bir alternatif geliştir-
4. Tüm polis ihbarnamelerinin rutin ve
mişlerdir. Bu alternatif, gençlerin yaşa-
sistematik araştırması yapılmıştır.
mına resmi devlet müdahalesinin zarar
5. Birey olarak suçlu çocuğa ya doğru- verdiği düşüncesine dayanmaktadır.
dan hizmet sağlanmış ya da uygun Bu tartışmalar 1980’li yılların ortala-
hizmet diğer kurumlarca sağlanmış- rına kadar sürmüştür. Sonuçta çocuk
tır. adaleti uygulamalarında mutlaka şu iki
temel noktanın olması gerektiğine ka-
6. Tutuklama ya da uyarı için kararlar
rar vermişlerdir: 1- Çocuklar için uyarı
konusunda polise kesin öneride bu-
sistemini geliştirerek resmi ceza adaleti
lunulmuştur.
sisteminden uzak tutmak. Bir başka de-
İngiltere’de, çocuğun yeniden toplum- yişle yönlendirme yapmak. 2- Toplum
sallaşmasını sağlamada 1970’li yıl- temelli tretman programlarını ve dene-
24
Cankurtaran Öntaş
tim (süpervizyon) kararını kullanmaktır nın kullanımını genişletmiştir (Davies,
(Haines ve Drakeford 1998:32-33). De- Croall ve Tyrer, 1998:158).
netim kararları, toplum cezaları içinde
İngiltere’deki çocuk adalet sistemi bu-
yer almaktadır. Bu kararlar, 10-17 yaş-
gün 1998 Suç ve Düzensizlik Yasası’na
larındaki çocukların yerel otoritelerin
dayalı olarak işlemektedir. Yasanın
sosyal hizmet bölümlerinde çalışan
amacı çocuk ve gençler tarafından suç
sosyal hizmet uzmanları tarafından yü-
işlenmesini önlemektir. Bu yasa şunla-
rütülen kararlardır.
rı içermektedir (Davies, Croall ve Tyrer,
1990’larda ne yazık ki bu uzlaşma orta- 1998:159):
dan kalkmıştır. Bunun nedeni bu yıllara
1. Gençlik Adaleti Dairesi (Youth Jus-
kadar İngiltere’de ceza adaleti politikası
tice Board): Suç işleyen gençler için
sosyal politikanın konusu iken 1990’lar-
güvenli kuruluşların sorumluluğunu
da siyaset politikasının konusu olmuş-
taşır.
tur. Böylece ceza adaleti politikasını
belirleyenler akademisyenler, hükümet 2. Gençlik Adaleti Hizmeti (Youth Jus-
çalışanları ve uygulayıcılar değil, med- tice Service): Yerel otorite, polis ve
ya ve kamuoyunun (public opinion) gözetim birimleri suçun önlenmesi-
görüşü olmuştur. Söz konusu görüş, ne yönelik birlikte çalışmalar yapar-
suçun kontrolünün zorlaştığı, toplumun lar.
tehlikeli suçlulardan korunamadığı üze-
3. Gençlik Suçluluğu Değerlendirme
rinde durmuştur (Haines ve Drakeford,
Ekibi (Youth Offending Teams): Ye-
1998:34).
rel otoriteye bağlı çalışan gözetim
Yukarıda sözü edilen gelişmeler ya- memuru, sosyal hizmet uzmanı,
salara cezalandırıcı yaklaşımın hakim
sağlık ve eğitim hizmetlerinden birer
olması sonucunu getirmiştir. 1991 yı-
temsilci ve polis memurundan oluş-
lındaki Ceza Adaleti Yasasında, çocuk
maktadır.
mahkemesinin adı gençlik mahkemesi
olarak değiştirilmiş ve cezanın kesin 4. Polisin Kınama ve Son Uyarı Yetkisi
olarak suça orantılı bir biçimde veril- (Police Reprimands and Final War-
mesi ve suçlunun bu cezayı kesin ola- nings): Son uyarı, 17 yaşın altında
rak hak etmiş olması önemsenmiştir uygun bir yetişkin eşliğinde (app-
(Uluğtekin, 1994: 17-18). 1994 Ceza ropriate adult) gerçekleştirilmek-
Adaleti ve Toplum Düzeni Yasası (The tedir. Uygun yetişkinler çocuğun
Criminal Justice and Public Order Act) ebeveyninden biri olabildiği gibi ço-
ile sürekli suç işleyen çocuklar için ğunlukla Yerel Otorite’ye bağlı ça-
güvenli eğitim üniteleri açılmıştır. Bu lışan sosyal hizmet uzmanlarından
yeni ceza sürekli suç işleyen 12-14 yaş atanmaktadır. Son uyarı, çocuğun
arasındaki çocuklar için uygulanmıştır. yeniden suç işlemesini önlemek
Güvenli eğitim ünitelerinde bir yandan amacıyla nasıl bir müdahale prog-
bireysel gereksinimler göz önüne alınır- ramına ihtiyaç duyduğuna ilişkin de-
ken, diğer yandan disiplin uygulamaları ğerlendirme yapmak üzere gençlik
ile suç davranışının önünün alınacağı suçluluğu değerlendirme ekibine
düşünülmüştür. 1997 yılında Ceza Ya- (youth offending teams) havaleyi
sası (The Crime Act) toplum cezaları- başlatmaktadır.
25
Toplum ve Sosyal Hizmet Cilt 19, Sayı 2, Ekim 2008
5. Anababalık Etme Kararı (Parenting şan sosyal hizmet uzmanı olmaktadır.
Orders): Ebeveynlerin çocuk ye- Uygun yetişkin hizmetini gençlik suç-
tiştirme ile ilgili ihtiyaç duydukları luluğunu değerlendirme ekibi düzenle-
alanda danışmanlık hizmeti almaları mektedir. Polis ve Cezai Deliller Yasası
sağlanır. Bu danışmanlık programı (1984), polisin çocukla yapacağı görüş-
bir haftadan üç aya kadar sürer. menin tüm yönlerini açıklamıştır. Süreç
tamamlanır tamamlanmaz, polis resmi
6. Onarım Kararı (Reparation Orders):
işlemin ne olacağına karar vermektedir.
Çocuğun suç davranışını onarması
Olasılıklar şunlardır (The Crime and Di-
için kurban ile karşı karşıya gelme-
sorder Act, 1998):
leri sağlanmaktadır. Onarım ile ilgili
bilgiler polisin son uyarı yetkisi açık- 1. Çocuğun suçsuz olduğuna ya da
lanırken daha ayrıntılı olarak ele alı- suçlamanın gerçekliği olmadığına
nacaktır. karar verebilir.
7. Evden Ayrılmama Yasağı (Local 2. Eğer suç çocuk tarafından kabul
Child Curfew): 10 yaş altındaki ço- edilirse yada kanıt varsa bile yine de
cuklar için polis bu yaptırımı düzen- müdahale etmemeye karar verebilir.
ler. Burada suçun ağırlığı önemlidir.
8. Uygulama Planı Kararları (Action 3. Çocuğu kınamaya ya da son uya-
Plan Orders): 10-17 yaş arasındaki rı vermeye karar verebilir. Polisin
çocuklar için yeni bir toplum ceza- son uyarı vermesi, çocuğun gençlik
sıdır. Ceza üç ay sürer. Rehabilitas- suçluluğu değerlendirme ekibine
yon ve onarımın öğeleri birleştirile- havale edilmesini gerekli kılar. Bu
rek kullanılır. ekip, çocuğun yeniden suç işleme-
sini önlemek amacı ile çocuk için en
9. Tutukluluk ve Eğitim Kararı (Deten-
uygun müdahaleyi belirlemek üzere
tion and Training Order): Bu karar,
değerlendirme yapar.
şiddet suçu işleyen 10-11 yaş arası,
sürekli suç işleyen 12-14 yaş arası 4. Suç inkar edilirse delil aranır ya da
çocuklar ve 15-17 yaş arası şiddet dava düşer.
suçu işleyen gençler için alınır. Bu
5. İlk kez işlenen suça kınama, uyarı
yaptırımın süresinin yarısı nezaret
ya da ceza verilmesi suçun ciddi-
altında diğer yarısı toplum denetimi
yetine bağlıdır. Bir kınama sonrası
(süpervizyonu) altında geçirilir.
herhangi bir suç işlenir ise uyarıya
Suça yönelen çocuk-polis ilişkisinde ya da cezaya neden olur. Sonra ye-
sürece bakıldığında, resmi eylem ya- niden suç işlenirse son uyarı verilir.
pılmadan önce polis çocuk/genç ile İkinci uyarı yalnızca son suç ciddi
görüşmelidir. Bu görüşme süresince değilse ve ilk uyarının üzerinden
ebeveynlerden birisi mutlaka çocuğun iki yıl geçmiş ise verilir. Kınama ve
yanında bulunmalıdır. Eğer bu müm- uyarılar eğer çocuk 17 yaşın altın-
kün değil ise polis uygun bir yetişkin da ise polis merkezinde uygun bir
(appropriate adult) ayarlamalıdır. Bu yetişkin eşliğinde verilir. Eğer çocu-
uygun kişi de genellikle yerel otoriteye ğun gelecekte yeniden başı belaya
bağlı sosyal hizmetler bölümünde çalı- girerse, uyarı ya da kayıtlı cezası
26
Cankurtaran Öntaş
mahkemeye bildirilir. Mahkeme ço- Bir çocuğa son uyarı verilebilmesi için
cuk hakkında karar verir. oluşması gereken bazı kriterler vardır.
Bu kriterler şunlardır:
6. Suç çok ciddi ise çocuk aynı gün ya
da izleyen günün sabahında, en kısa 1. Çocuğun suçu işlediğine ilişkin ka-
sürede mahkemeye çıkarılıncaya nıt olması gerekir.
kadar polis merkezinde tutulur. Bek-
2. Çocuğun suçu kabul etmesi gere-
leme süresi bir geceyi aşarsa çocuk
kir.
yerel otoritenin sosyal hizmetler bö-
lümüne bağlı örneğin çocuk yuvası 3. Çocuğun kayıtlı bir suçu olmamalı-
ya da bir güvenlik ünitesinde kalır. dır.
Suç ve Düzensizlik Yasası (1998)’nın 4. Çocuğun işlediği suç kamu davasını
65 ve 66. bölümleri polisin kınama ve gerektirmemelidir.
son uyarı (reprimand and final war-
ning) şemasını önceki sistemde varo- Suça yönelen bir çocukla ilgili olarak
lan uyarı (cautioning) sisteminin yerine polis formal ve informal eylem arasın-
koymuştur. Bu yasa ile bir son uyarı da bir karar vermek zorundadır. Polis,
verildikten sonra herbir çocuk için ön çocuğu bir gün içinde gençlik suçluluğu
değerlendirme yapılır ve en uygun re- ekibine havale etmelidir. Ulusal stan-
habilitasyon programının ne olduğuna dartlara göre bu ekip beş gün içinde
karar verilir. Bunun için gençlik suçlu- çocukla ilişki kurmalı ve on işgünü için-
luğu değerlendirme ekibi görevlendiril- de değerlendirmesini yapıp polise bilgi
miştir. Bu ekip, yerel otoritenin sosyal vermelidir (The Crime And Disorder
hizmetler ve eğitim, yerel polis, gözetim Act, 1998. Youth Justice Provisions).
ve sağlık hizmetleri birimlerinin ortaklık
Resmi işleme karar verirse gençlik suç-
anlayışı ile kurulur. Son uyarı çocuk için
luluğu değerlendirme ekibi çocukla ilgili
ilk yapılandırılmış müdahale programı-
ön değerlendirme yapar. Ön değerlen-
dır. Bu nedenle çocukların yeniden suç
dirme, çocuğun ailesi, akrabaları ve
işlemesini önlemek açısından stratejik
olayın kurbanı ile görüşmeler yapmayı
öneme sahiptir (Final Warning, 2000).
içerir. Bu süre yasa tarafından on gün
Son uyarı şemasının aşağıda belirtilen olarak belirlenmiştir. Çocuk bu süre
amaçlara katkı vermesi beklenmekte- içinde kefaletle serbest kalabilmektedir.
dir: Ön değerlendirmede ekip içerisinde yer
1. Tekrarlanan uyarıya bir son vermek alan tüm kurum temsilcileri çocukla gö-
ve çocuğun suç davranışına karşı rüşmeler yapar. Polis, çocuğun işlediği
anlamlı bir yanıt vermek. suçun ciddiyetini belirlemeye yardım
eden ağırlık faktörlerini kayıt eder ve
2. Yeniden suç işlemeyi önlemeye yar-
gençlik suçluluğu değerlendirme ekibi
dımcı olmak için uygun ve etkin ey-
içinde bunu paylaşır. Ön değerlendir-
lemi sağlamak.
mede çocuk için en uygun rehabilitas-
3. Son uyarıdan sonra yeniden suç yon programının ne olacağı ve onarıcı
işleyen çocuğun/gencin mahkeme konferansın uygun olup olmadığı yer
sisteminde hızlı ve etkin bir biçimde alır. Onarıcı (reperation) çalışma için şu
ele alınmasını sağlamak. araçlar kullanılabilir:
2
Toplum ve Sosyal Hizmet Cilt 19, Sayı 2, Ekim 2008
1. Çocuk kurbandan mektup yazarak Türkiye’de Çocuk Adalet Sistemi ve
özür diler. Çocuk- Polis İlişkisi
2. Doğrudan çocuk ile kurban yüz Türkiye, Çocuk Hakları Sözleşmesi’ni
yüze görüşür. Kurban yaşadıklarını 29-30 Eylül 1990 tarihinde Birleşmiş
anlatır. Milletler Genel Merkezi’nde düzenlenen
Dünya Çocukları Zirvesi’nde imzalamış
3. Çocuk ve kurbanın aileleri ve ço-
ve 1995 yılından bu yana da iç hukuku
cuklar bir araya getirilir. Kurbanın
belirleyen bir belge olmuştur. Ülkemiz-
gördüğü zarar ve bu zararı gider-
de ÇHS’nin uygulamaya geçirilmesi,
mek için çocuk ve ailesinin neler
yeni ilke ve standartlara göre çocukların
yapabileceği tartışılır.
haklara kavuşturulması için değişmeye
Gençlik suçluluğu değerlendirme eki- gereksinim vardır. Bu değişim; düşünce
binin yaptığı değerlendirmeyi bir mü- ya da zihniyet değişikliği, yapısal deği-
dahale izler. Müdahale, çocuğu uygun şiklik ve uygulama değişikliği boyutla-
bir rehabilitasyon programı ile ilişkilen- rını içermektedir (Cılga, 1999:507). Bu
dirmek anlamına gelir. Rehabilitasyon değişimin yaşandığı alanlardan biri de
programı; danışmanlık, eğitim ve bece- suça yönelen çocukla ilgili düzenleme-
ri geliştirmek, tıbbi müdahale, ebeveyn ler ve çocuk-polis ilişkisi ile ilgilidir.
olma becerisi gibi alternatifleri içermek-
Cumhuriyetin kurulduğu yıllara bakıldı-
tedir. Rehabilitasyon programında su-
ğında modern, yüzünü batıya çevirmiş
çun sonuçlarını, kurbanın yaşadıklarını
göstermek ve bilişsel beceri çalışması yeni bir toplum inşa etmeye çalışılırken
yer almaktadır. Bu rehabilitasyon prog- çocukla ilgili en önemli gelişmelerden
ramları gençlik suçluluğu değerlendir- biri Medeni Kanun ve Ceza Kanunu-
me ekibi ya da gönüllü organizasyon nun çıkarılmasıdır. Medeni Kanunun
tarafından düzenlenmektedir. tüm çocukların doğumdan itibaren
korunması gerektiği anlayışını içinde
İngiltere’de çocuk adalet sisteminin
barındırdığı söylenebilir. Ceza Kanunu
amacı çocuk/gencin suça yönelmesi-
ise suç işleyen çocuğu yetişkinlerden
ni önlemektir. Tarihsel sürece bakıl-
ayırmayarak, onları korunması ya da
dığında sürekli ve şiddet suçu işleyen
suç işleme nedenlerinin değerlendirip,
çocuklar için cezalandırıcı yaklaşımın
tedavileri gereken çocuklar olarak ele
özellikle 1990’lı yıllardan itibaren çocuk
almamıştır. Cezalandırıcı yaklaşımı be-
adalet sistemini belirlediği görülmekte-
nimseyerek, işledikleri suçtan hareket
dir. Suça yönelen çocuk polis ilişkisinde
eden bir anlayış getirmiştir. Bu anlayış,
de uyarı yaklaşımından son uyarı yak-
kimsesiz, sorunsuz çocuğu “korunma-
laşımına geçilmesi bunun göstergesi
ya muhtaç çocuk “ tanımı ile sosyal re-
olarak değerlendirilebilir. Buna rağmen
fah sistemi içinde, “suçlu çocuğu” ise
polisin, suça yönelen çocuğa ilişkin,
çocuk adalet sistemi içinde ele almıştır
hizmet anlayışına uygun olarak bir ekip
(Uluğtekin, 1994: 49).
içerisinde yer aldığını görmekteyiz.
Çocuğun polisle ilişkilerini yirmi birinci Türkiye’de ilk çocuk bürosu daha önce
yüzyıla girerken düzenlemeye çalışan de ifade edildiği gibi 1962’de İstanbul
Türkiye açısından İngiltere iyi bir örnek Emniyet Müdürlüğü içerisinde kurul-
olarak önümüzde durmaktadır. muştur. Bu tarihten itibaren Emniyet
28
Cankurtaran Öntaş
Müdürlüğünün yayınladığı genelgeyle bağlı olarak kurulması, ikincisinin ise
bütün karakollara ve Asayiş Şubesi’ne Emniyet Genel Müdürlüğü’ne bağlı ola-
gelen 18 yaşından küçük çocuklar bu rak kurulmasıdır. Bugün yürürlükte olan
büroya teslim ediliyordu. Evden kaçan yönetmelikle Emniyet Genel Müdürlü-
çocuklara yönelik aynı hizmetleri ver- ğü Asayiş Daire Başkanlığı’na bağlı bir
mek amacı ile 1967 yılında Ankara Em- Çocuk Şube Müdürlüğü ve ona bağlı
niyet Müdürlüğü bünyesinde de “Çocuk bir Çocuk Büro Amirliği kurulmuştur. İlk
Bürosu” kurulmuştur. Fakat her iki büro yönetmelikle Küçükleri Koruma Şube
da karakollar tarafından bulunan ev- Müdürlükleri Özel Statülü ve A tipi iller-
den kaçmış çocukları evlerine teslim de kurulmuş, yürürlükteki yönetmelikle
etme ötesine geçememişlerdir (Saran, tüm illerde çocuk şube müdürlükleri
1968). 1980 yılına kadar Çocuk Bürosu kurulmuştur. Örgütlenmedeki değişiklik
olarak çalışma yapan büro bu tarihten ile suç isnat edilen çocuklar için bu sis-
itibaren “Çocuk Şubesi” haline dönüş- tem içerisinde karakolları dışarıda tut-
türülmüştür. 1995 yılında ise “İl Emniyet mak mümkün olmamaktadır. Bir başka
Müdürlükleri Küçükleri Koruma Şube deyişle çocuklarla çocuk polisi olarak
Müdürlüğü Kuruluş ve Çalışma Yönet- uzmanlaşmış polis değil, karakol polisi
meliği” yürürlüğe girmiştir. Küçükleri ilgilenmektedir. Bu açıdan karakol po-
Koruma Şube Müdürlükleri 24 ilde ku- lislerinin çocuklar açısından önemi de-
rulmuştur (Güller, 2002). Bu kuruluşlar, vam etmektedir.
uygulamada yalnızca terk, buluntu ve
Bir başka değişiklik ise 1998 yılında
evden kaçan çocuklarla ilgilenirken, “Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade
suç isnat edilen çocuklarla ilgilenme- Alma Yönetmeliği”nde gerçekleştiril-
miştir. Bu kuruluş Emniyet Örgütü içeri- miştir. Bu yönetmelikte yapılan değişik-
sinde polisler açısından statüsü düşük liklerle çocuklarla ilgili işlemler 18 yaşı-
bir yer olarak algılanmaktadır. Burada na kadar tüm suç isnat edilen çocuklar
çalışan polisler, çalışmak istemeyen, için aynılaştırılmıştır.
polisliğe uygun olmayan kişiler olarak
Bu tarihe kadar suç işleyen çocuklar
algılanmaktadır. Yeni yürürlüğe giren
için önleyici hizmetler geliştirilememiş,
“Emniyet Genel Müdürlüğü Çocuk
ancak çocuğun yetişkinlerden ayrı
Şube Müdürlüğü Büro Amirliği Kuruluş,
mahkemelerde yargılanması amacıyla
Görev ve Çalışma Yönetmeliği” (2001)
İstanbul’da üç, İzmir’de üç, Ankara’da
ile suç işlendiğinden şüphelenilen ço-
iki, Trabzon’da bir, Diyarbakır’da bir ve
cuklar da bu kuruluş içinde ele alınmak
Kocaeli’nde bir olmak üzere 11 çocuk
istenmektedir.
mahkemesi kurulmuştur. 1997 yılında
Küçükleri koruma şube müdürlüklerinin İstanbul Bakırköy’de, 1998 yılında ise
kurulduğu ilk yönetmelik (1995) ile 2001 Ankara Elmadağ’da çocuklara ait birer
yılındaki çocuk şube müdürlüklerinin tutukevi faaliyete geçirilmiştir. Tutukla-
kurulduğu yönetmelik karşılaştırılırsa nan çocukların önemli bir bölümü ise
şunlar söylenilebilir: Bu iki yönetmelik halen yetişkinlere ait ceza ve tutukev-
arasındaki en önemli farklardan biri yeni lerinin çocuk bölümlerinde barındırıl-
yönetmelikte çocuklarla ilgilenecek “ço- maktadır. Hüküm giymiş çocuklar için
cuk polisi” tanımlamasıdır. Diğer önemli Ankara, İzmir ve Elazığ’da çocuk ısla-
fark ise ilkinin İl Emniyet Müdürlüğü’ne hevi bulunmaktadır. Suç işleyen çocuk-
29
Toplum ve Sosyal Hizmet Cilt 19, Sayı 2, Ekim 2008
larla ilgili toplumun verdiği yanıt diğer 2. Kimlik Sorma ve Saptama: Kimlik
çocuklar için olduğu gibi toplum içinde sorma-saptama işleminde polis suç
bakım yerine kurum bakımı olmuştur. işlediğinden şüphelendiği çocuğun
Bu süreçte çocukların suç işlemesini kimliğini tespit etmek zorundadır.
çocuk refahı konusu içinde ele alan bir Çocuklar hakkında bu konuda özel
anlayış görülememiş ve İngiltere’deki hükümler yoktur, ancak polis ço-
gibi herhangi bir yönlendirme (diversi- cuğun kimliğini tespit ederken onu
on) programı geliştirilememiştir. örselememelidir. Polis Vazife ve Sa-
lahiyetleri Kanununun 17. maddesi
Türkiye’de suç işleyen çocuğun ilk kar-
kimliğini ispat edemeyenlerin yaka-
şılaştığı görevli kentte polis, kırsalda
lanmasını düzenlemektedir. Uygula-
ise jandarmadır. Ülkemizde polis, gerek mada da en çok bu neden dayanıla-
sokaklarda devriye görevini yerine geti- rak yakalama işlemi yapılmaktadır.
rirken gerekse ihbar şeklinde kendisine
3. Arama ve El Koyma: Arama ancak
intikal ettirilmesi yolu ile suç işleyen ço-
yargıcın kararından sonra yapılmak-
cuklarla yüz yüze gelmektedir.
tadır. Polis kendiliğinden çocuklar
Çocuğun karşılaştığı polis karakollarda hakkında arama işlemi yapamaz. El
ve çocuk şubesinde çalışan polistir. Po- koyma işlemi, genellikle arama ka-
lisin güvenliği sağlamakla görevlendiril- rarının uygulanmasının doğal sonu-
diği yerde, mıntıkasının büyüklüğüne, cu olarak yapılmaktadır.
idari, iktisadi, sosyal durumuna, nüfu-
4. Yakalama ve Tutuklama: Yakalama,
sunun az veya çokluğuna, halkının ruhi
suç işlediği şüphesi altında bulunan
hal ve eğilimlerine göre bir veya birden
ya da kimliğini ispat edemeyen ki-
çok karakollar bulunmaktadır (Karakol
şiler hakkında uygulanır. Çocuğun
Disiplin Talimatı, 1988:38-41).
tutuklanabilmesi, çocuk mahkemesi
Türkiye’de karakolda çalışan polisin ve genel mahkemelerde yürütülen
çocuklarla yaptığı işlemler; bilgi topla- yargılamalarda dört tür suç bakı-
ma, kimlik sorma-saptama, arama ve mından mümkündür. Bu suçlar:
el koyma, yakalama-tutuklama baş- adam öldürme, yağma, ırza geçme,
lıkları altında incelenebilir (Taşdöven, ağır cezayı gerektiren müessir fiildir.
2000:58): Gözaltına alma, yakalamanın doğal
sonucudur. Yakalama anından salı-
1. Bilgi Toplama: Adli soruşturma için-
verilme ya da yetkili makam/yargıç
de polis, maddi gerçeğin bulunması önüne çıkarılma anına dek sürer. Bir
amacı ile acil hallerde kendiliğinden gözaltı sürecinin tecride dönüşme-
bilgi toplayabilir. Polisin suç şüphe- mesi için en az üç güvence sağlan-
si altındaki çocuklar hakkında bilgi malıdır: Müdafiin hukuki yardımın-
toplaması Çocuk Koruma Kanu- dan yararlanma, yakınlarına haber
nuna uygun olmalıdır. Bu demektir verme, doktor kontrolünden yarar-
ki 12 yaş altındaki çocuklarla ilgili lanmaktır. Çocuk Koruma Kanunu
kovuşturma yapılmayacaktır. Eğer ile polisin çocuğu yakaladıktan son-
çocuk 12-15 yaş arasında ise, ceza raki süreçte ailesine haber vermesi-
ehliyetine sahip olduğu tespit edilir- nin yanı sıra, çocuğun bu süreçten
se sanık statüsüne girebilir. zarar görmemesi için uygun bir ye-
30