bursa nanç coğrafyası

332 Pages·2007·3.89 MB·Turkish

T.C.
ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ BÖLÜMÜ
DİN SOSYOLOJİSİ ANABİLİM DALI

BURSA İNANÇ COĞRAFYASI
(BAZI İLÇELER ÖRNEĞİ)
(Doktora Tezi)

Alaattin DİKMEN

BURSA-2007
T.C.
ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ BÖLÜMÜ
DİN SOSYOLOJİSİ ANABİLİM DALI

BURSA İNANÇ COĞRAFYASI
(BAZI İLÇELER ÖRNEĞİ)
(Doktora Tezi)

Danışman
Prof. Dr. İzzet ER

Alaattin DİKMEN

BURSA-2007
TEZ ONAY SAYFASI
T. C.
ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜNE
Felsefe ve Din Bilimleri Bölümü Din sosyolojisi Ana Bilim Dalı’nda U2003832
numaralı Alaattin DİKMEN hazırladığı “Bursa İnanç Coğrafyası – Bazı İlçeler Örneği-”
konulu Doktora Tezi ile ilgili tez savunma sınavı, ………….. günü ………. saatleri arasında
yapılmış, sorulan sorulara alınan cevaplar sonunda adayın tezinin başarılı / başarısız
olduğuna oybirliği ile karar verilmiştir.

Sınav Komisyonu Başkanı
(Tez Danışmanı)

Üye Üye

Üye Üye

Ana Bilim Dalı Başkanı

....../......./ 20.....
Enstitü Müdürü

ii
ÖZET
Yazar : Alaattin DİKMEN
Üniversite : Uludağ Üniversitesi
Anabilim Dalı : Felsefe ve Din Bilimleri
Bilim Dalı : Din Sosyolojisi
Tezin Niteliği : Doktora Tezi
Sayfa Sayısı : xi + 319
Mezuniyet Tarihi : …. /…. / …...
Tez Danışman(lar)ı : Prof. Dr. İzzet ER

BURSA İNANÇ COĞRAFYASI
(BAZI İLÇELER ÖRNEĞİ)
Bursa İnanç Coğrafyası (Bazı İlçeler Örneği) adını taşıyan çalışma üç bölümden
oluşmaktadır. Girişten sonra yer alan I. Bölümde araştırmanın yürütüldüğü bölgenin
genel özellikleri, hayat tarzı, ekonomik durumu ve dini hayatın şekillenişiyle alakalı
bilgiler verilmektedir.
Araştırmanın temel konusu olan bölgedeki dini hayat ve geleneksel–kültürel
anlamda her türlü inanış ve inanç şekilleri kaynak kişilerin verdiği bilgiler ve yapılan
gözlemler doğrultusunda sistematik değerlendirmelere tabi tutularak II. Bölümde
verilmektedir. Bu bölümde temel ibadetler ve günlük hayatla ilgili inanç içerikli her
türlü uygulama üzerinde durulmuştur. Özellikle dede inancının çok yoğun olduğu ve bu
inanış etrafında çok çeşitli kültler oluşturulduğu tespit edilmiştir. Öyle ki; yörede 244
adet dedenin varlığı tespit edilmiş ve bunlar çalışmanın sonunda bulundukları yerlere ve
dedelerde yapılan uygulamalara göre bir tablo halinde verilmiştir.
Araştırmanın III ve son Bölümünde ise çalışma boyunca ulaşılan verilerin genel
bir değerlendirmesi yapılmış ve konu bu bölümde çeşitli kaynaklardan da yararlanılarak
tartışılmış ve tahlil edilmiştir. Yöredeki dini inanışların arka planı ve kaynağı olarak
zihniyetler ve geleneğin ön plana çıktığı tespiti bu bölümde işlenen temel konu
olmuştur.

Anahtar Kelimeler:

İnanç, İnanış, Dini Hayat, Gelenek, Resmi Din, Dede, Temel ibadetler, Zihniyet,
ABSTRACT
Yazar : Alaattin DİKMEN
Üniversite : Uludağ Üniversitesi
Anabilim Dalı : Felsefe ve Din Bilimleri
Bilim Dalı : Din Sosyolojisi
Tezin Niteliği : Doktora Tezi
Sayfa Sayısı : xi + 319
Mezuniyet Tarihi : …. /…. / …...
Tez Danışman(lar)ı : Prof. Dr. İzzet Er

BURSA’S FAİTH GEOGRAPHY (SOME EXAMPLERY DİSTRİCTS)
This research, which titled Bursa’s Faith Geography, some examplery districts,
consists of three chapters. In the first chapter, after the introduction, general features of
the region, its way of life, economic conditions and the formation of religious life are
given.
Religious life, culture, tradition and all kind of beliefs and practices, which are the
basic goal of this research, are systematicly examined, through interwievs done with the
natives and my own observations, are the objects of second chapter. In this chapter
basic rituals and all sort of daily practices, which are related to faith, examined.
Through my research I came to the conclusion that “Dede Cult” is very commun and
there are many beliefs and practices about this cult. There are 244 “dede” tomb and
place exist in that region . thise places, according to practices and places they situated,
are shown in tables at the end of this research.
In the third and last chapter results which attained, with the help of different
sources, was discussed and anlyised. Mantalities and traditions which seem to be the
exact reason and background of religous practices are the very subject of this chapter.

Key Words:
Faith, religious life, Religious of Practices, traditions, Mantalities, Dede Cult,
basic rituals
ÖNSÖZ
Bursa’nın dağlık yöresi olarak bilinen dört ilçe ve köylerindeki dini hayat
üzerinde yapılan bu sosyolojik araştırma aynı zamanda, uzun bir tarihî süreçten
süzülerek gelen ve toplumda hâlâ etkileri görülen dinî, kültürel ve geleneksel hayata
dair izlerin en azından bir kısmının gün yüzüne çıkışının hikâyesidir. Araştırma, her
dinî fenomenin, aynı zamanda tarihî bir fenomen oluşundan hareketle Türklerin tarihi
serüvenlerine bağlı olarak, geldikleri coğrafyalardan devşirerek getirdikleri kültür ve
inanca ait çeşitli unsurlarla birlikte ilk yerleşim alanları olarak bilinen ve o günden
bu güne göç vermenin dışında çok fazla sosyal hareketliliğe maruz kalmayan bir
bölgede yürütülmüştür. Dinî etkileşimler ve geleneksel formlar insanların inançlarına
kolayca dâhil oldukları ve inancın bir parçasıymış gibi asırlarca yaşandıkları için bu
coğrafyadaki toplulukların inançlarına dair bir çalışma en azından hâli tasvirde ve
geleceğe dair olabilirlikler hakkında kısmen de olsa varsayımlarda bulunma şansı
verecektir.
Türkiye’deki Müslüman toplulukların inançlarını ilk dönem Müslümanların
dini algıladıkları ve yaşadıkları gibi hayatlarına aktardıkları kolaylıkla söylenemez.
Diğer taraftan yine toplumumuzun Orta Asya steplerinden yollara düşüp Anadolu’ya
gelişinden bu yana ilk dönem inançlarını değiştirmeden ve dönüştürmeden getirdiği
ve yaşattığı da söylenemez. IX. asırdan başlayarak İslamlaşma sürecine giren ve bu
tecrübesi uzun asırlar alan bir toplumsal yapının geleneksel dokusu ve dini tercihleri
İslâmî değerlerle birlikte yaşama şansı bulmuşsa eğer o toplumdaki gelenek ve dini
değerlerin birbirine mecz olmuş halinin tasvirine yönelik bir araştırmanın, fulü da
olsa bir fikri alt yapı oluşturmaya katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Toplumsal yapının en başta gelen olgularından ikisi olan din ve gelenek
konusunda doğru verilere ulaşmayı sağlayacak ve bunları tutarlı bir şekilde tasnif
ederek aktaracak perspektifi yakalamış bir çalışma yapmanın zorluğu ortadadır.
Dolayısıyla çalışmanın eksik tarafları mutlaka olacaktır. Ama ortalama 65.000
kişinin yaşadığı bir bölgede, dört ilçe merkezi, 157 köy ve bu köylere bağlı 10 kadar
mahallede yürütülen araştırmanın, Türkiye’de bundan sonra yapılacak inanç
coğrafyasıyla ilgili çalışmalarda çıtanın daha da yükseklere taşınmasında katkıları
olacağı düşünülmektedir.
Tezin konusunun belirlenmesinden son aşamaya gelene kadar, ufuk açıcı,
kolaylaştırıcı ve müşfikliği de içinde barındıran yönlendirmeleriyle tezin
v
danışmanlığını yürüten saygıdeğer hocam Sayın Prof. Dr. İzzet Er Bey’e teşekkür
ediyorum. Bir de, tezin projelendirilmesi aşamasından itibaren, mahir bir
heykeltıraşın eserini sihirli dokunuşlarla kısa sürede şekillendirmesinde olduğu gibi,
birebir uğraşları ve önerileriyle, genel çerçevenin dışına taşmadan ve ekseninden
sapmadan çalışmanın yürütülmesinde ciddi katkıları olan Din Sosyolojisi
bölümündeki arkadaşım Yrd. Doç. Dr. Vejdi Bilgin Bey’e, Yrd. Doç. Kemal Ataman
Bey’e, düzeltmelerde önemli katkıları olan Dr. Mehmet Çelenk Bey ve Mahmut
Sucu Bey’lere, verilerin ilk yazımından sonraki ham halini gözden geçirerek ilk
düzeltmelerle ciddi katkılar sağlayan eşim Türkan Dikmen’e, bilgisayar
düzenlemelerinde yararlılıklar gösteren yeğenim Mutlu Dikmen’e, çalışmanın
konusu belirlendikten sonra dört ilçeye aracıyla götürerek, sonraki yaz döneminde de
otomobilin içinde yatma mütevazılığını göstererek 20 kadar köyü dolaşmamda bana
eşlik eden İngilizce öğretmeni Sayın Osman Alparslan’a teşekkür ederim.
Bir de, başta kaymakamlıklar, müftülükler ve İmam-Hatipler ile muhtarlar
olmak üzere, kamu kurum ve kuruluş mensuplarıyla, köy muhtarları ve âli cenap
yöre insanına minnet borçluyum.
Alaattin Dikmen
Bursa 2007

vi
İÇİNDEKİLER
TEZ ONAY SAYFASI…………………………………………………………………………..ii
ÖZET..........................................................................................................................iii
ABSTRACT...............................................................................................................İV
ÖNSÖZ........................................................................................................................v
İÇİNDEKİLER..........................................................................................................V
KISALTMALAR.....................................................................................................Xİİ
GİRİŞ..........................................................................................................................1
I. PROBLEM...................................................................................................1
II. AMAÇ........................................................................................................2
III. ORİJİNALLİK VE ALANA KATKILARI...............................................4
IV. SINIRLILIKLAR......................................................................................5
V. ÇALIŞMANIN YÖNTEMİ........................................................................5
VI. ARAŞTIRMANIN KAYNAKLARI........................................................9
VII. VERİLERİN YAZILMASI...................................................................11
BİRİNCİ BÖLÜM
YÖRENİN GENEL YAPISI
I. GENEL ÖZELLİKLERİ............................................................................13
A. Coğrafî Konumu ve Yerleşim Şekli.....................................................13
B. Tarihi ....................................................................................................22
C. Nüfus Yapısı.........................................................................................25
D. Göç Hareketleri....................................................................................29
II. HAYAT TARZI........................................................................................31
A. Besin ve Sağlık.....................................................................................32
B. Giyim ve Barınma................................................................................34
C. Eğlence ve Kitle İletişim Araçlarının Kullanımı..................................35
III. İŞ HAYATI VE EKONOMİK DURUM.................................................37
A.Hayvancılık...........................................................................................37
B. Orman ve Orman Ürünleri....................................................................38
C. Maden ve Maden İşletmeciliği.............................................................39
D. Tarım....................................................................................................41
a. Çilek Üretimi.....................................................................................42
b. Kiraz ve Diğer Meyvelerin Üretimi...................................................42
c. Çiçek Üretimi.....................................................................................44
E. Yöre Dışında Çalışma ve Gündelik......................................................44
F. Kadınların Çalışma Hayatına Katkıları.................................................45
G. Yardımlaşma........................................................................................45
IV. YÖREDE DİNÎ HAYATIN ŞEKİLLENİŞİ VE DİNÎ ÖRGÜTLENME48
A. DİNÎ HAYATIN ŞEKİLLENİŞİNDE EĞİTİM FAKTÖRÜ..............48
a. Dini Öğrenme Kaynakları ve Şekilleri..................................................48
a.a. İmam-Hatip Liseleri ve Kur’an Kursları.........................................48
a.b. Camilerde Düzenlenen Kurslar.......................................................49
a.c. Televizyonlar ve Inter Aktif Ortamlar............................................49
a.d.Dinî Bilgisi Olan Kişilerden Yararlanma........................................50
a.e. Cemaat Yapıları..............................................................................50
b. Evlerde Var Olan Dini Kaynak Kitaplar...............................................51
c. Dini Hayata Tesiri Yönüyle Aileler......................................................53
B. DİNÎ ÖRGÜTLENME.........................................................................54
a. Müftülükler............................................................................................55
b. Kur’an Kursları ve İmam-Hatip Liseleri...............................................56
c. Camiler..................................................................................................57
İKİNCİ BÖLÜM
RESMİ DİN UYGULAMALARI VE YÖREDE KARŞILAŞILAN DİNİ
PRATİKLER
I. RESMİ DİN UYGULAMLARI VE TEMEL DİNÎ PRATİKLER.............61
A. Bedenen Yapılan İbadetler ve Katılım.................................................61
a. Merkezi İbadet: Namaz......................................................................62
a.a. Günlük Beş Vakit Namazlar........................................................62
a.b. Cuma Namazı..............................................................................64
a.c. Bayram Namazı...........................................................................68
a.d. Teravih Namazı...........................................................................69
a.e. Cenaze Namazı............................................................................70
b. Oruç İbadeti ve Ramazanda Artan Dindarlık....................................70
B. Malla Yapılan İbadetler........................................................................76
a. Sadakalar (Zekât ve Fitre) ve Kurban................................................76
a.a. Zekât............................................................................................76
a.b. Fitre.............................................................................................77
a.c. Kurban.........................................................................................78
b. Hac: Kurumsallaşmış ve Yaşa Bağlı Bir İbadet................................79
II. GÜNLÜK HAYATLA İLGİLİ TEMEL UYGULAMALAR..................82
A.Doğumla İlgili İnanış ve Uygulamalar..................................................82
a. Yeni Doğum Yapan Kadınla İlgili Dini Uygulamalar..........................82
b. Yenidoğan Çocukla İlgili Uygulamalar................................................84
b.a.Çocuğa İsim Verilmesi....................................................................84
b.b. Çocuğun Göbeği.............................................................................84
viii
b.c. Kırklama.........................................................................................85
b.d. Çocuk Mevlidi................................................................................86
b.e. Kırk Kaldırma (Kırk Uçurma)........................................................86
b.f. Aydış Kaldırma...............................................................................87
B. Sünnet Töreniyle İlgili İnanış ve Uygulamalar....................................88
C. Evlenme ile İlgili İnanış ve Uygulamalar.............................................90
a. Düğüne Davet ve Davetiye Geleneği.................................................90
b. Düğün Bayrağı...................................................................................91
c. Düğünlerde Çalgı / Dua (Mevlit) Uygulaması ve Alkol Kullanımı.92
d. Yemek İkramı....................................................................................94
e. Gelin Evinden Çıkmadan ve Çıkarken Yapılan Uygulamalar...........95
f. Damat Giydirme.................................................................................97
g. Gelin Eve Girerken ve Girdikten Sonra Yapılan Uygulamalar.........98
h. Dini Nikah Kıydırma.......................................................................100
i. Damat Salma.....................................................................................100
ı. Gelini Suya Götürme........................................................................101
D. Ölümde ve Ölülerle İlgili İnanış ve Uygulamalar..............................102
a. Ölüm Anı ve Hemen Sonrasında Yapılanlar...................................102
b. Cenaze Merasimine Katılım............................................................103
c. Cenazenin Yıkanması Sırasında ve Sonrasında Yapılan
Uygulamalar....................................................................................104
d. Mezar Kazma...................................................................................105
e. Devir................................................................................................106
f. Cenazenin Gömülmesi ve Telkin.....................................................108
g. Cenazeye Katılanlara İkramda Bulunma.........................................109
h. Odanın Temizlenmesi......................................................................111
ı. Ölünün Arkasından Hayır Amaçlı Yapılan Uygulamalar................111
ı.a. Birinci Gün.................................................................................112
ı.b.Yedisi..........................................................................................112
ı.c.Kırkı............................................................................................113
ı.d. Elli İkisi......................................................................................114
ı.e. Senesi (Sene-i Devriyesi)...........................................................114
ı.f. Ölü Kurbanı................................................................................115
III. DEDE TELAKKİSİ VE YÖREDE VARLIĞI BİLİNEN DEDELER..115
A. Türbeli Dedeler...................................................................................118
a. Anasultan Dedesi.............................................................................118
b. Dedeler Dedesi.................................................................................122
c. Demir Kaynak Dede (Hoban Dede).................................................124
d. Durhasan Dedesi (Hasan Dede).......................................................126
e. Fidan Ana.........................................................................................127
ix