bostanzâde yahyâ efendi ve mir'âtü'l-ahlâk'ı

729 Pages·2010·5.05 MB·Turkish

T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI
ESKİ TÜRK EDEBİYATI BİLİM DALI

BOSTANZÂDE YAHYÂ EFENDİ VE MİR’ÂTÜ’L-AHLÂK’I
(İNCELEME METİN)

NURGÜL SUCU

DOKTORA TEZİ

Danışman
PROF. DR. AHMET SEVGİ

Konya–2010

1
SUMMARY

Mir’âtü’l-Ahlâk (mirror of morals), which constitutes the subject matter of our
thesis, consists of 24 chapters that deal with moral values and virtues. The topics that the book
handles include virtues such as prayers, patience, thankfulness, bravery, intelligence,
seriousness, consent, loyalty, secretiveness, generosity, forgiveness, chastity, modesty,
coyness, confidence, compassion, protectiveness, consultation, softness of manner,
industriousness, foresight, seizing opportunity, caution, establishing good rapport with the
good, and abiding by the law and obligations originating from official duties such as emirate,
vizierdom, governorship and kingdom. The book, which prefers practice in the field of
morality rather than philosophical and theoretical analyses, exemplifies moral virtues with
verses from the Koran and the Hadith of Prophet Muhammad. Moreover, the content of the
book has been enriched with Turkish, Arabic and Persian parables on morality and wisdom,
stories from the lives of prophets and exemplary moral themes from the history of Islam.
Quotations from famous moral philosophers such as Plato, Aristotle, Avicenna, and Hüseyin
Vâiz Kâşifî both reflect the author’s extensive knowledge and culture and add to the power of
the book. Mir’âtü’l-Ahlâk is an important work in that it reflects the moral structure of the
Ottoman society in the 17th century and the idealistic and moral views of the intellectuals of
the period.
Our study consists of an introduction and three sections. The introduction deals, by
virtue of being a book on morals, with the history of ethics, its nature and other prose books
on morals. Section 1 is devoted to a general outlook on the period when Bostanzâde Yahyâ
Efendi lived and his life, family, works and personality. Section 2 describes major aspects of
Mir’âtü’l-Ahlâk, focuses on its content, determines the verses from the Koran and the hadith
and linguistic and stylistic features of the work. Section 3 includes the text, which constitutes
the basis of our study, and some issues about the text.

ÖZET
Tezimizin konusunu teşkil eden Mir’âtü’l-Ahlâk; tamamı ahlâkî faziletlere
dair 24 bölümden müteşekkildir. Eserde işlenen konular; ibadet, sabır, şükür, şecaat, zekâ,
ciddiyet, rızâ, vefâ, sır saklama, cömertlik, af, iffet, tevazu, hayâ, emanet, sadâkat, şefkat,
âlicenaplık, müşâvere, hilm, gayret, firâset, fırsatı değerlendirme, temkin, iyilerle dostluk
kurma, hukuka riâyet gibi faziletler ve hükümdarlık, emirlik, vezirlik, valilik gibi resmî
görevlerin gerektirdiği yükümlülüklerdir. Ahlâk sahasında felsefî ve teorik tahliller yerine
2
pratiğe ağırlık veren eserde ahlâkî faziletler âyet ve hadislerle örneklendirilmiştir. Ayrıca
Türkçe, Arapça ve Farsça olmak üzere ahlâkî ve hikemî manzumeler, peygamber kıssaları ve
İslâm tarihinden alınmış örnek ahlâkî motiflerle eserin muhtevası zenginleştirilmiştir. Eflâtun,
Aristo, İbn Sînâ, Hüseyin Vâiz Kâşifî gibi ünlü ahlâk filozoflarından yapılan nakiller
müellifin geniş bilgi ve kültürünü göstermekle beraber etki açısından esere büyük bir güç
kazandırmaktadır. Mir’âtü’l-Ahlâk; 17. yüzyıl Osmanlı toplumunun ahlâkî yapısını ve
dönemin münevverlerinin ideal ahlâk görüşlerini yansıtması bakımından değerli bir eserdir.
Çalışmamız giriş ve üç bölümden müteşekkildir. Girişte, ele aldığımız metnin mensur
bir ahlâk kitabı olmasına binâen “ahlâk”ın mahiyeti, ahlâk ilminin tarihçesi ve mensur ahlâk
kitapları üzerinde durulmuştur. Birinci bölüm; Bostanzâde Yahyâ Efendi’nin yaşadığı devre
toplu bir bakış ile onun ailesi, hayatı, eserleri ve şahsiyeti konularına tahsis edilmiştir. İkinci
bölümde; Mir’âtü’l-Ahlâk ana hatlarıyla tanıtılmış, muhtevası üzerinde durulmuş, eserde yer
alan âyet ve hadisler tespit edilmiş, eserin dil ve üslûp özellikleri belirtilmiştir. Üçüncü
bölümde ise, çalışmamızın temelini teşkil eden metin ve bu metne dair bazı hususiyetler yer
almaktadır.
Tezimiz; sonuç, bibliyografya, dizin ve Mir’âtü’l-Ahlâk nüshalarından örnekler ile
tamamlanmıştır.

İÇİNDEKİLER
ÖN SÖZ………………………………………………………………………………
KISALTMALAR…………………………………………………………………….
GİRİŞ
“AHLÂK”IN MAHİYETİ, AHLÂK İLMİNİN TARİHÇESİ VE MENSUR AHLÂK
KİTAPLARI..............................................................................................
I. BÖLÜM
BOSTANZÂDE YAHYÂ EFENDİ
A. YAŞADIĞI DEVRE TOPLU BİR BAKIŞ…………………………………..
B. AİLESİ VE HAYATI……………………………………………………….....
C. ESERLERİ………………………..…………………………………………….
D. ŞAHSİYETİ……………………………………………………………….........
II. BÖLÜM
MİR’ÂTÜ’L-AHLÂK
3
A. ESERİN TANITILMASI
1. ADI VE TÜRÜ…………………………………………………………..
2. TELİF SEBEBİ VE TELİF TARİHİ…………………………………...
B. MUHTEVA ÖZELLİKLERİ
1. TERTİBİ………………………………………………………………….
2. ESERDE YER ALAN BÖLÜMLER
2.1. İbâdet...............................................................................................
2.2. Sabır ve Şükür..................................................................................
2.3. Şecaat...............................................................................................
2.4. Ciddiyet ve Gayret............................................................................
2.5. Rızâ.................................................................................................
2.6. Vefâ.................................................................................................
2.7. Sır Saklama.................................................................................
2.8. Cömertlik......................................................................................
2.9. Af.....................................................................................................
2.10. İffet, Aşk ve Muhabbet............................................................
2.11. Tevazu ve Hayâ.............................................................................
2.12. Emanet ve Sadakat..................................................................
2.13. Şefkat ve Merhamet...............................................................
2.14. Himmet..................................................................................
2.15. Temkin ve Müşavere......................................................................
2.16. Yumuşak Huyluluk.............................................................
2.17. Gayret....................................................................................
2.18. Ferâset..................................................................................
2.19. Uyanıklık.........................................................................
2.20. Fırsatı Değerlendirme..............................................................
2.21. Tedbir ve Teyakkuz.....................................................................
2.22. İyilerle Sohbet..........................................................................
2.23. Hukuka Riayet......................................................................
2.24. Sultanlık ve Vezirlik...............................................................
4
2. 25. Hâtime ve Nasihat.......................................................................
3. ÂYET VE HADİSLER
3.1. Âyetler……………………………………………………………….
3.2. Hadisler………………………………………………………………
C. DİL VE ÜSLÛP ÖZELLİKLERİ…………………………………………………
III. BÖLÜM
METİN
A. ESERİN NÜSHALARI………………………………………………………….
B. METNİN KURULUŞU………………………………………………………….
C. TRANSKRİPSİYON ALFABESİ………………………………………………
D. MİR’ÂTÜ’L-AHLÂK (METİN)………………………………………………..
SONUÇ…………………………………………………………………………..
BİBLİYOGRAFYA……………………………………………………………..
DİZİN (KİŞİ, YER VE ESER ADLARI)………………………………………
MİR’ÂTÜ’L-AHLÂK NÜSHALARINDAN ÖRNEKLER…………………..

ÖN SÖZ
Mânâ ve âhenk mükemmelliğinin en üst seviyeye ulaştığı klâsik edebiyatımız altı
asırlık bir kültürün tezahürüdür. “Divan Edebiyatı” tabirinden de anlaşılacağı üzere, bu
edebiyat daha ziyade şiir yönüyle ön plâna çıkmaktadır. “Eski Türk Edebiyatı” denilince,
genellikle, sadece divan şiiri akla gelmektedir. Hâlbuki bu edebiyatın, başlangıçtan
Tanzimat’a kadar üç kolda gelişen bir de nesir kısmı vardır. Halkın konuştuğu dili esas alan
sade nesir; “inşâ” adıyla bilinen, bir yandan Arap ve Fars sözlüklerinden gelişi güzel pek çok
kelime alırken diğer yandan Türkçe kelimelere çok az yer veren, seci’i esas tutan süslü nesir
ve son olarak çoğunlukla ulemâ sınıfından yetişen ve yüksek makamlarda görev alan
5
müelliflerin tercih ettiği, halkın konuşma dilinden biraz ayrılan fakat sadece lafız sanatları ile
hüner göstermek amacı güdülen orta nesir... Bu nesir türünde eser veren yazarlar, esas olarak
anlatmak istedikleri şeyin peşindedirler. Yabancı söz ve tamlama oranı yazardan yazara
değişmekle beraber, yazarların çoğu seci’i kullanır. Orta nesir; eski Türk edebiyatının hemen
her türünde kullanılmakla beraber çoğunlukla ahlâk ve siyaset türüne giren eserler, kimi dinî
eserler ve fetvalar, sefaretnâmeler, tarih, coğrafya ve biyografi sahasındaki eserler ve
çevirilerin çoğu bu nesir türü ile kaleme alınmıştır. Bostanzâde Yahyâ Efendi’nin Mir’âtü’l-
Ahlâk adlı eseri de orta nesir ile kaleme alınmış Türkçe didaktik bir ahlâk kitabıdır.
Tezimizin konusunu teşkil eden Mir’âtü’l Ahlâk; tamamı ahlâkî fazîletlere dâir yirmi
dört bölümden müteşekkildir ve eserin müellif hattı oluğu belirtilen, İstanbul Üniversitesi
Kütüphanesi Türkçe Yazmalar numara 3537’de kayıtlı nüshası, 243 yapraktan oluşmaktadır.
Eserde işlenen konular; ibadet, sabır ve şükür, şecaat, dikkat ve zekâ, ciddiyet, cehd, iyilikler
ve erdemler, kazâya rızâ, vefâ, sır saklama, cömertlik, af, iffet, tevazu ve hayâ, emânet ve
sadâkat, rıfk ve şefkat, âlicenaplık, müşâvere, hilm, gayret (gayret-i dîniyye, gayret-i
dünyeviyye), ferâset, fırsatları değerlendirme, temkin, iyilerle dostluk kurma, hakları gözetip
kollama gibi faziletler ve hükümdarlık, emirlik, vezirlik, vâlilik gibi resmî görevlerin
gerektirdiği yükümlülüklerdir. Ahlâk alanında felsefî ve teorik tahliller yerine pratiğe ağırlık
veren eserde, ahlâkî fazîletler âyet ve hadislerle örneklendirilmiştir. Ayrıca Türkçe, Arapça ve
Farsça olmak üzere ahlâkî ve hikemî manzumeler, peygamber kıssaları ve İslâm tarihinden
alınmış örnek ahlâkî motiflerle eserin muhtevâsı zenginleştirilmiştir. Bu arada Eflâtun, İbn
Sînâ ve Hüseyin Vâiz-i Kâşifî gibi ünlü ahlâk filozofu ve bilginlerden yapılan nakiller, hem
müellifin geniş bilgi ve kültürünü göstermekte, hem de etki açısından esere büyük bir güç
kazandırmaktadır. Mir’âtü’l-Ahlâk, XVII. yüzyıl Osmanlı toplumunun ahlâkî yapısını ve o
dönem münevverlerinin ideal ahlâk görüşlerini yansıtması bakımından da büyük değer taşır.
Biz de, bu önemli eseri gün ışığına çıkarabilmek gayesiyle böyle bir çalışma yaptık.
Çalışmamız; “Giriş” bölümünden sonra üç bölümden meydana gelmektedir. “Giriş”
bölümünde, ele aldığımız metnin mensur bir ahlâk kitabı olmasına binâen “ahlâk”ın mahiyeti,
ahlâk ilminin tarihçesi ve mensur ahlâk kitapları üzerinde durulmuştur. Birinci bölüm;
Bostanzâde Yahyâ Efendi’nin yaşadığı devre toplu bir bakış ile Bostanzâde Yahyâ Efendi’nin
ailesi, hayatı, eserleri ve şahsiyeti konularına tahsis edilmiştir. İkinci Bölümde; çalışmamızın
asıl konusunu teşkil eden “Mir’âtü’l-Ahlâk” adlı eser ana hatlarıyla tanıtılmış, muhtevası
üzerinde durulmuş, eserde yer alan âyet ve hadisler tespit edilmiş, eserin dil ve üslûp
özellikleri belirtilmeye çalışılmıştır.
6
Dördüncü ve son bölümde ise; çalışmamızın asıl kısmını teşkil eden metin ve bu
metne dair bazı hususiyetler yer almaktadır. Söz konusu metni hazırlarken; eserin İstanbul
Üniversitesi Kütüphanesi Türkçe Yazmalar Bölümü 3537 numarada kayıtlı ve 242b
yaprağında müellif hattı olduğuna dair kayıt bulunan nüshasını esas almakla beraber, eserin
aynı kütüphanede tespit ettiğimiz 5607 numarada kayıtlı nüshasını da göz önünde
bulundurduk. Düzgün ve anlaşılır bir metin ortaya koyabilmek için, müellif nüshasında
karşılaştığımız bazı müşkülleri, bu ikinci nüshayı kullanarak aşmaya çalıştık.
Tezimiz; bu çalışma ile ulaştığımız tespitleri maddeler hâlinde sunduğumuz “Sonuç”
bölümünden sonra, bibliyografya; kişi, yer ve eser adları dizini ve Mir’âtü’l-Ahlâk
nüshalarından örnekler ile tamamlanmıştır.
“Ön Söz”e son vermeden önce; her zaman kıymetli fikirlerine ve derin birikimlerine
müracaat ettiğim kıymetli hocalarım Sayın Prof. Dr. Emine Yeniterzi’ye, Sayın Yrd. Doç. Dr.
Semra Tunç’a, Sayın Yrd. Doç Dr. Erol Çöm’e ve çalışmamın başlangıcında itibaren engin
hoşgörüsü ile değerli mesailerini harcayan, destek ve teşviklerini esirgemeyen kıymetli hocam
Sayın Prof. Dr. Ahmet Sevgi’ye sonsuz teşekkürlerimi sunmayı zevkli bir görev telakki
ediyor ve sözlerimi Bostanzâde Yahyâ Efendi’nin bir beyti ile tamamlıyorum:

1Semt-i ‘afva sâlik oldı Hazret-i Hayru'l-verâ
Kâdir iseñ eyle isr-i Mustafâ'ya iktifâ

Nurgül Sucu
Konya 2010

KISALTMALAR
Age. : Adı geçen eser.
Agm. : Adı geçen makale.
AKDTYK : Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
AKM : Atatürk Kültür Merkezi.
a.s. : Aleyhi’s-selâm.
Bk. : Bakınız.

1 Bostanzâde Yahyâ Efendi, Mir’âtü’l-Ahlâk, İÜ Ktp. TY, nr. 3537, vr. nr. 79a.

7
Baş. : Başkanlığı.
BTK : Büyük Türk Klâsikleri.
C. : Cilt.
çev. : Çeviren.
d. : Doğumu.
DEM : Değerler Eğitim Merkezi.
DT : Doktora Tezi.
DTCF : Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi.
Fak. : Fakültesi.
h. : Hicri.
hzl. : Hazırlayan.
İA : İslâm Ansiklopedisi.
İLESAM : (Türkiye) İlim ve Edebiyat Eseri Sahipleri Meslek Birliği.
İÜ : İstanbul Üniversitesi.
K.S. : Kuddise Sırruhu.
KB : Kültür Bakanlığı.
Ktp. : Kütüphanesi.
LM : Leyla ile Mecnun.
m. : Miladi.
Mat. : Matbaası.
MEB : Milli Eğitim Bakanlığı.
nr. : Numara.
nşr. : Neşreden.
ö. : Ölümü.
s. : Sayfa.
S. : Sayı.
S.A.V. : Salla’llâhü ‘aleyhi ve sellem.
SBE : Sosyal Bilimler Enstitüsü.
SÜ : Selçuk Üniversitesi.
t.y. : Tarih yok.
TALİD : Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi.
TDAY : Türk Dili Araştırmaları Yıllığı.
TDK : Türk Dil Kurumu.
TDV : Türkiye Diyanet Vakfı.
8
ter. : Tercüme eden.
TTK : Türk Tarih Kurumu.
TY : Türkçe Yazmalar.
Ü. : Üniversitesi.
v. :Vefatı.
vb. : Ve benzeri.
vd. : Ve diğerleri.
vr. : Varak.
y.y. : Yer yok.
Yay. : Yayınları.
YKY : Yapı Kredi Yayınları.
YLT : Yüksek Lisans Tezi.

“AHLÂK”IN MAHİYETİ, AHLÂK İLMİNİN TARİHÇESİ
VE MENSUR AHLÂK KİTAPLARI

Arapça’da “seciye, tabiat, huy, karakter” gibi mânâlara gelen2 “ḫulḳ” kelimesinin
çoğulu olan ahlâk; insanın iyi veya kötü olarak vasıflandırılmasına yol açan manevi

2 Hüseyin Karaman, Nurettin Topçu’da Ahlâk Felsefesi, İstanbul 2000, s. 23.
9
nitelikleri, huyları ve insanın, bunların etkisiyle ortaya koyduğu iradeli davranışlarının
bütününü ihtiva eder. Ahlâk, aynı zamanda bu konularla ilgili ilim dalının adıdır. İnsanın fizik
yapısı için “ḫalḳ”, manevi yapısı için ise “ḫulḳ” kelimeleri kullanılır. İslâm ahlâkçıları
“ḫulḳ”u iki kısma ayırmışlardır:
1. Ḫulḳ-ı Ṭabī‘ī: (Tabiî Huy): İnsanın yaratılıştan gelen nitelikleri,
tabiatıyla uyuşan veya yaratılışında gizli ve saklı bulunan ahlâk.
2. Ḫulḳ-ı Kesbī (Kazanılmış Huy): Fiil ve davranışlar şeklinde meydana
gelip istikrar kazanan ve diğer insanlarla görüşüp kaynaşmaya, âdet
ve alışkanlıklara dayanan huydur.3
Başta hadisler olmak üzere, İslâmî kaynaklarda “ḫulḳ” ve “aḫlâḳ” terimleri
genellikle iyi ve kötü huyları, fazilet ve reziletleri ifade etmek üzere kullanılmış;
faziletler “ḥüsnü’l-ḫulḳ”, meḥāsinü’laḫlāḳ”, “mekārimü’l-aḫlāḳ”, aḫlāḳu’l-ḥasene” ve
aḫlāḳu’l-ḥamīde” olarak vasıflandırılırken; reziletler “sū‘ü’l-ḫulḳ”, aḫlāḳu’ẕ-ẕemīme” ve
“aḫlāḳu’s-seyyi’e” gibi terimlerle karşılanmıştır.
“Ahlâk” tabirinin yanında; yeme, içme, sohbet, yolculuk gibi günlük hayatın
çeşitli alanlarıyla ilgili davranış ve görgü kurallarına, terbiyeli kibar ve takdire şayan
davranış biçimlerine “edeb” veya “âdâb” da denilmiştir. İslâmî literatürde “edep” terimi
ilk dönemlerden itibaren özel davranış alanları hakkında kullanılırken; “ahlâk”, her
türlü tutum ve davranışın kaynağı mahiyetindeki ruhî ve manevi melekeleri, insanın
manevi terakkisini sağlamaya yönelik bilgi ve düşünce alanını ifade etmiştir.4 “Edeb”
kelimesinden türeyen “te’dīb”in ise “bir insanı herhangi bir konu hakkında bilgilendirip
eğitme anlamı mevcuttur. “Beni Rabbim eğitti ve eğitimimi en güzel şekilde yaptı.

3 Hüsamettin Erdem, Osmanlı Düşüncesinde Ahlâk, İstanbul 2006, s. 52.
4 Mustafa Çağrıcı, “Ahlâk”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 2, s. 1-9, İstanbul 1989.
10