Table Of ContentBOJAŹŃ
I DRŻENIE
CHOROBA
NA ŚMIERĆ
BIBLIOTEKA FILOZOFII RELIGII
Redaktor serii:
Karol Tarnowski
Komitet naukowy:
Tadeusz Gadacz
o. Jan Andrzej Kłoczowski op
Władysław Stróżewski
| ks. Józef Tischner |
Elżbieta Wolicka
ks. bp Józef Życiński
Krzysztof Mech
Soren Kierkegaard
BOJAŹŃ
I DRŻENIE
CHOROBA
NA ŚMIERĆ
Tłumaczył i przedmową opatrzył
Jarosław Iwaszkiewicz
Wydawnictwo
haA&nni
Kraków 2008
Tytuły oryginałów: Frygt og Baven. Sygdommen til Deden
Copyright © for the Polish translation by Maria Iwaszkiewicz-Wojdowska,
Teresa Markowska and SW Czytelnik
Skład: Katarzyna Starachowicz
Projekt okładki: Marianna Cielecka
Wydawnictwo Homini SC
ul. św. Sebastiana 33/6, 31-051 Kraków
tel./faks: 012 430 74 27
e-mail: [email protected]
zamówienia: [email protected]
księgarnia internetowa: www.homini.com.pl
Druk:
Drukarnia Technet
ul. Biskupińska 3A, 30-732 Kraków
ISBN: 978-83-61568-16-2
Spis treści
Od tłumacza (Jarosław Iwaszkiewicz)...............................................................<)
BOJAŹŃ I DRŻENIE
Przedmowa..............................................................................................39
Nastrój.......................................................................................................43
Pochwała Abrahama..............................................................................48
Problematy..............................................................................................57
Tymczasowa ekspektoracja........................................................... 57
Problemat I: Czy może istnieć teleologiczne zawieszenie etyki? 84
Problemat II: Czy istnieje absolutny obowiązek wobec Boga? 98
Problemat III: Czy można moralnie obronić Abrahama, że zataił
swój zamiar przed Sarą, Eleazarem i Izaakiem?.........................112
Epilog......................................................................................................152
CHOROBA NA ŚMIERĆ
Przedmowa............................................................................................159
Wprowadzenie.....................................................................................161
Część pierwsza. Rozpacz to choroba na śmierć
A.
O tym, że rozpacz jest chorobą na śmierć...........................................166
A. Rozpacz jest chorobą ducha, jaźni i jako taka może być
potrójna: rozpacz, że się nie jest świadomym swej osobowości
(rozpacz niewłaściwa), rozpacz, że się nie chce być sobą,
rozpacz, że się chce być sobą.....................................................166
B. Możliwość i rzeczywistość rozpaczy..........................................168
C. Rozpacz jest „chorobą na śmierć”..............................................170
B.
O powszechności tej choroby (rozpaczy)..............................................176
c.
Kształty tej choroby (rozpaczy)............................................................183
A. Rozpacz rozpatrywana bez względu na to, czy refleksja nasza
przyjmuje jej świadomość, czy też nieświadomość, tylko
jako rozmyślanie o elementach syntezy...................................184
a) Rozpacz rozpatrywana ze względu na określoność:
skończoności — nieskończoności..........................................184
a) Rozpacz nieskończoności pochodzi z braku skoń
czoności ..............................................................................184
P) Rozpaczą skończoności jest brak nieskończoności. . . 187
b) Rozpacz z punktu widzenia określoności możliwość —
konieczność..............................................................................190
a) Rozpaczą możliwości jest brak konieczności.................190
P) Rozpaczą konieczności jest brak możliwości.................193
B. Rozpacz z punktu widzenia możliwości: świadomość. . . . 198
a) Rozpacz nieświadoma tego, że jest rozpaczą, czyli rozpacz
liwa nieświadomość swojego ja, i to wiecznego..................198
b) Rozpacz, która uświadamia sobie, że jest rozpaczą, czyli
świadoma, że jest osobowością, w której istnieje cząstka
wieczna, i wobec tego jest w rozpaczy, że nie chce być sobą,
albo jest w rozpaczy, że chce być sobą...................................203
a) Rozpacz z powodu pragnienia niebycia sobą, rozpacz
słabości.................................................................................206
1. Rozpacz nad sprawami ziemskimi i nad pewnymi
sprawami ziemskimi.....................................................207
2. Rozpacz z powodu wieczności, czyli rozpacz nad
sobą.................................................................................208
P) Rozpacz z powodu pragnienia bycia sobą, bunt.... 224
Część druga. Rozpacz jest grzechem
A.
Rozpacz jest grzechem..........................................................................234
Rozdział pierwszy
Stopniowanie świadomości swego ja (określenie przed Bogiem) 236
Dodatek: O tym, że definicja grzechu zawiera w sobie moż
liwość zgorszenia, ogólne uwagi o zgorszeniu........................240
Rozdział drugi
Sokratyczna definicja grzechu........................................................246
Rozdział trzeci
Ze grzech nie jest negacją, tylko czymś pozytywnym.................255
Dodatek do A: A więc czy grzech nie staje się w pewnym
sensie ogromną rzadkością? (Moralność) . . 259
B.
Dalszy ciąg grzechu..............................................................................264
A. Grzech rozpaczy z powodu grzechu..........................................268
B. Grzech rozpaczy z powodu grzechów odpuszczenia (Zgor
szenie) ............................................................................................273
C. Grzech porzucenia chrześcijaństwa modoponendo i uważania
go za fałsz.....................................................................................286
Skorowidz imion........................................................................................259
Jarosław Iwaszkiewicz
Od tłumacza
Myślę, że tłumacz dzieła filozoficznego — i to tak jeszcze obcego
czytelnikowi polskiemu jak dzieło Kierkegaarda — winien jest
kilka słów wyjaśnienia. Przede wszystkim wyjaśnienia tego, jak
on to tłumaczenie widzi, jak go dokonywał i od czego rezultat
jego pracy jest zależny. Oczywiście przekład taki nie może zawis
nąć w powietrzu, musi się tu opowiedzieć coś niecoś o środowisku,
z którego wynikło to dzieło i pochodzi sam autor. Postać Kier
kegaarda jest tak zadziwiająca, osobliwa i trochę przerażająca, że
trudno tłumacząc jego dzieło nie dochodzić do niego poprzez
autora.
Ale pierwej o samym tłumaczeniu.
Zdaje mi się, że nie będę daleki od prawdy, kiedy powiem,
że tłumaczenie dzieł filozoficznych, ukazanie ich myśli w języku
innym, niż zostały one napisane, to znaczy pomyślane, jest rze
czą prawie beznadziejną. Mamy tu do czynienia z tym samym
zjawiskiem, co przy tłumaczeniu poezji. Nie chcę przez to powie
dzieć — choć daje to nieco do myślenia — że filozofia jest poezją,
czyli literaturą. Nie twierdzę tego bynajmniej. Wiem doskonale,
że literatura zajmuje się zjawiskami poszczególnymi, cząstkowy
mi — podczas kiedy filozofia wywodzi, czy chce wywodzić, dla
tych zjawisk cząstkowych zasady ogólne. Ale chodzi tu o zupełnie
inne zjawisko. Chodzi o to, że myślenie ludzkie jest tak bardzo
związane z językiem, iż trudno jest je od tego języka wyabstraho
wać. W tej chwili twierdzenie to nie jest rzeczą nową, ale jeszcze
kilkadziesiąt lat temu nie wszyscy możni w piśmie zdawali sobie
9
Jarosław Iwaszkiewicz
z tego sprawę. Tak samo jak poezja, filozofia operuje pewnymi sło
wami, które w danym języku mają określone znaczenie i związane
są z pewnymi drabinami pojęć, mającymi w innym języku inną
postać, inaczej się po prostu kojarzą.
Tłumacz angielski z duńskiego ma na przykład taki kłopot.
W obu tych językach czasownik wz'//służy do tworzenia futurum,
jednakże podczas gdy w angielskim to słowo całkowicie przybrało
charakter czasownika pomocniczego, w duńskim will zachowało
swoje zabarwienie woluntarystyczne. I co z tym robić?
Na dobitkę filozofowie — każdy z osobna — tworzą swój wła
sny język, czasami bardzo złożony i mający zastosowanie poję
ciowe tylko w języku, w którym piszą, muszą być tłumaczone te
słowa przez omówienia, przez rozkład na pojęcia pierwotne —
i czasami, bardzo często, za każdym razem inaczej, jak dobrze
o tym wiedzą tłumacze Hegla na przykład.
Co gorsza, niektórzy filozofowie współcześni w tym słowo-
twórstwie posuwają się bardzo daleko, całe swoje rozumowanie
opierając nie na słowach istniejących, z czym jeszcze można sobie
dać radę (np. l’etre et le neant), ale na nowo utworzonych sło
wach — z najrozmaitszych pierwiastków językowych złożonych.
Bardzo daleko posunął się w tym kierunku Heidegger, tworząc
coś w rodzaju nowoczesnego filozoficznego esperanto. To są rze
czy nieprzetłumaczalne na inny język. Toteż możemy powiedzieć,
że każdy przekład na inny język jest nieuchronnie interpretacją
danego dzieła. Obawiam się, że twierdzenie, iż przekład dzieła
filozoficznego jest nieuchronnie interpretacją, dotyczy nie tylko
Heideggera. Nie darmo Unamuno, nie chcąc się zadowolić taką
„interpretacją”, nauczył się po duńsku, aby czytać Kierkegaarda
w oryginale.
W wypadku Kierkegaarda mamy do czynienia z pisarzem
piszącym po duńsku w pierwszej połowie XIX wieku. Przez te lat
sto kilkadziesiąt język duński nie zmienił się bardzo, zmieniła się
tylko kilka razy jego pisownia, ostatni raz już za mojej pamięci.
Oczywiście wzbogacił się bardzo przez ten czas, nabrał pewnych
io
