Table Of ContentJOHANNES IRMSCHER
BIZANCJUM
PIĘĆ WYKŁADÓW
CBA
WROCŁAW 1972
WYDAWNICTWA UNIWERSYTETU WROCŁAWSKIEGO
SERIECBA
Wydział Filologiczny
Anglica Wratislaviensia (red. J. Cygan)
Bibliotekoznawstwo I-VI, 1955 - 1970 (red. K. Glombiowski)
Classica Wratislaviensia (red. J. Lanowski)
Germanica Wratislaviensia (red. M. Szyrocki)
Onomastica Slavogermanica (red. S. Rospond)
Prace Literackie (red. B. Zakrzewski)
Romanica Wratislaviensia (red. M. Sek recka)
Slavica Wratislaviensia (red. M. Jakóbiec)
Studia Linguistica (red. A. Furdal)
Studia o Książce (red. K. Glombiowski)
Wydział Filozoficzno-Historyczny
Antiąuitas (red. E. Konik)
Historia (red. T. Kotula)
Prace Filozoficzne (red. Komitet IFSiL)
Prace Pedagogiczne (red. M. Chamcówna)
Prace Psychologiczne (red. Z. Skórny)
Studia Archeologiczne (red. H. Holubowiczowa)
Wydział Prawa i Administracji
Prawo (red. J. Kolasa)
Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii
Matematyka, Fizyka, Astronomia (red. B. Sujak)
Szkoła Zimowa Fizyki Teoretycznej (red. J. Łopuszański)
Wydział Nauk Przyrodniczych
Prace Botaniczne (red. A. Krawiecowa)
Prace Geologiczno-Mineralogiczne (red. K Maślankiewicz)
Prace Obserwatorium Meteorologii i Klimatologii Uniwersytetu Wrocławskiego
(red. A. Kosiba)
Prace Zoologiczne (red. S. Pilawski)
Studia Geograficzne (red. S. Golachowski)
Instytut Nauk Politycznych
Nauki Polityczne (red. M. Orzechowski)
ACTA UNIYERSITATIS WRATISLAYIENSIS
No 158
CLASSICA WRATISLAYIENSIA V
JOHANNES IRMSCHERvutsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
BIZANCJUM
PIĘĆ WYKŁADÓW
WROCŁAW 1972
KOMITET REDAKCYJNY UCZELNI
Jan T r zy n a d 1 o w s k i — redaktor naczelny
Lothar Herbst — sekretarz naukowy
Anna R o m p o 11 — sekretarz techniczny redakcji
REDAKCJA SERII „CLASSICA WRATISLAVIENSIA”
Jerzy L a n o w s k i
REDAKTOR TOMU
Jerzy L a n o w s k idcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
Na karcie tytułowej umieszczono reprodukcję
pieczęci Towarzystwa Literacko-Slowiańskiego, działającego
w łatach 1836-1886 przy Uniwersytecie Wrocławskim
PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE — ODDZIAŁ WROCŁAWSKICBA
Nakład G50 i-80 egz. Ark. wyd. 4.25. Ark. druk. 3,75. Papier druk. sat. ki. V, 70 g,
70Z100. Oddano do składania 21. XI. 1971 r. Druk ukończono w lutym 1972 r.
Zam. 881/71. F-10. Cena zł 10,—
Wrocławska Drukarnia Naukowa, Wrocław, ul. Lelewela 4
OD REDAKCJI
Zawarte w niniejszej książce pięć odczytów o Bizancjum składa się na
krótkie wprowadzenie w bizantynistykę, dziedzinę, której istotny rozwój
przypada na ostatnie lat kilkadziesiąt, dyscyplinę mającą jeszcze ogromne
możliwości rozwoju, przy tym dziedzinę ważną — jak to ukaże sam tekst
wykładów — dla zrozumienia historii powszechnej i współczesnej. Bizan-
tynistyka jest przedłużeniem dziejów świata i kultury antycznej w innych,
odmienionych warunkach, jest też jednym z ważnych pomostów między
antykiem a nowożytnością, ale nie tylko pomostem — jest sama dla siebie
nauką o ważnym etapie dziejów.
Autorem odczytów jest wybitny uczony Niemieckiej Republiki Demo
kratycznej, profesor dr Johannes Irmscher, bizantynista i filolog klasyczny,
czynny w Niemieckiej Akademii Nauk i wielu towarzystwach naukowych,
profesor uniwersytetów w Berlinie i Halle, zagraniczny członek honorowy
Polskiego Towarzystwa Filologicznego, pozostający w ścisłych i serdecz
nych stosunkach współpracy z nauką polską.
Na zaproszenie Instytutu Filologii Klasycznej Uniwersytetu Wrocław
skiego (obecnego Instytutu Filologii Klasycznej i Kultury Antycznej)
wygłosił profesor Irmscher serię publikowanych obecnie odczytów we
Wrocławiu w dniach 2-4 czerwca 1969, a następnie na propozycję Insty
tutu zgodził się na jej opublikowanie, dołączając wybraną bibliografię
rozumowaną dla orientacji głębiej zainteresowanych zagadnieniami bizan-
tynistyki. W dziejach studiów bizantyńskich zapisali się już uczeni polscy,
żeby wymienić zmarłych historyka Kazimierza Zakrzewskiego i filologów
Leona Sternbacha i Jana Sajdaka, mamy i dziś aktywnych badaczy w tej
dziedzinie, żeby wymienić tylko profesorów Halinę Evert-Kappesową
i Oktawiusza Jurewicza — wszystkie te nazwiska znajdzie czytelnik w do
łączonej przez prof. Irmschera bibliografii. Mamy i oryginalne zarysy,
studia i artykuły badawcze, monografie historyczne i literackie, choć
4
w skromnej jeszcze liczbie, mamy przekłady kilku większych dzieł bizan-
tynistyki światowej, nie możemy jednak wskazać zwięzłej i syntetycznej,
opartej na świetnym opanowaniu materiału pracy izagogicznej, wprowa
dzającej w niełatwą, a pasjonującą tematykę studiów nad Bizancjum i do
studiów tych młodych adeptów zachęcającej. Ufamy, że pięć wykładów
o Bizancjum prof. Irmschera spełni to zadanie, nieobojętne dla filologów,
historyków, historyków kultury, sztuki, nauki.dcbaZYXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
Jerzy Lanowski
PRZEDMIOT, ZAKRES I ZADANIA BIZANTYNISTYKI
Bizantynistyka nie cieszy się zbyt dużą popularnością w kręgach szer
szej publiczności, kto bowiem w ogóle zetknął się z pojęciami Bizancjum,
Bizantyńczyk, bizantynizm, ten łączy je zazwyczaj z wyobrażeniem nie
godnej służalczości, intryg, podstępu i bigoterii. Ale tego rodzaju ujemnym
ocenom, których przyczyny przy innej sposobności wypadnie prześledzić,
przeciwstawić można oczywisty fakt, że od prawie stu lat istnieje jako
odrębna gałąź nowożytnych nauk społecznych nauka o Bizancjum, zwana
bizantynistyką albo bizantynologią, którą zwłaszcza od II wojny światowej
uprawia w coraz liczniejszych krajach stale powiększająca się kadra spe
cjalistów i coraz więcej środków materialnych przeznacza się na rozbu
dowę odpowiednich instytucji. Dziedzina ta posiada własną encyklopedię
i ponad tuzin czasopism specjalistycznych oraz rozporządza dobrze zorga
nizowanym systemem dokumentacji i informacji naukowej. Jak wytłu
maczyć ten wielki nakład sił i środków społecznych na zajmowanie się
tego rodzaju odrażającym przedmiotem? Spróbujemy nakreślić zakres
i zadania bizantynistyki; może w ten sposób znajdziemy odpowiedź na
postawione pytanie.
Najpierw zaryzykujmy próbę definicji: bizantynistyka zajmuje się bazą
ekonomiczną i wywołanymi przez zmianę tej bazy przeobrażeniami struk
tur społecznych państwa wschodniorzymskiego, które po podniesieniu
miasta Bizancjum przez Konstantyna I Wielkiego do rangi stolicy bywa
zazwyczaj nazywane cesarstwem bizantyńskim; ponadto zajmuje się ona
politycznymi, prawnymi, religijnymi, filozoficznymi i artystycznymi po
glądami tej epoki, wywodzącymi się z tych poglądów dziełami literatury,
sztuki i nauki, jak również odpowiadającymi tym poglądom instytucjami
państwa bizantyńskiego, które w swoich początkach było zdeterminowane
przez późnostarożytną formację społeczną, z której wyłoniła się jako wy
nik stopniowego, w szczegółach nieciągłego rozwoju średniowieczna for
macja feudalna o specyficznie bizantyńskim piętnie. Wreszcie zajmuje się
bizantynistyka związkami cesarstwa konstantynopolitańskiego z sąsiednimi
narodami i państwami, tzn. bada wpływy polityczne, wojskowe, ekono
miczne i kulturalne oraz puściznę kultury materialnej i duchowej cesar
G
stwa bizantyńskiego, czyli zwraca uwagę również na „Byzance apres By-
zance”, by posłużyć się sformułowaniem, które ukuł historyk rumuński,
Nicolae lorga.
Trzeba przyznać, że definicja ta nie jest zbyt zwięzła, ale wydaje mi
się, że zawiera ona wszystko, co konieczne i istotne. Szczegółowe omó
wienie tej definicji jest zadaniem niniejszego wykładu.
Przede wszystkim bizantynistyka jest nauką historyczną, skoro usiłuje
zrozumieć życie epoki minionej we wszystkich jego przejawach, wyjaśnić
przemiany strukturalne epoki i przedstawić jej wpływ aż do czasów
współczesnych. Ale jest ona równocześnie dyscypliną wybitnie filologicz
ną, kiedy dla sformułowania sądów historycznych nie tylko opiera się na
źródłach greckich i innych, lecz te właśnie języki i spisane w nich dzieła
literatury czyni przedmiotem swoich badań. Do źródeł pisanych dochodzą
świadectwa pomników, pojęte jak najszerzej: dzieła architektury i sztuk
plastycznych, monety i pieczęcie, wytwory rzemiosła artystycznego,
a wreszcie cała kultura materialna; są to źródła i świadectwa historii
w szerokim rozumieniu tego słowa, a równocześnie przedmiot badań zu
pełnie samodzielnej historii sztuki bizantyńskiej i kilku dyscyplin spe
cjalnych.
Hasło „dyscypliny specjalne” ukazuje kolejny punkt widzenia. Jak
wszędzie w nowożytnej nauce, tak i w bizantynistyce istnieje daleko idący
podział pracy, który ujawnia się przez powstanie bardziej lub mniej samo
dzielnych dyscyplin specjalnych. W odróżnieniu od innych nauk udało się
jednak wszystkie te dyscypliny specjalne zintegrować, jako treściowo
i metodycznie zróżnicowane, ale właśnie dlatego niezbędne części skła
dowe szeroko pomyślanej bizantynistyki, pomimo ich równoczesnego po
wiązania z innymi specjalnościami naukowymi, np. bizantyńskiej historii
sztuki z historią sztuki powszechnej, filologii bizantyńskiej z filologią
klasyczną. Ta integracja uwydatnia się w czasopiśmiennictwie fachowym
i w organizacji kongresów naukowych, jak również przy powoływaniu
zespołów oraz tworzeniu instytutów badawczych. Należałoby ją za wszelką
cenę utrzymać jako prawdziwą zdobycz w epoce pracy zespołowej i sze
roko zakrojonych badań naukowych w krajach socjalistycznych.
Bizantynistyka jednak to nie tylko samodzielna dyscyplina naukowa,
lecz także gałąź innych, ważnych nauk. Zwróćmy uwagę tylko na te
najważniejsze.
Badacz feudalizmu np., który usiłuje metodą porównawczą wypracować
teorię historii tej epoki, musi rozumieć specyfikę feudalizmu bizantyń
skiego i włączyć go do swoich rozważań, podobnie jak mediewistyka nie
może nie uwzględniać Bizancjum jako siły politycznej o światowym zna
czeniu, jeżeli nie chce ulec jednostronnemu europocentrycznemu punktowi
widzenia oraz mitowi Zachodu. Nie można także lekceważyć jej powiąza
7
nia z nauką o starożytności klasycznej, skoro bowiem nauczyliśmy się
uznawać samodzielność należącej do średniowiecza społeczności bizantyń
skiej i jej kultury i podkreślać to wbrew tym ujęciom, które w Bizancjum
chciały widzieć tylko okres rozkładu cesarstwa rzymskiego, to jednak
z drugiej strony nie ulega żadnej wątpliwości, że w świadomości Bizan-
tyńczyków owa ciągłość państwa rzeczywiście istniała, podobnie jak jest
ona oczywista w dziedzinie literatury. Już dawniej, zanim powstała samo
dzielna bizantynistyka, filologowie klasyczni potrafili wysoko cenić MdcybraioZ-YXWVUTSRQPONMLKJIHGFEDCBA
biblos patriarchy Focjusza z IX w. i pochodzącą z X w. Księgę Suda wraz
z innymi leksykonami bizantyńskimi jako zbiory materiału. Ale trzeba
również dostrzegać powiązania bizantynistyki z nowoczesnymi gałęziami
wiedzy o innych terytoriach i krajach; bez pomocy bizantynistyki nie by
łyby możliwe badania krajów Europy południowo-wschodniej, szczególnie
Bałkanów, Grecji i Cypru. Można by wskazać wiele innych powiązań, lecz
to, co powiedziano, wystarcza, aby uświadomić sobie, że bizantynistyka
i jej dyscypliny specjalne nie pozostają w izolacji, lecz łączą się w wielki
zespół nauk filologiczno-historycznych.
Oczywiście wobec takich powiązań jest rzeczą trudną wyznaczyć ścisły
zakres bizantynistyki; rozważania na ten temat mogą się okazać celowe
i pożyteczne. Określenie zakresu bizantynistyki musi wyjść po pierwsze
od kategorii dziejów społeczno-gospodarczych i po drugie — od takichże
kategorii historii politycznej; w tym właśnie tkwi cały problem. Przejście
bowiem od starożytnego do średniowiecznego ustroju społecznego dokonało
się w państwie wschodnim w okresie obejmującym kilka wieków i sądząc
po rezultatach tego rozwoju, można zupełnie słusznie mówić o rewolucji
społecznej; ale właśnie tę epokę przejściową, tzn. późnego cesarstwa,
można naturalnie równie dobrze ujmować jako okres rozkładu antycznego
ustroju społecznego. Nikt jednak nie jest skłonny dla wygodnego dawnego
sposobu traktowania wyłączać epokę Justyniana, która ukształtowała ideał
bizantynizmu, z historii bizantyńskiej i zaczynać ją dopiero z wiekiem VII,
który ostatecznie odrzuca cechy ustroju niewolniczego Prędzej już słyszy
się głosy broniące włączenia dominatu Dioklecjana do historii bizantyń
skiej ; ale nawet gdyby wiele rzeczowych argumentów przemawiało za tego
rodzaju periodyzacją, to jednak rok podziału cesarstwa przez Teodozjusza
(395) jest właśnie takim uchwytnym momentem, od którego zaczyna się
ścisła bizantynistyka. Naturalnie konieczne jest, by w opracowywaniu
zagadnień okresu przejściowego uczestniczyła nadal w pełni historia sta
rożytna; co dla niej stanowi rezultat i koniec pewnego rozwoju, to dla
bizantynistyki jest przygotowaniem i początkiem nowej epoki.
Datę zamykającą badania bizantynistyczne wyznacza rok 1453, kiedy
to Konstantynopol i pozostała część cesarstwa dostały się w ręce zdobyw
ców tureckich. Również pod względem ekonomicznospolecznym data ta
8
stanowi przełom, ponieważ zalążki niweczącego ustrój feudalny sposobu
produkcji, które niezaprzeczenie pojawiły się w okresie późnobizantyń-
skim. zostały stłumione i zastąpione na kilka wieków przez zacofany
feudalizm pokroju osmańskiego. Poza rok 1453 wychodzi bizantynistyka
wówczas, gdy bada wpływy Bizancjum pozostawione nie tylko w Grecji,
ale wszędzie w Europie wschodniej i południowej, a nawet w samym
imperium osmańskim. Co do granic przestrzennych to nauka o Bizancjum
obejmuje obszar państwa bizantyńskiego w każdorazowych jego granicach,
uwzględniając zawsze wzajemne stosunki z narodami sąsiednimi.
Przed omówieniem dyscyplin specjalnych bizantynistyki warto zająć
się najpierw sprawą podręczników. Do nauczania akademickiego istnieje
jak dotąd jeden jedyny podręcznik wprowadzający w studium bizanty
nistyki, podręcznik wcale udany, ale niestety napisany po węgiersku i dla
tego dla większości zainteresowanych prawie niedostępny; jego autor to
Gyula Moravcsik, wybitny bizantynista, a tytuł dBcevbeazZetY.eXs Wa VbUizaTnStiRnQolPó-ONMLKJIHGFEDCBA
gidba (Budapeszt 1966). Podręcznik Eioayayyy elę t?)v fiv£avTtvyv <pi7.o).oyiav,
zapoczątkowany przez bizantynistę ateńskiego, Nikolaosa V. Tomadakisa
w 1952 r., nie jest jeszcze ukończony, a ponadto — jak podaje tytuł —
ogranicza się do filologii. Nie lepiej przedstawia się sprawa Traite d'etudes
byzantines, który pod koniec lat pięćdziesiątych przy współudziale naj
wybitniejszych specjalistów francuskich zainaugurował Paul Lemerle,
obecny przewodniczący Association Internationale d’etudes byzantines.
Dotąd ukazały się jedynie dwa tomy, obejmujące chronologię i papirolo-
gię. Ale także niemiecki Handbuch der Byzantinistik, który jako wyczer
pujące opracowanie przedmiotu w serii „Handbuch der Altertumswissen-
schaft” ma zastąpić wydanie drugie Karola Krumbachera Geschichte der
byzantinischen Literatur (Monachium 1897), jest jeszcze daleki od ukoń
czenia. Tego rodzaju przedsięwzięcie może być dzisiaj w krótkim czasie
wykonane tylko w ścisłej współpracy międzynarodowej; wydaje się, że
dla zaplanowanej przez Piotra Wirtha w Monachium encyklopedii bizan
tynistyki, która ma się ukazać w Amsterdamie u Hakkerta, tego rodzaju
współpracę zapewniono.
Wprowadzeniem do każdej nauki filologiczno-historycznej jest znajo
mość języka i dostępnych źródeł pisanych. Zajmijmy się więc najpierw
filologią bizantyńską. Językiem używanym głównie w dokumentach bizan
tyńskich jest greka, która w średniowieczu występuje w dwóch odmia
nach: jako język uczonych usiłuje dorównać klasycznym bądź klasycy-
stycznym wzorom stylistycznym, a jako język ludowy jest rozwijającym
się żywym idiomem, który poczynając od okresu średniobizantyńskiego,
wykazuje wyraźne cechy języka nowogreckiego. Ile problemów stwarza
dla nauki ta bizantyńska dwujęzyczność, unaocznia fakt, że nie ma dotąd
w ogóle obszernej gramatyki języka średniogreckiego i że jeszcze dzisiaj
