BİLİŞSEL TERAPİ ve DİNÎ BAŞAÇIKMA

203 Pages·2009·1.37 MB·Turkish

T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ ANA BİLİM DALI
DİN PSİKOLOJİSİ BİLİM DALI

BİLİŞSEL TERAPİ ve DİNÎ BAŞAÇIKMA

YÜKSEK LİSANS TEZİ

DANIŞMAN
Doç. Dr. Abdülkerim BAHADIR

HAZIRLAYAN
Seda MUZ

KONYA-2009
Bilimsel Etik Sayfası

T.C.
SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ
Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

BĠLĠMSEL ETĠK SAYFASI

Bu tezin proje safhasından sonuçlanmasına kadarki bütün süreçlerde bilimsel etiğe
ve akademik kurallara özenle riayet edildiğini, tez içindeki bütün bilgilerin etik
davranıĢ ve akademik kurallar çerçevesinde elde edilerek sunulduğunu, ayrıca tez
yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu çalıĢmada baĢkalarının eserlerinden
yararlanılması durumunda bilimsel kurallara uygun olarak atıf yapıldığını bildiririm.

Seda MUZ
Yüksek Lisans Tezi Kabul Formu

T.C.
SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ
Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

YÜKSEK LĠSANS TEZĠ KABUL FORMU

Seda MUZ tarafından hazırlanan “BiliĢsel Terapi ve Dinî BaĢaçıkma” baĢlıklı bu
çalıĢma 01/07/2009 tarihinde yapılan savunma sınavı sonucunda oybirliği ile baĢarılı
bulunarak, jürimiz tarafından yüksek lisans tezi olarak kabul edilmiĢtir.

Doç. Dr. Abdülkerim BAHADIR BaĢkan Ġmza

Doç. Dr. Adem ġAHĠN Üye Ġmza

Yrd. Doç. Dr. Abdülkadir ETÖZ Üye Ġmza
ÖNSÖZ
Yıllar önce Epictetus, “Ġnsanlara rahatsızlık veren, olayların kendisi değil,
insanların bu olaylara getirdikleri bakıĢ açılarıdır” Ģeklinde bir açıklama yapmıĢtır.
Buna göre bizleri, yaĢadığımız olaylardan çok, olaylara bakıĢ açımız, olayları
algılayıĢımız ve olaylara yüklediğimiz anlamlar etkilemektedir. Bu noktada, zihinsel
yapı ve organizasyonlar önemli bir rol oynamaktadır. BiliĢsel Psikoloji‟nin etkinlik
alanını temsil eden söz konusu süreçler, BiliĢsel Terapi‟nin çıkıĢ noktalarıdır. Buna
göre BiliĢsel Terapi, verilerini büyük ölçüde, BiliĢsel Psikoloji‟den almaktadır.
BiliĢsel Terapi, kiĢinin davranıĢlarının ya da geçmiĢ yaĢantısının
değiĢtirilmesiyle ilgilenmemekte, kiĢinin düĢüncelerinin değiĢtirilmesiyle
ilgilenmektedir. Çünkü BiliĢsel Terapi‟ye göre; bir olay hakkında düĢüncelerimizi,
Ģemalarımızı değiĢtirirsek, büyük ölçüde hislerimiz ve davranıĢlarımız da
değiĢecektir.
Ġnsan, iki tip düĢünceye sahiptir. Bunlar; akılcı düĢünceler ve akılcı olmayan,
çarpık düĢüncelerdir. BiliĢsel Terapi‟nin iĢlevi, akılcı olmayan düĢünce Ģemalarını ya
değiĢtirmek ya da uygun olan Ģemalar oluĢturmaktır. ġemalarda ortaya konan her
bilinçli değiĢim, çözüme yönelik ciddi bir giriĢim ifade etmektedir. Bu süreçte
gündeme gelen tüm arayıĢları baĢaçıkma kavramıyla nitelendirmek mümkündür.
BaĢaçıkma, stres yaĢantılarına karĢı, bedensel, biliĢsel, duygusal ve
davranıĢsal düzeyde gösterilen çabalardır. Stres yaĢantıları karĢısında en önemli
çözüm araçlarından ya da referanslarından birisi de kuĢkusuz dindir. Dinî baĢaçıkma
ise; stres verici durum karĢısında, Ģemalarda var olan Tanrı tasavvuru ve dinî
değerler sayesinde, olumsuz durumlarla baĢaçıkabilmektir. Buna göre, eğer biliĢsel
Ģemalarımıza olumlu bir Tanrı tasavvuru ve değerleri yerleĢtirirsek, psikolojik ve
hatta fiziksel rahatsızlıklarımızla baĢaçıkma sürecimiz kısalacak, hayatın
anlamlandırılması kolaylaĢacaktır.
AraĢtırmamızın temel amacı; baĢaçıkma sürecinde, biliĢsel bir Ģema olarak,
dinin ruh sağlığı üzerindeki koruyucu ve iyileĢtirici etkilerini ortaya koymaktır.
ÇalıĢmamızın birinci bölümünde, BiliĢsel Terapi‟ye temel teĢkil eden,
BiliĢsel Psikoloji‟den ve diğer psikoterapi yaklaĢımlarından bahsedilmiĢtir. BiliĢsel
Terapi‟nin tanımı, tarihsel geliĢimi, temel kavramları, ilkeleri, stratejileri, teknikleri,
I
tedavi süreci, BiliĢsel Terapi‟de düĢünce hataları ve psikolojik rahatsızlıkların
biliĢsel arkaplanı, bu bölümde ele alınan baĢlıca konulardır. Ġkinci bölümde ise; dinin
biliĢsel bir Ģema olarak kullanılmasıyla ilgili olarak, düĢüncelerin hastalıklar
üzerindeki etkisi, BiliĢsel Psikoloji açısından din, dinî baĢaçıkma teorileri, Tanrı
tasavvuru ve dinî değerler açısından baĢaçıkma konularından bahsedilmektedir.
Bu çalıĢmanın gerçekleĢmesinde desteğini ve rehberliğini esirgemeyen, sayın
danıĢmanım, Doç. Dr. Abdülkerim BAHADIR Bey ve değerli hocam Doç. Dr. Adem
ġAHĠN Bey‟e; manevî desteğini her zaman hissettiğim, saygıdeğer hocam, Doç. Dr.
Öznur ÖZDOĞAN‟a ve bu sürecin her aĢamasında, maddi ve manevî destekleriyle
ihtiyaç duyduğum her zaman yanımda bulduğum saygıdeğer annem Sıdıka ve babam
Osman MUZ‟a sonsuz teĢekkürlerimi sunuyorum.
ÇalıĢmamızın eksiklikleriyle birlikte değerlendirileceği ve konuyla ilgili daha
ileri çalıĢmalara katkı sağlayacağı umuduyla…

Seda MUZ
Konya 2009

II
Türkçe Özet Formu
T.C.
SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ
Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

Adı Soyadı Seda MUZ Numarası: 064245051006

n
i Ana Bilim / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı /
n
i
c Bilim Dalı Din Psikolojisi Bilim Dalı
n
e
r
ğ
Ö
DanıĢmanı Doç. Dr. Abdülkerim BAHADIR

Tezin Adı BiliĢsel Terapi ve Dinî BaĢaçıkma

ÖZET
BiliĢsel Terapi 1970‟li yıllarda ortaya çıkmıĢtır. Aaron T. Beck ve Albert
Ellis tarafından geliĢtirilen BiliĢsel Terapi‟ye göre kiĢileri rahatsız eden sıkıntılar,
doğrudan olayın kendisinden kaynaklanmamaktadır. Bu rahatsızlıklar, daha ziyade
insanların olayları algılayıĢı ve anlamlandırıĢlarından kaynaklanmaktadır. Buna göre
psikolojik rahatsızlıkların temel nedeni, düĢünce hatalarıdır. Ġnsanlar, olayları
algılarken, zihindeki biliĢsel yapıları kullanırlar. Bu zihinsel yapılar, “Ģema” olarak
isimlendirilmektedir.
Zihinde var olan biliĢsel yapıların birçok kaynağı vardır. Bunlardan birisi de
dindir. Din, insanların olayları algılayıĢlarında ve anlamlandırmalarında en büyük
etkendir. Buna göre din, biliĢsel bir Ģema olarak kullanıldığında, insanlar; psikolojik
rahatsızlıklar, trajik olaylar ve hatta fiziksel hastalıklarla daha etkin bir Ģekilde
baĢaçıkabileceklerdir. BaĢaçıkma, stresli olayların üstesinden gelmeye yönelik,
bedensel, biliĢsel ve duygusal anlamda çaba göstermektir. Dinî baĢaçıkma ise, stresli
durumların çözümünde, dinî unsurlardan ve maneviyattan destek almaktır. Tanrı
tasavvuru ve ahlakî değerler, dinin en önemli unsurlarıdır. BiliĢsel Ģemalarında her
Ģeye gücü yeten, yarattıklarını seven, zor durumlarda insanlara yardım eden bir Tanrı
III
tasavvuru ve ahlakî değerleri olan insanlar, trajik olaylarla daha etkin ve çabuk
baĢaçıkabileceklerdir.
Bu çalıĢma, birinci bölümde BiliĢsel Terapi‟yi tanıtarak, ikinci bölümde de,
dinin biliĢsel bir Ģema olarak kullanılmasının, baĢaçıkma sürecine etkilerini
anlatmayı amaçlayan, teorik bir araĢtırmadır.

IV
İngilizce Özet Formu
T.C.
SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ
Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

Adı Soyadı Seda MUZ Numarası:
064245051006
n
i
n
i Ana Bilim / Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı /
c
n
e Bilim Dalı Din Psikolojisi Bilim Dalı
r
ğ
Ö
DanıĢmanı Doç. Dr. Abdülkerim BAHADIR

Tezin Ġngilizce Adı Cognitive Therapy and Religious Coping

SUMMARY
Cognitive Therapy was emerged in 1970s. According to the Cognitive
Therapy developed by Aaron T. Beck and Albert Ellis, problems generally disturbing
the individuals arise directly from the event itself. These problems, root in the
individuals perception of the events and their making sense of these events. In
accordance with this, the reason of psychological problems is thinking mistakes.
Individuals use the cognitive structures while perceiving events. These cognitive
structure are called “schema”.
Cognitive sturucture formed in the mind has many sources. One these sources
is religion. Religion is the biggest factor of the individuals perceiving and making
sense of the events. According to this, when religion is used as a cognitive schema,
individuals will be able to cope with psychological problems, tragic events and even
physical illness more affectively. Coping is making physical, cognitive and
emotional effort of coping with the stressful events. Religious coping is getting help
religious elements and spirituality for the solution of stressful events. The concept of
God and moral values are the most important elements of religion. Individuals who
V
utilize a concept of almighty, loving and helping God and moral values will be able
to cope with tragic events more quickly and more affectively.
This study is a theoretical research, which introduces Cognitive Therapy in
the first chapter and intends to explain the effects of using religion as a cognitive
schema on the coping process in the second chapter.

VI
İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ…………………………………………………..…………………………...I
ÖZET……………………………………………………………………………….III
SUMMARY…………………………………………………………………………V
İÇİNDEKİLER……………………………………………………………………VII
KISALTMALAR…………………………………………………………………...X
GİRİŞ…………………………………………………………..………………….…1
1. AraĢtırmanın Konusu………………………………………………………2
2.AraĢtırmanın Amacı ve Önemi……………………………………………..3
3.AraĢtırmanın Yöntemi………………………………………………………4

BİRİNCİ BÖLÜM
BİLİŞSEL PSİKOLOJİ, PSİKOTERAPİ ve BİLİŞSEL TERAPİ
I. BİLİŞSEL PSİKOLOJİ ve PSİKOTERAPİ………………….………..……...5
A. BİLİŞSEL PSİKOLOJİ’NİN TANIMI ve TEMEL KAVRAMLARI...….5
1. BiliĢsel Psikoloji‟nin Tanımı ve Tarihçesi………………………...……...5
a) George Miller…………………………………………………..……..8
b) Ulrich Neisser…………………………………………………………8
2. BiliĢsel Psikoloji‟de Temel Kavramlar…………………………………...9
a) BiliĢsel GeliĢim……………………………………………………….9
b) Bilinç Durumları…………………………………………………….14
c) Algı ve Dikkat……………………………………………………….15
d) Bellek………………………………………………………………..17
e) Bilgi ĠĢleme………………………………………………………………...21

B. PSİKOTERAPİK YAKLAŞIMLAR….………………………………….22
1. Psikanalitik Terapi………………………….....…………………….......22
2. Adler Terapisi……………………...……………………………………25
3. VaroluĢçu Terapi……………………...…………………………………27
VII