Table Of Contenthttp://genclikcephesi.blogspot.com
paylaşım: enginel
B A Ş V E R EN İNKILÂPÇI
http://genclikcephesi.blogspot.com
Dizgi - Baskı - Yayımlayan:
Yenigün Haber Ajansı
Basın ve Yayıncılık A.Ş.
Ağustos 1997
http://genclikcephesi.blogspot.com
B A Ş V E R EN
İ N K I L Â P ÇI
( A Lİ SÜAVİ)
F A L İH R I F K I A T AY
Cumhuriyet GAZETESININ
OKURLARINA ARMAĞANIDIR.
http://genclikcephesi.blogspot.com
ÖNSÖZ
Ali Suavi der ki: "Türkiye kocamıştır ve can çe
kişmektedir fikri yeni çıkma değildir. İngiltere Kra
lı Birinci Charles'm sefiri Sir Thomas Roe, 1623 ta
rihinde, Osmanlı Devleti'nin kocamış ve Türklerin
bitmiş olduğundan bahis ile, Türkiye'yi Avrupa dev
letleri arasında taksim etmek layihasmı (tasarısını)
yazmıştır. Meşhur Volney de bu fikirleri neşretti. Hat
ta bu mesele hakkında yazmış olduğu kitap General
Bonaparte'm elinden düşmezdi. Volney'den sonra bu
fikir Avrupa'da yayıldıkça yayıldı. Hatta geçen sene
göçen meşhur Lamartine de bu itikatta idi. Şimdiler
de ise Türkiye'yi beş devlete taksim eden haritalar,
Paris'in her sokağmda satılmaktadır. Şurası bilinme
lidir ki, Türkiye kocamıştır fikri Avrupa'ya girdiğin
den beri, buna karşı bu memlekette, Türkiye gençtir
fikri doğmuştur. Bu gençlik fikrinde olanların bizce
en tanınmışı Köprülüzade Fazıl Paşa'dır ki, 'Her sı
nıf tebaaya emniyet', 'Vergi tayin etmek', 'Asker ter
tip etmek' gibi Gülhane Hattı esaslarını, 1108'de
5
http://genclikcephesi.blogspot.com
(1792), 'Nizam-ı-Cedid' namı ile ilan etmiştir. Do
ğup da hâlâ bir ehliyetli taya (çocuk bakıcısı erkek)
eline düşmeyen bikes (kimsesiz) Tanzimat ise Fazıl
Paşa'nm ana kanuna düşürdüğü 'Nizam-ı-Cedid'den
ibarettir.' (1)
Bizim inkılap tarihimiz, Osmanlı devlet ve halk
adamlarının ilkuyannuşlanndan "Batıp göçme" teh
likesinin sezildiği ve "Yenilenip kurtulma" ihtiyacı
nın duyulduğu günlerden başlamaktadır. Ali Suavi'ye
göre bu savaşın tarihi iki buçuk asrı geçiyor ve her
devirde ayn bir karakter taşıyor.
1878'de kırk yaşmda fikri ve davası uğruna ba
şını veren Ali Suavi de bundan yetmiş beş yıl önce
ki "Genç Osmanlılar" devrinin adamıdır.
"Hind" adlı kitabımın ön sözündeki bir hikâye
yi tekrarlamak istiyorum. Japon kurtuluş tarihini ya
zanlar, bunun başlangıcım 1771 yılı Martı'mn dör
düncü gününe kadar götürürler: "O gün iki Japon ta
lebesi Sugita Gempaku ve Maeno Riyotaku, bir ka
tilin cesedini parçalayıp, insan vücudunun Hollanda
anatomi kitaplarının yazdığı gibi olduğunu göstere
rek Garp ilminin üstünlüğünü ispat ettiler." Demek
ki Japon kurtuluş davası, Çin medresesinin karanlı-
(1) Ulûm (Bilimler) gazetesi, ikinci cilt, salya 789. Tırnak için
deki fıkraların mesuliyetini yazarına bırakıyoruz.
6
ğı içine müspet ilimler ışığını tutarak ileri atılmıştır.
Arap medresesine karşı bu zafer bizde ancak yirmin
ci asrın ilk yirmibeş yılı içinde kazamlabilmiştir (2).
Osmanlı devletinin garp alemi önünde yıkılıp gide
ceğini anlamakta Japonlardan çok önce, tam çarele
rini bulmakta ise bir buçuk asır soma geliyoruz. 31
Martta (1909 gericilik olayı günü) mektebe gider
ken çantamdaki resimli kitaplar parçalanmıştır. Oku
duğum üniversitede hür tefekkürden eser yoktu. İlk
Kuvayi Milliye Meclisi Anadolu'da yüzlerce medre
se açmıştır ve resim dersini yasak etmiştir.
Coğrafyanın, Osmanlı saltanatım halk katışıklı
ğının, Islahatçılardaki anlayış darlığının, aman ver
mez iki büyük düşmanla ara vermez harplerin, Sa
ray, Babıâli ve fikir adamlarındaki türlü zaafların bu
gecikmede esaslı tesiri olmuştur. Bununla beraber,
Türk inkılabının kökleri bu uzun geçmişin bağrında-
dır ve her devirde Türk kurtuluşu için doğru fikirler
ve asil duygularla kalpleri çarpanlar, Türk kortulu-
şunun müjdecileridir.
İsmail Hami Danişmend'in "Ali Suavi'nin Türk
çülüğü" adlı broşürünü okuduktan sonra, bu inkılap
çı) Bu eseri bir hayli önce yazmıştım. Bugünden daha iyimser-
mişim.
7
çının hayat ve eserini öğrenmek istedim. Milli Eği
tim Bakanlığı Müsteşarı dostum İhsan Sungu'dan
"Ulûm gazetesi koleksiyonu ile Ali Suavi'nin
Paris'te çıkardığı Türkçe ve Fransızca eserleri aldım,
okudum.
O devrin Osmanlı rüştiyelerinde ve medresele
rinde kendi kendini yetiştiren bir adam, Arapça ve
Farsçası ile ne kadar öğrendiğini bilmediğimiz Fran
sızca ve İngilizcesi ile nasıl bir tefekkür nizamı ku
rabilir? Vaktiyle şöhretlerinden geçilmeyen çağdaş
larının en tanınmışlarından hangisinin eserini, yer y-
er, çocukça bulmuyoruz? Namık Kemal'in bir kita
bını zevkle ve kanarak okuyabiliyor muyuz? Hatta
Edebiyat-ı-Cedide'nin eskiden o kadar sanldığımız
ciltlerine yıllardan beri el sürebiliyor muyuz? Han
gisi tezattan tezata düşmez? Ne yapalım ki onlar da
ha eskilerinden, biz de onlardan geliyoruz.
8
En çok ışık veren
Bütün bunlar arasında geleceğe doğru en çok ışık
veren Ali Suavi'dir. İlk Türkçüdür. İlk Türkçecidir.
Hatta laisizm prensiplerini ilk ortaya atan odur. Os
manlı saltanatının kurtuluşu üzerine müspet teklifle
ri de onun yazılarında okudum.
Bu küçük eseri dosyalarımın arasında saklayıp
duruyordum. İnönü Ansiklopedisi'nin ikinci cildinin
onuncu fasikülünde Ali Suavi fıkrasını okuyunca not
larımı neşretmek şurası geldiğine hükmettim. Ansik
lopedideki fıkrayı kirnin yazdığını bilmiyorum. Bu bir
kısa hal tercümesidir. Ali Suavi Çankırı'nın Çay kö
yünden İstanbul' a gelerek kâğıt mühreciliği (yazılma
ya hazırlama) yapan Hüseyin Efendi'nin oğludur.
Aksaray'da doğmuştur. Mekteplerde ve medreseler
de okumuştur. Rüştiye öğretmenliği rnıtihanlarmı bi
rincilikle kazanmıştır. Simav ve Bursa rüştiyelerinde
hocalık etmiştir. İstanbul'a dönerek bir müddet son
ra Filibe rüştiyesine tayin edilmişse de orada cemaat
teşkilatı yaptığı için azledilmiştir. Tekrar İstanbul' a ge
len Suavi Muhbir gazetesinde heyecanlı makaleler
yazmaya ve camilerde vaazlar vermeye koyulmuştur.
Yazıları ile vaazlarından bir kısmı iyi karşılanmadığı
için Kastamonu'ya sürülmüştür. 1869'da buradan Av
rupa'ya kaçarak Mısırlı Mustafa Fazıl Paşa'mn Genç-
9
Osmanlıları araşma katılmıştır. Londra'da Muhbir ve
Paris'te Ulûm gazetelerini neşretmiştir. Alman ordu
ları Paris'e yaklaştığı vakit, Lyon'a giderek "Muvak
katen" adı altmda bir küçük gazete çıkarmıştır. Be
şinci Murad tahta çıkınca İstanbul'a gelerek Basiret
gazetesinde çalıştığı sırada Mekteb-i-Sultani (Galata
saray Lisesi) müdürlüğüne geçirilmiştir. Abdülhamid
kendisini bu müdürlükten azletmiş, altı ay işsiz kal
mıştır. Beşinci Murâd'ı tekrar tahta çıkarmak için giz
li bir cemiyet kurmuş ve 20 Mayıs 1878'de 500 kadar
Rumeli muhaciri de Çırağan Sarayı'na hücum etmiş
tir. Beşinci Murad'ı dairesinden çıkarmış iken, vaka
yerine yetişen Beşiktaş Muhafızı Hasan Paşa'nın so
pası ile ölmüştür. Yıldız yakınlarında gömülü ise de
mezarı belli değildir.
Fıkra Ali Suavi'nin "Zeki, heyecanlı ve atılgan"
olduğunu, Türk tarihine, dine ve felsefeye dair küçük
kitapları, siyasi ve milli meselelere dair türlü yazıla
rı bulunduğunu, Paris'te Ulûm gazetesine ekleyerek
forma forma çıkarmaya başladığı ve ancak 80 sayfa
lık bir kısmı neşrolunabilen Kamus-ül-Ulûm vel-ma-
arifi'nin (Bilim ve Eğitim Sözlüğünün) bizde ilk re
simli ansiklopedi olduğunu söyler. Fakat fıkrada Mek-
teb-i-Sultani'ye tayin edilmesinin sebebim, Basiret
gazetesinde Mithat Paşa aleyhindeki yazılarının hoşa
gitmesi ve azledilmesinin sebebini de bazı taşlan ha
reketleri ile beraber idaresizliği olarak gösterir.
10
