bankacılık sektöründe veri zarflama analizi yöntemini kullanarak verimlilik araştırması

137 Pages·2009·1.26 MB·Turkish

T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
İŞLETME ANABİLİM DALI

BANKACILIK SEKTÖRÜNDE VERİ ZARFLAMA ANALİZİ
YÖNTEMİNİ KULLANARAK VERİMLİLİK ARAŞTIRMASI

DOKTORA TEZİ

DANIŞMAN
PROF. DR. MAHMUT TEKİN

HAZIRLAYAN
MURAT BAY

KONYA 2009
İÇİNDEKİLER

Sayfa no:
İÇİNDEKİLER I
TABLOLAR LİSTESİ III
ŞEKİLLER LİSTESİ IV
GRAFİKLER LİSTESİ V
KISALTMALAR LİSTESİ VI
ÖZET VII
GİRİŞ IX

1. BÖLÜM
BANKACILIK SEKTÖRÜNDE VERİ ZARFLAMA ANALİZİ YÖNTEMİNİ
KULLANARAK VERİMLİLİK ARAŞTIRMASI

1.1. Araştırmanın Önemi………………………………………………………………… 1
1.2. Araştırmanın Amaçları………………………………………………………………. 3
1.3. Araştırmanın Hipotezleri……………………………………………………………. 3
1.4. Araştırmanın Metodolojisi…………………………………………………………… 4
1.4.1. Araştırma Konusunun Belirlenmesi ve Literatür İncelemesi…………………… 4
1.4.2. Araştırma Kapsamına Alınacak Bankaların ve Banka Sayılarının Tespit
Edilmesi …………………………………………………………………… 8
1.4.2.1. Veri Zarflama Analizi Modelinin Kurulması…………………….. 9

2. BÖLÜM
BANKACILIK SEKTÖRÜNDE VERİMLİLİK ve BİLİŞİM SİSTEMLERİ

2.1. Banka ve Türkiye’ de Bankacılık Sektörü………………………………………….. 11
2.1.1. Bankacılık Sisteminde Banka, Şube, İstihdam Sayısı……………………….. 11
2.2. 1994, kasım 2000 ve şubat 2001 krizleri…………………………………………… 13
2.3. 2008 Küresel Mali Kriz ve Bankacılık Sektörüne Etkisi………………………….. 19
2.4. Bankacılık Sektöründe Verimlilik…………………………………………………. 20
2.5. Bankacılık Sektöründe Verimliliğe Etki Eden Faktörler…………………………… 21
2.5.1. Bankacılık Sektörünün Yabancı Sermaye Yapısı……………………………. 21
2.5.2. Bankacılık Sektöründe Risk’in Etkileri……………………………………… 24
2.5.2.1. Bankacılık Sektöründe Kredi Riski…………………………………… 28
2.5.2.2. Bankacılık Sektöründe Piyasa Riski…………………………………. 30
2.5.2.3. Bankacılık Sektöründe Kur Riski……………………………………. 31
2.5.2.4. Bankacılık Sektöründe Yapısal Faiz Oranı Riski…………………….. 32
2.5.2.5. Bankacılık Sektöründe Likidite Riski………………………………….. 33
2.5.2.6. Bankacılık Sektöründe Operasyonel Risk……………………………. 34
2.5.2.7. Bankacılık Sektöründe Sermaye Yeterliliği………………………….. 35
2.5.3. Enflasyonun Etkisi……………………………………… …………………… 35
2.5.4. Banka Sermaye Yeterliliği Standardı; Basel II’nin Etkisi……………………. 38
2.5.4.1. Basel II Uygulamalarında Yaşanan Zorluklar……………………….. 48
2.5.5. Performans’ın Etkisi………………………………………………………….. 50
2.5.6. Bilişim Sistemlerinin Etkisi……………………………………………………. 54
I
3. BÖLÜM
VERİMLİLİK ve ETKİNLİK ÖLÇÜMÜNDE VERİ ZARFLAMA ANALİZİ

3.1. Verimlilik ve Etkinlik Ölçüm Yöntemleri………………………………………….. 66
3.2. Veri Zarflama Analizi ve Verimlilik………………………………………………. 68
3.2.1. Veri Zarflama Analizinin Grafiksel Gösterimi……………………………… 69
3.2.2. Veri Zarflama Analizi Matematiksel Gösterimi……………………………… 72
3.2.3. Veri Zarflama Analizi’nin Güçlü ve Zayıf Yönleri…………………………. 78
3.2.4. Veri Zarflama Analizi’nin Uygulama Aşamaları…………………………… 79

4. BÖLÜM
ARAŞTIRMA VERİLERİNİN ANALİZ VE BULGULARI

4.1. Verimlilik ve Etkinlik ………………………………………………………….......... 81
4.2. 2003 Yılı Etkinlik Skorları ve Analizi…………………………………………. 83
4.3. 2004 Yılı Etkinlik Skorları ve Analizi…………………………………………. 89
4.4. 2005 Yılı Etkinlik Skorları ve Analizi…………………………………………. 93
4.5. 2006 Yılı Etkinlik Skorları ve Analizi…………………………………………. 95
4.6. 2007 Yılı Etkinlik Skorları ve Analizi…………………………………………. 99
4.7. 2006-2007 Döneminde Bankaların Risk Alma Ölçüleri………………………. 108
4.8. 2003-2007 Döneminde Bankaların Risk Alma Ölçüleri………………………. 115

5. BÖLÜM
SONUÇLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ

5.1. Sonuçların Değerlendirilmesi………………………………………………………... 117

KAYNAKLAR....................................................................................................................... 122

II
TABLOLAR LİSTESİ

Tablo No Tablo Adı Sayfa
Tablo 1.1. Türk Bankacılık Sistemine İlişkin Etkinlik ve Verimlilik Çalışmaları 5
Tablo 2.1. Türkiye’de Faaliyet Gösteren Bankaların Kurumsal Yapısına Ait Sayısal
Veriler 12
Tablo 2.2. Türk Bankacılık Sisteminde Banka Guruplarının Aktif Toplamında
Payları 23
Tablo 2.3. Kurumsal ve Ticari Kredilerin Sektörel Dağılımı 28
Tablo 2.4. Kredi Riski Senaryo Analizleri Sonuçları 29
Tablo 2.5. Piyasa Faiz Oranı Riski Açısından Risk Faktörlerine Duyarlılığın
İncelenmesi 30
Tablo 2.6. Yabancı Para Pozisyonların Para Cinsleri Bazında Dağılımı 31
Tablo 2.7. Kurlardaki Olası Değişimlerin Etkileri 31
Tablo 2.8. Yeniden Fiyatlama Tarihine Göre Varlık-Yükümlülük Arasındaki Fark 32
Tablo 2.9. İkinci Vade Dilimine İlişkin Toplam Likidite Yeterlilik Oranları 33
Tablo 2.10. Operasyonel Riske Esas Tutar Bileşenleri 34
Tablo 2.11. Özkaynak, Risk Ağırlıklı Varlıklar ve Sermaye Yeterlilik Rasyosu 35
Tablo 2.12. Kârlılığa İlişkin Göstergeler 52
Tablo 2.13. Kârlılık-Risk Ağırlıklı Varlıklar-Özkaynaklar-Sermaye Yeterliliği 53
Tablo 3.1. 2003 Yılı Bankacılık Sektörü Verileri (Bin YTL) 75
Tablo 3.2. 2004 Yılı Bankacılık Sektörü Verileri (Bin YTL) 76
Tablo 3.3. 2005 Yılı Bankacılık Sektörü Verileri (Bin YTL) 76
Tablo 3.4. 2006 Yılı Bankacılık Sektörü Verileri (Bin YTL) 77
Tablo 3.5. 2007 Yılı Bankacılık Sektörü Verileri (Bin YTL) 77
Tablo 4.1. 2003 yılı Bankacılık Sektörü Etkinlik Skorları 83
Tablo 4.2. 2004 yılı Bankacılık Sektörü Etkinlik Skorları 89
Tablo 4.3. 2005 Yılı Bankacılık Sektörü Etkinlik Skorları 93
Tablo 4.4. 2006 Yılı Türk Bankacılık Sektörü Etkinlik Skorları 95
Tablo 4.5. 2007 Yılı Bankaların Etkinlik Skorları 100
Tablo 4.6. 2006-2007 Döneminde Bankaların Kredi ve Takipteki Kredi Büyüme
Oranları 109
Tablo 4.7. 2006-2007 Döneminde Bankaların Risk Alma Ölçüleri 114
Tablo 4.8. 2003-2007 Döneminde Bankaların Kredi ve Takipteki Kredi Büyüme
Oranları 115
Tablo 4.9. 2003-2007 Döneminde Bankaların Risk Alma Ölçüleri 116

III
ŞEKİLLER LİSTESİ
Şekil No Şekil Adı Sayfa
Şekil 2.1. Enflasyon Açısından Likidite Yönetimi 36
Şekil 2.2. Nominal Faiz- Reel Faiz Oranı ve Beklentileri İçeren Fisher Denklemi 37
Şekil 2.3. Uluslararası Kredi Derecelendirme Kuruluşlarının Değerlendirmeleri,
Risk Değerlendirmelerinin İçsel Yöntemleri 43
Şekil 3.1. VZA’da Etkinlik Sınırı 69
Şekil 3.2. VZA’nın Grafiksel Gösterimi 70

IV
GRAFİKLER LİSTESİ

Grafik No Grafik Adı Sayfa
Grafik 2.1. Özkaynak ve Riske Esas Tutarlar 34
Grafik 2.2. Sektörün Vergi Öncesi Kârdan Hesaplanan Aktif ve Özkaynak Kârlılığı 51
Grafik 4.1. Bilişim Teknolojileri Harcaması- Aktif 84
Grafik 4.2. Bilişim Teknolojileri Harcaması-Kredi 85
Grafik 4.3. Mevduat-Bilişim Teknolojileri Harcaması 85
Grafik 4.4. Etkinlik- Bilişim Teknolojileri Harcaması 86
Grafik 4.5. Etkinlik- Kredi 86
Grafik 4.6. 2003 Yılı Bankacılık Sektörü Potansiyel Gelişme Alanları 87
Grafik 4.7. Denizbank Potansiyel Gelişme Alanları 87
Grafik 4.8. Fortisbank Potansiyel Gelişme Alanları 87
Grafik 4.9. Garanti Bankası Potansiyel Geliştirme Alanları 88
Grafik 4.10. Halk Bankası Potansiyel Gelişme Alanları 88
Grafik 4.11. İş Bankası Potansiyel Geliştirmesi Gerekli Alanlar 88
Grafik 4.12. Yapı Kredi Bankası Potansiyel Geliştirmesi Gerekli Alanlar 89
Grafik 4.13. Etkinlik- Aktifler Korelasyonu 89
Grafik 4.14. Etkinlik- Giderler Korelasyonu 90
Grafik 4.15. Etkinlik-Kredi Korelasyonu 90
Grafik 4.16. Etkinlik-Mevduat Korelasyonu 91
Grafik 4.17. 2004 Yılı Bankacılık Sektörü Potansiyel Gelişme Alanları 91
Grafik 4.18. Denizbank Potansiyel Gelişme Alanları 92
Grafik 4.19. Fortisbank Potansiyel Gelişme Alanları 92
Grafik 4.20. Halk Bankası Potansiyel Gelişme Alanları 92
Grafik 4.21. Kredi- Etkinlik İlişkisi 93
Grafik 4.22. 2005 Yılı Potansiyel Gelişme Alanları 94
Grafik 4.23. Denizbank Potansiyel Gelişme Alanları 94
Grafik 4.24. Halk Bankası Potansiyel Gelişme alanları 95
Grafik 4.25. Bilişim Teknolojileri Harcaması -Aktifler 96
Grafik 4.26. Bilişim Teknolojileri Harcaması- Kredi 96
Grafik 4.27. Etkinlik-Gider Korelasyonu 97
Grafik 4.28. Etkinlik- Bilişim Teknolojileri Harcaması 97
Grafik 4.29. 2006 Yılında Potansiyel Gelişme Alanları 98
Grafik 4.30. Fortisbank Potansiyel Gelişme Alanları 98
Grafik 4.31. İş Bankası Potansiyel Gelişme Alanları 98
Grafik 4.32. Vakıflar Bankası Potansiyel Gelişme Alanları 99
Grafik 4.33. Yapı-Kredi Bankası Potansiyel Gelişme Alanları 99
Grafik 4.34. (X) Aktifler (Y)Bilişim Teknolojileri Harcaması 100
Grafik 4.35. Giderler –Bilişim Teknolojileri Harcaması 101
Grafik 4.36. Kâr-Bilişim Teknolojileri Harcaması 101
Grafik 4.37. Kredi -Bilişim Teknolojileri Harcaması 102
Grafik 4.38. Mevduat-Bilişim Teknolojileri Harcaması 103
Grafik 4.39. Aktifler-Etkinlik İlişkisi 103
Grafik 4.40. Giderler-Etkinlik İlişkisi 104
Grafik 4.41. Bilişim Teknolojileri Harcaması- Etkinlik İlişkisi 104
Grafik 4.42. Kâr-Etkinlik İlişkisi 105
Grafik 4.43. Kredi-Etkinlik İlişkisi 105
Grafik 4.44. Mevduat-Etkinlik İlişkisi 106
Grafik 4.45. 2007 Yılı Potansiyel Geliştirilmesi Gerekli Alanlar 107
Grafik 4.46. İş Bankası Potansiyel Gelişme Alanları 107
Grafik 4.47. Fortisbank Potansiyel Gelişme Alanları 108
Grafik 4.48. Vakıflar Bankası Potansiyel Gelişme Alanları 108
Grafik 4.49. Yapı Kredi Potansiyel Gelişme Alanları 108

V
KISALTMALAR

MTB: Mevduat ve Ticaret Bankaları
BDDK: Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu
YP: Yabancı Para
OECD: Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü
SYR: Sermaye Yeterliliği Rasyosu
BIS: Uluslararası Ödemeler Bankası
IMF: Uluslararası Para Fonu
TGA: Tahsili Gecikmiş Alacaklar
SWIFT: Society For Worldwide Interbank Financial Telecommunication
EFT : Elektronik Fon Transfer Sistemi
BT: Bilişim Teknolojileri
BS: Bilişim Sistemleri
VZA: Veri Zarflama Analizi
PVAR: Parametrik Varyasyon
AT: Avrupa Topluluğu
DEA: Data Envelopment Analyze

VI
ÖZET

Bir işin verimlilik ya da rasyonellik derecesi, etkinliğine bağlıdır. Bu çalışma
Türkiye’deki mevduat ve ticaret bankalarının verimlilik düzeylerinin tespit edilmesi ve bu
bankaların verimlilik düzeylerinin artırılmasında girdiler (Giderler, Aktifler, Bilişim
Teknolojileri) ve çıktılar (Kâr, Kredi, Mevduat) düzeyinde yapılacakların belirlenmesi
amacıyla yapılmıştır. Risk faktörü etkin bankalarda da ortaya çıkabileceğinden araştırmaya
risk unsuru dâhil edilmiştir. 2003- 2007 yılları arasında beş yıl ve 2006- 2007 yılları arasında
iki yılın risk analizi yapılmıştır.

Araştırmada Türkiye’deki mevduat bankaları incelenmiştir. Mevduat bankaları
içerisinden araştırma kapsamına alınacak bankaların seçiminde; bankaların aktif büyüklüğü,
mevduat hacmi ve kredi büyüklüğü 11 bankanın alınmasına karar verilmiştir. Bu bankalar;
Akbank, Oyak Bank, Garanti Bankası, Türkiye Vakıflar Bankası, Türkiye İş Bankası, Yapı ve
Kredi Bankası, Finans Bank, Fortis Bank, Türkiye Halk Bankası, Deniz Bank, Türkiye
Cumhuriyeti Ziraat Bankasıdır. Araştırma kapsamında incelenen bankalar, tüm bankalar
içerisinde; Mevduat açısından %91.2, Krediler %89, Aktif büyüklüğü %90.1’ini temsil
etmektedir. Bankaların etkinlik düzeylerini ölçmek için Veri Zarflama Analizi (VZA)
tekniğinden faydalanılmıştır.

Çalışmanın bulgularına göre bankaların; 2003 yılı etkinlik ortalaması 0.97, 2004 yılı
etkinlik ortalaması 0.96, 2005 yılı etkinlik ortalaması 0.99, 2006 yılı etkinlik ortalaması 0.95
ve 2007 yılı etkinlik ortalaması 0.95’dir. Bu sonuçlara göre kaynakların tam olarak etkin ve
verimli kullanılmadığı görülmektedir.

Araştırmada elde edilen bulgular sonucunda; 2003- 2007 yılları arasında bankacılık
sektöründe hesaplanan etkinlik düzeylerine göre, banka bazında düzeltmesi gereken girdi ve
çıktı miktarları oransal olarak sunulmuştur. Bankacılık sektörün risklilik durumu, 2003’ten
2007 yılına kadar olan dönemde bankaların kredi miktarı ve etkinlik değerleri birlikte
değerlendirilerek Oyakbank, Finansbank, Ziraat Bankası’nın risk alma ölçüleri sıfır
bulunmuştur. Bankaların 2006- 2007 yılları arasında kredi miktarı ve etkinlik değerleri
birlikte değerlendirilerek Oyakbank, Garanti Bankası, Finansbank, Halk Bankası, Denizbank,
Ziraat Bankasının risk alma ölçüleri sıfır bulunmuştur.
VII
İleride yapılacak çalışmalarda Türk bankacılık sektöründe faaliyette bulunan mevduat
bankalarının girdi ve çıktı kalemlerinde farklı nitelikte değişken alınarak araştırmanın
boyutları artırılabilir. Ayrıca her yıl bankaların verileri ve ekonominin seyri değiştiği için
bankacılık sektörü araştırmaya açık bir konu olduğu ifade edilebilir.

Anahtar Kelimeler: Türk Bankacılık Sektörü, Verimlilik ve Etkinlik, Risk, Veri
Zarflama Analizi, Bilişim Sistemleri

VIII
GİRİŞ

Bankacılık sektöründe rekabetin giderek artması ve bankacılık sektöründeki hızlı
büyüme sonucu müşteri harcamalarının önü alınmaz bir biçimde yükselmesi, bankacılık
sektörünü oluşturan bankaları, kaynaklarını daha verimli şekilde kullanmaya zorlamaktadır.

Bankalarda etkinlik ve verimlilik düzeyinin saptanmasında genellikle oran analizi
veya regresyon analizi yöntemleri kullanılmaktadır. Ancak her iki yöntemin de bankalararası
kıyaslama yapabilmede bir takım kısıtlılıklarının olması ve en etkin ve verimli bankanın
hangisi olduğunu belirleme de başarı sağlayamaması, politika üreten veya karar veren kişileri
alternatif yaklaşımlara yönlendirmiştir.

Bu yönelişin sonucu olarak bankalararası karşılaştırmalı etkinlik ve verimlilik
ölçümünde Veri Zarflama Analizi Tekniği (VZA) kullanılmaya başlanmıştır. VZA, aynı
sektördeki bankaların kullandığı girdi kalemlerini ve çıktı kalemlerini dikkate alarak, göreli
etkinliklerini ve verimliliklerini değerlendirmek amacıyla düzenlenmiş matematiksel bir
programlama tekniği olup diğer sektörlerde de yaygın olarak kullanılmaktadır. VZA, en
yüksek performans gösteren karar birimlerinin etkinlik düzeylerini sınır olarak kabul etmekte
ve diğer karar birimlerini bu sınıra göre etkin hale gelebilmesi için, hangi girdi kalemlerini
azaltmalı yada hangi çıktı kalemlerini artırmalı ve bankacılık işlemleri için potansiyel gelişme
imkânlarını da hesap edebilmektedir. Bu bilgilere ulaşan banka yöneticilerinin yapması
gereken ise etkinlik ve verimlilik düzeyinin nasıl artırılabileceği konusunda karar vermektir.

Maliyetleri düşürme amaçlı teknoloji güncellemeleri ve esnek altyapılara geçiş
kaçınılmaz olmaktadır. Daha da önemlisi elde ki mevduatları ve sermayeyi daha verimli nasıl
kullanılabilir sorusuna cevap aranmalıdır.

Bu çalışmanın temel amacı; Türkiyedeki bankaların verimlilik ve etkinlik düzeyleri
Veri Zarflama Analizi yöntemiyle saptanarak incelenen bankaların verimlilik ve
etkinliklerinin artırılmasında bilişim sistemlerinin yeri ve öneminin anlaşılması ve bankaların
risklilik düzeylerinin tespit edilmesidir. Çalışmanın alt amaçları da vardır. Bunlar şu şekilde
sıralanabilir;

IX