Table Of Contents"...
\
ir,
Azarboycon Respublikosrntn Dtivlat Dil Komissiyosr
Azarboycon Milli Elmlor Akodemiyosrnrn Nesimi odrno Dilgilik institutu
"farq-Qarb" Nagriyyot Evi
AZORBAYCAN UiTiNiN
rlideil
oRFoQRAriyn
Geniglendirilmig ve yeniden iglenmig 6-cr nagr
@
H,,ql',r*s ry=,F;;)[
Azerboycon dilinin orloqrcf iyo liigefi
Geniglandirilmig va yenidan iglanmig 6-cr nay
Bokr, "$arq.Qarb" Na;riyyot Evi, 2013, 840 sah.
tsBN 978-9952-32-01 3-8
Loyihanin rehbari,
Agomuso AXUNDOV
Azarboycon Milli Elmlar Akodemiyosrnrn haqiqi iizvii,
filologiyo elmlari doktoru, professor
Redoktor va
tin stiziin miiallifi'
ismoyrlMOMMODti
filologiyo elmlari doktoru, professor
Kitob Azarboycon Respublikosrnrn Prezidenti ilhom 0liyevin "Azarboycon dilinda kijtlavi nagrlarin
hayoio kegirilmasi hoqqtndo" 12 yonvor 2004-rij il saren(omrn0 esosan va Azarboycon Respublikosr
Nozirler Kobinetinin 5 ovqu$ 2004-cii il torixli qarorr ila tasdiqlanmig "Azarboycon iilinin orfoqrofiyo
qoydolorl"no uygun suratda lotrn qrofikolr alifbo ila hozrrlonmrg l'Azarboycon dilinin orfoqrofiyo
liigati'nin di.izaliglar, elovalar edilarak takmilla5dirilmig 2-ci, rjmumiyyatla, 6-cr nelridir.
Liigeta 110 563 siiz doxil edilmisdir.
Ntivbati naSrlerda kitobrn doho do takmilleEdirilmesi iigiin tekliflarinizi [email protected] i,invono
gondara bilarsiniz.
q,.FFi[ EE|
H,,-sir''iF ilililiflil'i1i,1.,,,,,
@).garq-Qerb.NaEriyyorEvi,20]3
c ".-
j:i r
Har bir xolqrn milliliyini, menavi deyerlerini
yogodon, inkigof etdiren 0nun dilidir.
f,r--"ry,
iqiruoaxilan
K|TABTN
siiz
On .............6
qurulugu
Liigatin ..............8
qaydalan
Orfoqraf iya .........................12
yazrlrSr
Saitlarin ....,..,...12
yazrlr5t
Samitlarin .,..... 13
Sozrln mrixtalif yerlarindaki qo5a sait va samitlarin yaztlt;t...................,... 13
ya2r1r5r..........
$akilgilarin .................... 1 4
yaztltqt
Raqamla yanlan miqdar saylarrnda Sakilgilarin ....... 1 5
yazrlrSr
Mtirakkab sozlarin ............,,16
ya2r1r5r...........
Komakgisozlarin .......17
sozlar
Birinci harfi boyrik yaztlan ...............".........17
ixtisarlar.......
.................. l 9
Sozrjn satirdan-satra keqiri1masi....................... ...........................20
.................
Liigatdaki $arti ixtisarlar .........................,21
ifbasr
Azarbaycan af .............................,22
A .............................
oN soz
" Azerbay can dil inin orfoqrafiya hi[eti" scizlarin drizgin yaztltStnt
oztinde ehtiva eden, her bir vetendagrn istinad ve istifade ede bileceyi
bir menbadir. "Azerbaycan dilinin orfoqrafiya liifeti" arlrq 6-cr defe-
dir ki, negr olunur.
Azarbaycan dilinin hecmca qox kigik olan i1k orfoqrafiya liigeti
1929-cu ilda latrn qrafikah elitba esastnda negr olunmuqdur. Liifet ted-
ricen tekmillagdirilerek 1940, 1960, 1975-ci illerde gap olunmuqdur.
Azarbaycan Respublikasrnrn Prezidenti ilham Oliyevin "Azerbaycan
dilinde kiitlevi negrlarin hayata keqirilmasi haqqtnda" 12 yanvar
2004-cii il serencamlna esasen, orfoqrafiya ltifeti 2004-ci ilda "$arq-
Qarb" Negriyyat Evinde yeniden gap olunmuqdur. Oxuculara teqdim
olunan bu lrigat hernin soroncama asasen "Azarbaycan dilinin orfo-
qrafiya liifieti"nin tekmilleqdirilmig yeni negridir.
Belli oldu$u kimi, 2004-cri il negri oxuculann boytik marafrna sebeb
olmug, qezet vo jumallarda miitexessis ve oxucular meqaleler derc etdir-
mig, bezileri oz takliflerini mektublar vasitosile bildimigdiler. Ray va
teklifler aragdrnlmrq ve bu negrde, osasen, nozare almmrgdr.
Bu liiget evvelkinden oz hacmina gora de ferqlenir. Oger 2004-cii
ilde negr olunmug orfoqrafiya liigatinde 80 mine yaxln soz var idise,
geniglendirilmig ve yenidan iglenmiq bu negrde onlann sayr 110 mini
kegmigdir. Olave edilmiq sozlarin goxu yeni yaranmlg, yaxud alrrelki
neqre daxil edilmasi unudulmug sozlerdir.
Bezi sozlarin yazrhgrnda daha gox fonetik prinsipe tisttinltik
verihnig (inkltiziv, feil, kompiiter), bir srra texniki sehvlar aradan
qaldrrrlmrgdrr.
Liigat AMEA-nrn Nesimi adrna Dilqilik instirutunun Elmi $urasrnda
beyenilmig ve gapa meslehet bilinmigdir.
Lii[ati hemin institutun emekdaglan: gobe mtidiri, professor
ismayrl Memmedli (A, B, Q), professor Aydrn Olekbarov (C, C, F, H,
$, T, U), professor Nadir Memmedli (O, O, l),V,21, filologiya elmlari
doktoru Nariman Seyideliyev (G, K, L, M, Y), filologiya izra felsafa
e ".-
lii '
On soz
doktoru B z Abdullavev (D. E, e. i, J), boyrik elmi iqqi Nigar
Xelifazado (X. N. P. R. S) tartib etmislar.
Ltigete yeni sozlarin afitnlmastnda ve onun tekmillagdirilmesinde
tertibqilarle yana$1. AMEA "Azerbaycan Milli Ensiklopediyast" Elmi
Merkazinin amekdagt Qerib Rahimov, habela "$erq-Qarb" Negriyyat
Evinin direktoru Rasim Mtizaffarli, bag redaktoru Samira Bektagi va
diger mritaxassisler de igtirak etmiglar.
Eyni zamanda, lii$eta "$arq-Qarb" Neqriyyat Evi tarefindan iglenib-
hazrrlanmrq bir srra elavaler cografi, gaxs, idara ve tagkilat adlan,
diinya olkalarinin pul vahidlertnin, onlann beynalxalq kodlannrn ve
garti igaralerinin yazrhg qaydasr daxil edilmiqdir. Liigetda hemginin
lazrm olan sozr.in stiretli axtartgtnt temin eden va ltigetin qurulugunu
agrqlayan cedveller verilmigdir.
Oxuculardan xahiq olunur ki, li.igat haqqrnda arzrr ye tekliflarini
Azarbaycan Milli Ehnler Akademiyastntn Nesimi adrna Dilgiiik ins-
titutunun Liigetqilik qobesine (A21143, Bakr qeheri, Htiseyn Cal.id
prospekti, 31) vo ya "$arq-Qerb" Negriyyat Evinin elektron iitn'antna
(info@eastwest. az) gondersinl er.
$".
i:i
IUGAT|N QURULUSU
1. Lrifetde sozlar elifba strast ile verihnigdir. Forzas 1-de verihni;
cedval sozlerin tez r''a rahat taprlrlastnt tamin edir.
2" Lir[ete miiasir Azarbaycan adebi dilinin ltiget tarkibine daxil olan
sozler sahnmrgdrr ki. br"rnlan baglrca olaraq agaftdakr qruplara aylmlaq
olar:
a) dilimizin ltifet tarkibinin aynlmaz hissasrni tagkil edan xiisusi
terminlar (minimum hacmda);
b) vaxtila dilimizin liifat tarkibinde i;lek oimuq, indi isa yalntz
kegmig hayatrn rntirtalif cehetlerini eks etdinnak iigun lazttn
olan, ayri-ayn adebiyyatlarda istifade edilan kohnelmiq; sozlar"
tnas.: ltaclqul, bivar, cloq:Lr, vlizbttft vo s.:
c) xalq va tayt-a adlan;
tarixi va asatiri gaxsiyyet adlanudan yaintz tl:cazi r-a sitnrolik
E)
menalarda i;lenilenlari. ntes.: O.flotuu, Hutant, Logrttutt ta s..
xiisusi isiinlsrin iirnumi istna keqmesi ilc .varanatr sozl:r. mas.:
tlizel, fi'ent', quli/b, nteu:er va s. (bunlar kigik harf'le yazrlrr):
d) mehalli sozlardan (dialektizmlorden) gifahi ralq yaradrcih$rnda
en gox yayrlmrg. buradan da timumralq dilina keqmiy. habeh
termin kimi qabul cdilmig va adebi dilcia qargrlrfr ohnayan
scizlar: bahq. bitki. hey'r,an va s. adlart:
e) defisla yazilan mi.irakkcb sozlar isimler, mes.: arr.'ad-u;aq. dag-
dag, gecc-grindiiz va s.: zcrflar. nres.: tez-tez. yava$-ivava$ \ra s.:
a) matbuat r"e adabiyl'atda genig ya.vrlmrg. hamqinin canlr dilcla
iglerran miirakkeb sozlarin irtisar ecltlmig fonnalart. mes.: avto-
bus, dcmblok. interpol. intemet. unir-ctrlaq vc s.l
t) ses taqlidi sozlarden etnelc galen ve miirtelil gekilda yazilanlar.
mas.: c'ik-cik. qurtrltu, un'ov-nt.t'or,, saqtltltt va s.
3. Ltifeta co$rafi adlar, gexs adlan, mtiasir adebi dildc iglannie-van
qeliz areb va fars sozleri, y-alnv bir maholle vc mehdud pegokarlar daire-
sinda iqienan srjzlor (arqotizmlar). asasan. daril edihnir.
Qef'd. Bununla yana;;r. "$arq-Qarb" Negri-vyat Evi tarafindcn haztr-
lanmtg cofrafi adlar (Oiavc 1-2) re gers adlan (O]ava 3-;i)
si-vahrlan orlbqraliya lLifatina iik defe aial'e olunmuSdur.
F ",.
:;i \
Lugatin qurulugu
4. Menasr genig oxucu ktitiasi tiqtin aydrn ohna.van bezi soz va ter-
rninlsrin qargrsmda aga$rCakr kimi qrsa izah ve ya iislr.rbi iqareler (izahlar
kursivlc. terminlar isa motarizade kursivla) veriiir:
anadii, qri;
a[zrmr ay" Aer
dizman, tiz[int
edikt (rar:)
esperanto \t/i/e:.)
ala'ti^ bitki
karbiirator (rer.
)
qlr-qlra. o|utlcQq
tanbolen (riyaz.)
5. Tek igienrna,ven sozler tarkib daxilinda verilir; bunlarrn ikinci
hi:sesi kursir ls r crilir:
cargeli a/.in
onikibarmaq htrgr t'sttt1
sinor,'gelnraA
qollar.r4'a
varid olmctq
vaz kegmak
6. Teleffuzca yaxln olan, lakin vazrlig \'e manaca farqlsnen scizlare
aqafrdakr kimi izah verilir:
aVq, e/ sanatkctrt
agiq, r'urgul edailt
taskabab..rdrak
taskababr. r1ab
yeva. ulat
yiya^ sohib
7. Manasr yalntz r.ur$r.r ih dcyiqilsn sozlcnn yazrhgr bir variantda verilir:
akaddmik akaciernik
eteKtnK elektrik
8. Ornonimier ayrr-ayn sozlsr kimi deyil, bir soz kimi r.erilir.
f . isimler adhq halda verilir (dug-doS, dostlucl, al, aliizl'u-yrtn, ar'-ctrt,ud,
pantbrtlgt, taxrlhigan, tahar-ti)k[ir ve s.).
10. Isimlerin kigiltrna va azizlama gakrlleri liifatde aynca soz kimi
verilir (aclanc:tlaz, evtik. l;i.sit'ta:. c1r:t'rgctz r,e s.).
LriQatin qurulugu
11. Xalq, tayfa ve siilale adlan. eleca de cam halda igledilan ehni ter-
minler agafrdakr kimi verilir:
a$qoyunlu (-lar)
ayafrpardali (-ler)
azarbaycanh (-lar)
kasrani (-1ar)
qoEadrrnaqh (-lar)
pancaiizgecli (-lar)
12. Brittin feili isirnler lti$atde verilir (daSmo, dcitma, qazma ve s.).
13. Xiisusi iE;arelari olan scizlar agafirdakr kimi verilir:
faiz.
9/o
iks..x
iqrek, l'
paraqraf, $
14. Osli (ag, qara,.san). dizaltma (iqtisadi, ka.skin, namalunt) va mii-
rakkab (goxmartabali, uzaqvurctn, ttzttnsagh) sifatlar ltigete daxil edilir.
15. Sifetin -raq -rak; -tmtrl ),-unttult-iimttil; -sov; -mtraq va digar ge-
kilqilarinin qoguhnasr ile diizelen azaltma (a{unnl, godarak, got'iinttlil,
gdyiimsov, sartmtraq, LtzLtn.\oy. vttrstraq) va m, p, r' rinsrirlerinin koinal,i ila
dtizelen goxaltma darecasi (qtpqrrmrt, tartamiz, t'amvasrl) irigetda verilir.
16. Feili sifetlarden yalnrz substantivleqmig (isimlagmig) sozler lilfatda
v erilir ( <' a I e I t. o.y t t- t'u t t ).
17. Ltifetde def isla yanlan feili baflamalara da ntimuneler venlmigdir
(ga I a r - ga I m a z, d tti r a - d tiir a, 7t iifl a t, a - p tifl ay a).
18. Yalnrz bir kokden ibaret olan miqdar (bit iki, otuz, t,iiz, ntirt) va
qeyri-mtiayyen (uz, gor) saylar ltigete daxil edilir.
19. Srra saylan aqa-Erdakr kimi r.erilir:
birinci, 1-ci, I
ikinci, 2-ci, II
besinci, 5-ci. V
onuncu, 1O-cu. X
iyirminci,20-ci, XX
otuzuncu, 30-cu, XXX
qlrxlncl, 40-cr, XL
eliinci, 50-ci, L
yiiziincii. 100-cti. C
beqyriztinci.i, 500-cti, D
mininci, 1000-ci, M
10
