Applicatie Nederlands - Geopark de Hondsrug

48 Pages·2012·4.57 MB·Dutch

Geopark de Hondsrug
Van alle tijden…
ApplicAtie pArtnerscHAp eGn 2012
De HonDsruG neDerlAnD
`AA
Projectbureau Geopark de Hondsrug
Van alle tijden…
Bronnegerstraat 12
9531 TG Borger Colofon
[email protected]
www.geoparkdehondsrug.nl ©2012 Geopark de Hondsrug
Redactie
Cathrien Posthumus
Gretha Roelfs
Liesbeth Simon
Martha Buitenkamp
Vormgeving
Arjen Snijder (HNC)
Fotografie en beelden
Marcel Leuning, Jannes van Echten, Jaap Beuker (Drents Museum),
Provincie Drenthe, TNO, Alterra, Naturalis, Enno Bregman,
Joop v.d. Merbel, Karin Broekhuijsen, Drents Archief,
Rianne Post (HNC) e.a.
Dit project is mede mogelijk gemaakt door de Europese Unie,
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling, Recreatieschap Drenthe,
het ministerie van eli, de Mondriaan Stichting en het Samenwerkingsverband
Noord-Nederland, koers noord
2 | Geopark de Hondsrug
Inhoud
A Identiteit van het gebied
A1 Naam van de kandidaat 4
A2 Oppervlakte, fysisch en sociaal geografische kenmerken 5
A3 Organisatie en management structuur Geopark 8
B Geologisch erfgoed
B1 Locatie van het Geopark de Hondsrug 11
B2 Algemene geologische beschrijving 12
B3/B4 Overzicht en beschrijving van de geosites 21
C Geoconservatie
C1 Huidige of mogelijke bedreigingen van geologische waarden 26
C2/C3 Huidige staat van bescherming van de site. Gegevens over het beheer
en onderhoud van de sites 27
C4 Lijst en beschrijving van niet geologische sites 30
D Economische activiteit en businessplan
D1 Economische activiteit 33
D2 Bestaande en toekomstige faciliteiten 35
D3 Analyse van de geotoeristische potentie 39
D4 Overzicht en beleid van de duurzame ontwikkeling van geo-toerisme
en economie, geo-educatie, geo-erfgoed 40
D5 Beleid en voorbeelden van gemeenschaps empowerment 41
D6 Beleid en voorbeelden van bewustwording algemeen publiek en belanghebbenden 42
E Belang en motivatie toetreding EGN/GGN 43
Bronnen 45
Geopark de Hondsrug | 3
A Identiteit van het gebied
A.1 nAAm vAn De kAnDiDAAt
Geopark de Hondsrug
Tijdens de IJstijden vormde het uit Scandinavië middelen moeten worden gevonden. Het is van groot
oprukkende landijs in Noord Nederland de Honds- belang om het gebiedsverhaal van onderaf, dus samen
rug. De Hondsrug is een uitzonderlijk rechte keileem met de bevolking, op te bouwen. Via allerlei activitei-
rug van 70 kilometer lang en meer dan drie kilometer ten wordt de eigen bevolking, met een vertaling naar
breed en vormt met drie parallele ruggen het Honds- het onderwijs, betrokken in het proces. Ook wordt
rugcomplex, de kern van het Geopark de Hondsrug ingezet op geotoerisme en cultuurtoerisme. De recrea-
i.o. Nergens anders in Europa is een dergelijke groot- tief-toeristische ontsluiting van de Hondsrug is goed. Er
schalige lineaire landschapsvorm te vinden. Het is de komen dan ook al sinds jaar en dag veel toeristen.
enige ongestoorde glaciale Saale afzetting in heel Maar er is meer nodig dan een goede toeristische
Europa. In het gebied is een geologische geschiede- infrastructuur om aantrekkelijk en onderscheidend te
nis van ruim 4 miljoen jaar zichtbaar. Water, wind en blijven.
ijs hebben in het gebied verschillende afzettingen en
structuren gevormd. Op diverse plaatsen is deze geo- In 2010 zijn de regionale overheden en private partijen
logische rijkdom te zien en te beleven. met elkaar het project Geopark de Hondsrug gestart.
Onder leiding van de stuurgroep werkt het projectbu-
Naast deze geologische rijkdom bevat de bodem ook reau met diverse organisaties samen aan productont-
een schat aan getuigenissen van een bewoningsge- wikkeling en promotie om de Hondsrug beter op de
schiedenis van meer dan 100.000 jaar. Maar behalve landelijke en internationale kaart te zetten. Dit draagt
over het (verre) verleden, verhaalt de Hondsrug ook bij aan het draagvlak voor de instandhouding van de
over het recentere verleden, bijvoorbeeld met het gebiedskwaliteiten en de duurzame economische ont-
essenlandschap uit de middeleeuwen en de groot- wikkeling van het gebied.
schalige verveningen van de 19e en 20e eeuw.
De Hondsrug van nu heeft veel bos, een gevarieerde Een belangrijke stap hierin is het streven naar de
natuur, rijke cultuurhistorie, mooie dorpen en een fraai erkenning van Geopark de Hondsrug als European Geo-
coulissen landschap. park en daarmee tevens als het eerste Europese Geo-
park in Nederland. Dit deel van de provincie Drenthe
Van alle tijden… hoort dan bij een wereldwijd netwerk van unieke
Dit levert een gebied op met een rijkdom aan kwalitei- gebieden met als gezamenlijk doel een duurzame toe-
ten, die we met een erkenning als European Geopark komst op te bouwen op basis van een rijke historie.
willen inzetten voor een duurzame toekomst. De the-
ma’s ‘verleden, heden en toekomst’ verwijzen naar
wat was, wat is en wat zal zijn: een oeroud gebied, dat
anno nu op een duurzame wijze wordt ontsloten voor
de toekomst. Geopark de Hondsrug, van alle tijden
dus!
Het is van belang de waarden van het gebied voor de
toekomst te behouden en te benutten voor een duur-
zame economische ontwikkeling van het gebied. De
geologische en archeologische kwaliteiten van de
Hondsrug zijn redelijk goed beschermd. Toch zijn er
steeds weer nieuwe activiteiten die knabbelen aan
deze rijkdom. Tegelijkertijd is het in stand houden en
beheren van de unieke kwaliteiten een kostbare aan-
gelegenheid, waarvoor steeds opnieuw draagvlak en
4 | Geopark de Hondsrug
A Identiteit van het gebied
A.2 oppervlAkte, fysiscH en sociAAl GeoGrAfiscHe kenmerken
Oppervlakte Borger wordt de Hondsrug doorsneden door het Voor-
Geopark de Hondsrug ligt in het oosten van de Neder- ste Diep, een gekanaliseerde bovenloop van de rivier
landse provincie Drenthe. Het Geopark heeft een de Hunze.
oppervlakte van 930 km², ofwel 93.004 hectare. Het Naast het Hondsrugcomplex kent het gebied nog een
is gelegen in de gemeenten Coevorden, Emmen, Bor- aantal bijzondere landschappen. In het noordwesten
ger-Odoorn, Aa en Hunze en Tynaarlo. De water- is dat het beekdal van de Drentsche Aa. Dit is de ver-
schappen Velt en Vecht en Hunze en Aa’s zijn verant- zamelnaam voor een stelsel van beken op de zan-
woordelijk voor het waterbeheer. dondergronden in Noord- en Midden-Drenthe. De
beken liggen tussen de keileemruggen en vooral de
Fysisch geografische kenmerken middenlopen worden gevoed door het grondwater
De Hondsrug is het belangrijkste kenmerk van het (kwel) uit de hoger gelegen ruggen. De Drentsche Aa
gebied. Dit is de best zichtbare in een complex van is één van de laatste gave stroomdalen met hoge
vier keileemruggen. Hij loopt van de stad Groningen natuurwaarden van Nederland. De beken meanderen
naar Zuidoost Drenthe en vormt de oostrand van het nog vrij door het oude landschap. Ook de oostelijk
Drents Plateau. Bij de stad Groningen is de hoogte ca. van de Hondsrug gelegen rivier de Hunze wordt
5m. boven NAP, bij Emmen is dat 28m. boven NAP. Bij gevoed met het grondwater dat vanuit de Hondsrug
Iceland
Russia
Finland
Norway
Sweden Estonia
Fig. A2.1: Latvia
Denmark Lithuania
Ireland Belarus
Holland
United
Poland
Kingdom
Ukraine
Germany
Belgium
Czech Republic
Slovakia Moldova
Austria
France Hungary Romania
Switzerland Georgia
Slovenia Azerbaijan
Croatia
Armenia
Italy Boznia and Serbia
Herzegovina Bulgaria
Kosovo
Portugal
Macedonia
Turkey
Albania
Spain
Greece
Cyprus
Malta
Geopark de Hondsrug | 5
AArDkunDiGe HoofDlAnDscHAppen vAn DrentHe
Q
%H OH
Beekdalen
EJ FL GHIRUPDW [LPX JODF
Hondsrug, subglacia.lHeL dOeHHfPoSrOmDHaWtie (HmJaximQuWKmH SDaaDlOeL gHJlOaDcFiatie)

6PHOWZHDUWDQGYRUPH QJHGLIIHUHQWLHHU
Keileemplateau (begin Drenthe Saale glaciatie)
6PHOWZHDUWDQGYRUPH HUVQHGHGRRUODFLDDVPHOWZDWHU
Smeltwater landvorm6PeHnO (WoZnHDgUWeDdQiGffYeRUrePnHti+eXeQrd]H)GDOHLQG6DD

HUDQGYUPH FKWDGOHLQ 6DDOLHJODF
Smeltwater landvormen (versneden door glaciaal smeltwater)

Smeltwater landvormen Hunzedal (einde Saale)

Vechtdal (einde Saale glaciatie)

WH
'D
G
P[
QGVF
OD
1/BDDUGNKIG
GVUXJURXWHVBSUMQUB
Q
R
Q'3?+
?*,6B&DUWRJUDILH?-HURH
5:
GXFWJU
P WD?3UR
D
WK
6 | Geopark de Hondsrug 3D
in het Hunzedal omhoog kwelt. De Hunze is groten- Sociaal geografische kenmerken
deels gekanaliseerd, maar de laatste jaren zijn ver- Het gebied heeft ongeveer 180.000 inwoners en is
schillende hermeanderingstrajecten uitgevoerd in het voor Nederlandse begrippen dunbevolkt met 193
kader van natuurontwikkeling. inwoners per km². (De gemiddelde bevolkingsdicht-
heid van Nederland is 400 inwoners per km²).
Hondsrug Meer dan de helft van de inwoners woont in de stad
25 Emmen. De overige inwoners zijn vooral te vinden in
ers20 de plaatsen Coevorden, Zuidlaren, Borger en Gieten. De
gte in met1105 Schoonoord Exloo Tweede Exloöermond bmeavaorl kdien gvseorwmavcahntgin igs ims doamt ednetzeee iln m 2i0n4 o0f mmeete cri rsctaa b10ie%l,
o
Ho 5
18 km zal zijn afgenomen. Daarbij zal het aantal jongeren en
de beroepsbevolking afnemen en het aantal 65+ ers
Dwarsdoorsnede Hondsrugcomplex ter hoogte van Exloo toenemen (Bron Bevolkingsprognose 2012, provincie
Drenthe).
Langs de oostflank van de Hondsrug is de structuur
van de randveenontginningen nog zichtbaar in het Het gebied is van oudsher een belangrijk agrarisch
landschap. In het oerstroomdal van de Hunze zijn de gebied met daarnaast veel bos en natuur. In onder-
dikke veenpakketten inmiddels grotendeels verdwe- staande figuur is het grondgebruik in percentages aan-
nen door de hoogveenontginningen. Dit heeft geleid gegeven per sector.
tot landschappen van formaat, waar men meer dan vijf
kilometer over het land kan kijken. Kenmerkend is de
fraaie steile overgang van de veelal beboste Hondsrug
17% Bos en natuur
naar dit veel lager gelegen open en uitgestrekte 2% Verkeer
2% Water
gebied. Naar het zuiden gaat het landschap van de
7% Bebouwd
hoogveenontginningen over in het Bargerveen, één
van de laatste en grootste hoogveengebieden van 69% Landbouw
1% Semi bebouwd
Nederland. Aan de zuidzijde ligt het beekdal van het 2% Recreatie
Schoonebeekerdiep, met op de overgang naar het
(voormalig) veencomplex de uitzonderlijk gaaf
bewaarde middeleeuwse dorpen als Westerse Bos,
Middendorp en Oosterse Bos. In figuur A2.3 is te zien
dat het landschap enorm gevarieerd is.
Grondgebruik in het geoparkgebied (CBS, 2006)
Het Hondsruggebied is cultuurhistorisch gezien al heel
oud. Omdat hier de overgangen waren van de hoge Nog steeds werken relatief veel mensen werken in de
droge gronden naar de beekdalen met voldoende landbouw, maar daar is de recreatieve sector bijgeko-
water en vruchtbare bodems is het gebied al vanaf de men. De recreatieve sector draagt voor ca. 10% bij aan
prehistorie bewoond door verschillende bevolkings- de werkgelegenheid in het gebied. Verder werken veel
groepen. Ook waren de hoge gronden ideaal als route inwoners van het Geoparkgebied in nabij gelegen gro-
naar verderop gelegen nederzettingen, reden waarom tere plaatsen als Assen, Groningen en Emmen of zelfs
de Hondsrug al in de prehistorie werd gebruikt als daarbuiten.
landroute. Veel sporen daarvan zijn nu nog in het
gebied terug te vinden en te beleven. Zichtbare monu- Geopark de Hondsrug ligt betrekkelijk dicht bij de grote
menten zijn de vele grafheuvels, de hunebedden en economische centra in het westen van Nederland en
celtic fields, de eeuwen oude esdorpenlandschappen Duitsland (Ruhrgebied en Hamburg). Via de snelwegen
en de recentere (rand)veenontginningen. A28 en de A37 en autowegen N33 en N34 is het gebied
Geopark de Hondsrug heeft een gematigd zeeklimaat, uitstekend bereikbaar. Het gebied is per spoor en bus
met een gemiddelde jaartemperatuur rond 10 ºC en goed ontsloten. De luchthaven Groningen Airport Eelde
met gemiddelde maximum zomertemperaturen rond ligt aan de rand van het gebied.
22 ºC. Er valt jaarlijks gemiddeld ca. 850 mm regen. Het
neerslagoverschot is ca. 300 mm. Het aantal uren zon
per jaar is circa 1550, met 105 zonnige tot zeer zonnige
dagen (KNMI, 2011).
Geopark de Hondsrug | 7
A Identiteit van het gebied
A.3 orGAnisAtie en mAnAGement structuur GeopArk
In 2010 is de projectorganisatie Geopark de Honds-
rug opgericht. Dit is een tijdelijke structuur, bedoeld
voor de eerste fase. Deze fase eindigt eind 2013. Dan
komt er een nieuwe organisatie, die een robuuste en
duurzame basis voor de verdere ontwikkeling en het
beheer van het Geopark de Hondsrug biedt.
De huidige organisatiestructuur
De stuurgroep Geopark de Hondsrug stelt de kaders
vast voor het project, bewaakt de inhoudelijke en
financiële voortgang en zorgt voor bestuurlijk draag-
vlak. De stuurgroep bestaat uit de verantwoordelijke
gedeputeerde van de provincie Drenthe, bestuurlijke
vertegenwoordigers van de vijf gemeenten en een Excursie naar Terra Vita Geopark
vertegenwoordiger van de terrein beherende organi-
saties. Een projectgroep adviseert de stuurgroep en worden ontwikkeld door aparte werkgroepen met des-
adviseert het projectbureau inhoudelijk. De project- kundigen, ondernemers en belanghebbende organisa-
groep bestaat uit vertegenwoordigers van belangheb- ties. Lokale ondernemers kunnen deelnemen aan een
bende organisaties en betrokken partijen, waaronder klankbordgroep.
het Hunebedcentrum, de Stichting Het Drentse Land-
schap, de vijf gemeenten, Staatsbosbeheer, Provincie De toekomstige organisatiestructuur
Drenthe, de twee waterschappen, Drents Archief, Na 2013 komt er een permanente organisatie met een
Recreatieschap Drenthe, ANWB en Marketing Drenthe. stichting als zelfstandige rechtspersoon. De stichtings-
De projectgroep staat onder leiding van een onafhan- vorm maakt het mogelijk om bijdragen uit fondsen te
kelijk voorzitter. Het projectbureau zorgt voor de dage- verwerven. Het projectbureau Geopark de Hondsrug
lijkse uitvoering op basis van een jaarwerkplan dat heeft een coördinerende functie met een kleine vaste
jaarlijks wordt vastgesteld door de stuurgroep. Het bezetting en maakt gebruik van de inzet van partners
project-bureau is organisatorisch ondergebracht bij het uit het netwerk in het gebied. De nieuwe structuur ziet
Recrea-tieschap Drenthe. De verschillende activiteiten er als volgt uit:
Raad van Toezicht Wetenschappelijk
Stichting Geopark de Comité
Hondsrug
Agenda Commissie Projectbureau Geopark Netwerk Partner-
Adviesteam van betrokken Coördinatie, marketing en beraad
partijen/werkvelden communicatie Overleg met alle partners
Partners
Uitvoeringsactiviteiten Werkgroepen Projecten
partners
8 | Geopark de Hondsrug
Organisatie-onderdeel Taken
Raad van Toezicht
• Twee bestuurders op voordracht van de provincie Drenthe • Stelt de kaders vast waarbinnen de uitvoeringsorganisatie opereert;
en de deelnemende gemeenten; • Stelt het jaarplan, de begroting en de jaarrekening van het Geopark
• Directeur Recreatieschap Drenthe, tevens secretaris RvT; vast;
• Twee bestuurders namens het Geopark Netwerk Partner- • Draagt zorg voor bestuurlijk draagvlak van het Geopark;
beraad. • Stuurt de organisatie aan op hoofdlijnen.
Agenda Commissie Geopark
• Provincie Drenthe; • Adviseert Raad van Toezicht;
• Deelnemende gemeenten; • Coördinerende en informatieve functie;
• Staatsbosbeheer/ Drents Landschap; • Signaleren en zonodig stroomlijnen van ontwikkelingen bij de
• Recreatieschap Drenthe; partners;
• Vertegenwoordiger ondernemers organisaties. • Zorgt voor bestuurlijk draagvlak en draagt bij tot de maatschappelijke
inbedding van het Geopark de Hondsrug.
Geopark Netwerk Partnerberaad
Naast de hierboven bij ‘Agenda Commissie’ genoemde • Onderlinge informatie uitwisseling;
organisaties en instanties: • Connecties en samenwerking tussen partners bevorderen;
• Toeristische ondernemers organisaties in het gebied van • Zorgt voor het ambtelijke en maatschappelijk draagvlak;
het Geopark; • Functioneert als klankbordgroep voor nieuwe ontwikkelingen en
• Organisaties die expeditiepoorten en ‘hot spots’ exploite- kansen.
ren of beheren;
• ANWB; • Drents Archief; • IVN; • Marketing Drenthe;
• Tourist Info Drenthe; • Waterschappen;
• Secretariaat overleg orgaan Drentsche Aa.
Projectbureau (uitvoeringsorganisatie)
• Projectleiding. • Inhoudelijke voorbereiding en secretariaat van de vergaderingen van
de Agenda Commissie;
• Organiseert het Geopark Netwerk Partnerberaad;
• Doorontwikkeling van het Geopark-concept;
• Marketing en promotie;
• De identiteit versterken via onderwijsactiviteiten en activiteiten van
de Hondsrug Academie;
• Participatie in het Europees Geopark Netwerk.
Wetenschappelijk comité
Voorzitter Prof. Dr. Ir. Theo Spek (landschapsgeschiedenis); • Adviseert de Raad van Toezicht en het projectbureau over de
Dr. Michiel Gerding (historicus); wetenschappelijke bewaking van het proces;
Dr. Wijnand van der Sanden (archeoloog); • Stimuleert wetenschappelijk onderzoek in het gebied.
Dr. Erik Meijles (fysisch geograaf);
Dr. Peter Groote (cultureel geograaf);
Drs. Enno Bregman (fysisch geograaf/geoloog).
Rol partners
De partners van het Geopark vormen een essentiële De partners in het project leveren ook inhoudelijke
aanvulling op het projectbureau. Zij voeren diverse expertise. Bovendien ziet het wetenschappelijk com-
activiteiten uit die bijdragen aan het Geopark-concept. mittee met daarin o.a. professor dr. ir. Theo Spek, hoog-
Daardoor is het mogelijk om meer te realiseren en leraar landschapsgeschiedenis van de Rijksuniversiteit
wordt het draagvlak bij de aangesloten partners voor Groningen en drs. Enno Bregman, kwartair geoloog/
het Geopark de Hondsrug behouden en vergroot. Uit glacioloog en promovendus bij de Universiteit Utrecht,
de tabel blijkt dat de inzet van de partners meer dan toe op de wetenschappelijke invulling van het Geopark.
45 fte’s bedraagt.
Geopark de Hondsrug | 9
Kosten en financiering
In de ontwikkelfase tot en met halverwege 2014 is er verklaring uitgesproken deze bijdrage te willen leveren
voor het Geopark de Hondsrug € 2,27 miljoen beschik- voor de periode tot en met 2016. Deze structurele
baar. Deze middelen zijn beschikbaar gekomen via financiering zal de komende jaren zo effectief mogelijk
(Europese) subsidies, fondsen, private bijdragen en bij- worden ingezet als cofinancieringkapitaal om daarmee
dragen van overheden. Daarna is er jaarlijks € 320.000,– extra middelen voor het gebied te genereren. Daar-
begroot. Uit de begroting blijkt dat voor de dekking van naast zal er voortdurend gezocht worden naar moge-
de vaste kosten een structurele jaarlijkse bijdrage van lijkheden om via marktpartijen, fondsen en subsidie-
de provincie, ondernemers en de vijf gemeenten nodig regelingen extra geotoeristische en cultuurhistorische
is. De overheden hebben doormiddel van een intentie- activiteiten in het gebied mogelijk te maken.
Begroting organisatie
*

Fo
  2013 2014 2015 2016 nd
se
n
Projectbureau 200.000 180.000 180.000 180.000 :
A
N
Applicatie Geopark 10.000 8.239     W
B
-
Verhaallijn geologie en overige 313.729 164.846 100.000 100.000 fo
nd
Database/website 30.000 31.696     s,
M
Gidsen project         on
dr
ia
Routeontwikkeling 40.000 61.245    
an
Onderwijs project 4.000 3.376     fo
nd
s
Communicatie 80.000 61.903 40.000 40.000 ,
V
S
Hondsrug Academie 20.900 33.276     B-
fo
nd
Overig 20.000 24.500    
s
,
Je

Totaal 718.629 569.081 320.000 320.000 M
ai
nt
ie
nd
ra
i-
Dekking  2013 2014 2015 2016 fo
nd
Koers noord transitie 328.744 194.081     s
*
*

Diverse fondsen * 76.652 30.000     P
ri
va
OP-EFRO 30.000 20.000    
te

se
Gemeenten/Recreatieschap 115.459 115.000 110.000 110.000 ct
or
Provincie Drenthe 151.745 150.000 150.000 150.000 is

in
Deelnemers Hondsrug academie 6.029 5.000 5.000 5.000 cl
us
ie
Bijdrage private sector ** 10.000 55.000 55.000 55.000 f

R
ab
ob
Totaal   718.629 569.081 320.000 320.000
an
k
A Identiteit van het gebied
A.4 contActGeGevens AAnvrAGer
Recreatieschap Drenthe / C.L.Posthumus Telefoon 0031(0)622551281
Geopark de Hondsrug i.o. Bronnegerstraat 12 E-mail [email protected]
9531 TG Borger Internet www.geoparkdehondsrug.eu
The Netherlands www.geoparkdehondsrug.nl
10 | Geopark de Hondsrug