ANTİK TOPLUM TARİHİ-II 3.Ders

14 Pages·2016·1 MB·Turkish

ESKİÇAĞ TARİHİ ve UYGARLIKLARI-IV
1.Ders
Dr. İsmail BAYTAK
Eski BATI
Roma Rakamları ve Kullanım Alanları

Roma rakamını kullanan Romalılar, Eski Mısırlılar gibi bazı sembolleri tekrarlayarak sayıları
tasarladılar.
Bunların nümerik değerleri şöyledir; I=1, V=5, X=10, L=50, C=100, D=500, M=1000
Bu harfler, yan yana getirilerek büyük sayılar oluşturur. Mesela 25 - XXV şeklinde yazılır.
Bu sayılar yazılırken uyulması gereken bazı kurallar vardır.
- Bir harf, en fazla üç defa yan yana yazılabilir.
-Bir harfin sağına, kendisinden daha küçük değerli bir harf gelirse, toplanarak okunur.
XI=11 , DCX=610 , LXXVII= 77
-Sol tarafa yazıldığında ise çıkarılır. Sadece bir harf yazılabilir.
XC=90, IL=49, CD=400
-Hem sağa, hem de sola daha küçük değerli harfler yazılarak farklı rakamlar yazılabilir.
CMLI=951, XLVII=47, CDLV=455
- Roma rakamı ile yazılabilecek en büyük ve en uzun sayı=3888’dir. MMMDCCCLXXXVIII
- Çok sık olmamakla beraber daha büyük sayılara ihtiyaç hissettiklerinde harflerin değerini
“1000″ kat arttırmak için üzerlerine çizgi çizmişlerdir.
Üzerinde çizgi olan harf değerleri de şöyledir;
V=5000, X=10000, L=50000, C=100000, D=500000, M=1000000
- Dört işlem yapma zorluğu sebebi ile günümüzde fazla kullanılmamaktadır. Bazı usuller
geliştirilse de çok büyük sayılara sıra gelince yetersiz kalmaktadır. Ancak yine de bazı kitap
sayfalarını numaralandırma, madde işaretleri, saatler gibi kullanım alanları vardır.
Sembol Değer
S 0.5 (yarım) (Latince:Semis)
I 1 (bir) (Latince:unus)
V 5 (beş) (Latince:quinque)
X 10 (on) (Latince:decem)
L 50 (elli) (Latince:quinquaginta)
C 100 (yüz) (Latince:Centum)
D 500 (beşyüz) (Latince:quingenti)
M 1000 (bin) (Latince:Mille)
Eksiltme yöntemi
Roma rakamları yazılırken aynı harf üç defadan fazla tekrar edilmez.
Bunun sonucunda da 4, 9, 40, 90, 400 ve 900 sayılarının modern zamanlarda daha sık
kullanılan, küçük değerli sembollerin büyük değerli sembollerin soluna yazıldığında
değerlerinin çıkarılmasına dayanan, farklı yazılış şekilleri vardır:
Roma
IV IX XL XC CD CM
rakamları ile
Batı Arap
4 9 40 90 400 900
rakamları ile
Yine bu kuralla Roma rakamları ile yazılabilecek karakter sayısı açısından en uzun sayının
3888 (MMMDCCCLXXXVIII) olduğu görülür. Ancak Roma rakamlarında M'den büyük bir
rakam olmadığından l000'den sonraki sayılarda bu kural bozulabilmektedir. Örneğin 4000,
MMMM şeklinde yazılır. Soldaki rakamı sağdakinden çıkarıp yeni bir sayı elde etme
yöntemi, sayıların okunuşunda ve dört işlemin uygulamalarında çeşitli karışıklıklara yol
açmaktadır. Örneğin 1999'u gösteren MCMXCIX sayısının okunabilmesi için M CM XC IX
biçiminde ayrılması gerekir. Burada M 1000'i, CM 900'ü (1000-100), XC 90'ı (100-10), IX ise
9'u (10-1) gösterir.
Çıkarmadaki hatalar,
Roma rakamlarıyla çıkarma işlemi yapılırken, büyük sayıdaki sembollerden küçük
sayıdakiler çıkarılır. Ancak 4 ve 9 sayılarını kullanırken yapılan işlemlerde, eksiltme
yönteminden kaynaklanan bazı hatalar oluşmaktadır. Örneğin, 49'dan (XLIX) 24 (XXIV)
çıkarıldığında geriye L-V 'den 45 kalmaktadır. Bu sorun eldeli çıkarma işleminde de göze
çarpmaktadır. Örneğin 13'ten (XIII) 9'u (IX) çıkarırken geriye 2 (II) kalır.
Sıfır ve basamak kavramı
Romen rakamlarında sıfır sayısı ve basamak kavramı yoktur. Rakam, ifade ettiği sembol
kadardır; yani X rakamı, hangi basamakta olursa olsun 10 'dur. Halbuki günümüzde
kullandığımız Batı Arap rakamlarında 1tek başınayken 1 'dir, ancak bir soldaki haneye
geçtiğinde 10 değerini, iki soldaki haneye geçtiğinde de 100 değerini alır.
Büyük sayıların gösterimi
Roma rakamlarında, bir sayının bin katını göstermek için sembolün üzerine bir yatay
çizgi, milyon katını göstermek için de ilgili sembolün üzerine iki yatay çizgi ile ifade
edilir.
V = 5.000
X = 10.000
L = 50.000
C = 100.000
D = 500.000
M = 1.000.000
Kullanım Alanları
Tüm bu nedenlerle günümüzün karmaşık işlemlerinde Roma rakamlarının kullanılması
ideal değildir ve dört işlem yapma zorluğundan dolayı günümüzde fazla
kullanılmamaktadırlar. Sıfır sayısının modern aritmetik sisteme katılmasıyla yeterlilikleri
azalmıştır. Bazı usuller geliştirilse de, çok büyük sayılar sözkonusu olduğunda gelince,
yetersiz kalmaktadırlar. Ancak yine de kitap sayfalarını numaralandırma, madde
işaretleri, saatler gibi dekoratif amaçlı bazı kullanım alanları vardır. Roma rakamlarının
kullanışsızlığına örnek olarak şu anekdot verilebilir: Şöyle ki, Roma Forum Meydanı’ndaki
süslü hitabet kürsüsünün “Columna Restrata” sütünunda 2.200.000 sayısını belirtmek
için yirmi iki adet “yüz bin” i gösteren sembol (C) koyulmuştur.
Roma rakamları, Türkçe yazım kuralları gereğince de aşağıda bazıları yazılmış olan birçok
yerde kullanılırlar:
Kitapların başlangıçlarındaki sunuş ve önsöz gibi bölümlerde.
Aynı adlı padişah ve kralların ayrılmasında: II. Ahmet, XVI. Louis gibi.
Yüzyıl adlarında: XIX. yüzyıl gibi.
Tarihi olaylarda: II. Viyana Kuşatması, I. Dünya Savaşı gibi.