Ameryka Łacińska we współczesnym świecie

214 Pages·117.464 MB·Polish

by  Dobrzycki W.

Wiesław Dobrzycki
AMERYKA
W®
współczesnym
swieciew
Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej
Okładkę ł stroną tytułową projektował
ANDRZEJ PILICH WSTĘP
Redaktor
WANDA DURACZYNSKA
Redaktor techniczny
JADWIGA KAZNOWSKA
Dotacja Ministerstwa Edukacji Narodowej
© Copyright by
Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej
Zasięgu terytorialnego Ameryki Łacińskiej nie sposób
precyzyjnie wytyczyć i rozgraniczyć. Obejmuje ona te­
rytoria położone na dwu kontynentach: Ameryki Północ­
nej i Ameryki Południowej. Powszechnie uważa się, iż
rzeka Rio Grandę rozdziela Angloamerykę od Latyno-
ameryki. Jeśli jednakże uwzględnimy aspekt cywiliza-
cyjno-historyczny i demograficzny, zauważymy, że i na
północ od tej linii obecność żywiołu latynoamerykań- .
skiego i wpływy cywilizacji latynoskiej są liczne i trwałe.
Ziemie od Teksasu do Kalifornii aż po Los Angeles wcho­
dziły kiedyś w skład imperium hiszpańskiego, a później
aż do 1848 r. — państwa meksykańskiego. Z kolei na
południe od Rio Grandę Ameryka Łacińska nie w całości
jest „łacińska". Istnieją tu bowiem także państwa i te­
rytoria anglojęzyczne (Belize, Gujana, atlantyckie wy­
brzeże Nikaragui) i holenderskojęzyczne (Surinam). Do
świata łacińskiego trudno zaliczyć około 30 min Indian
zamieszkujących w zwartych skupiskach od Meksyku,
poprzez Amerykę Środkową i pas andyjski.
CA jak wykreślić dokładnie granice Ameryki Łaciń­
skiej na obszarze Karaibów, gdzie sąsiadują z sobą te­
Warszawa 1989 r. Wydanie I. Nakład 2000+300 rytoria i państwa hiszpanojęzyczne, frankofońskie, anglo-
egz. Objętość: 21,77 ark. wyd., 26,5 ark. druk
Papier offsetowy V kl. 70 g., format 82X104/32. fońskie i holenderskojęzyczne. Mimo tego zróżnicowania,
Oddano do składu w styczniu 1989 r. Druk
ońezono we wrześniu 1989 r. Wojskowa Dru- w stosunkach międzynarodowych Ameryka Łacińska tra­
mia w Gdyni. Zam. nr 116. ktowana jest jako jeden z najbardziej zwartych i od­
W-l
rębnych regionów.
G. Pope Atkins określa Amerykę Łacińską jako pod­
BN 83-11-07711-8 system w globalnym systemie stosunków międzynarodo-
wych wskutek istnienia zespołu państw bliskich geogra­ Kierowałem się kilkoma przesłankami, które równo­
ficznie, o dużym stopniu wzajemnych powiązań, które cześnie informują czytelnika, czego może spodziewać się
mają świadomość identyfikacji (tożsamości) regionalnej po tej pracy. W całej książce przewija się teza, iż więk­
i są tak postrzegane przez inne podmioty zewnętrzne. szość współczesnych problemów Ameryki Łacińskiej ma
W systemie ONZ za porozumienie regionalne uznawana swe źródło w przeszłości. Nie można tych problemów
jest Organizacja Państw Amerykańskich (OPA), a Ame­ zrozumieć bez wskazania ich genezy, narastania, zmien­
ryka Łacińska traktowana jest jako region przy wy­ ności. Metoda historyczna nieraz wykazała swą przydat­
borze niestałych członków Rady Bezpieczeństwa (zasada ność w badaniach politologicznych, zwłaszcza w okresie
słusznej reprezentacji geograficznej). Także na podstawie zmierzchu tak do niedawna modnych metod behawio­
kryterium geograficzno-gospodarczego Ameryka Łacińska ralnych czy kwantytatywnych. Jest ona także bardziej
uważana jest za region, o czym świadczy istnienie Ko­ atrakcyjna dla czytelnika, gdyż plastycznie ukazuje zwią­
misji Ekonomicznej ONZ dla Ameryki Łacińskiej. zki przyczynowo-skutkowe i dynamikę procesu dziejo­
W Ameryce Łacińskiej — od Rio Grandę do Ziemi wego.
Ognistej — wyraźnie występują takie wyznaczniki re­ We wszystkich analizach problemów Ameryki Ła­
gionu, jak przeważająca wspólnota etniczna, językowa, cińskiej podstawowe znaczenie przypisuję dwom grupom
kulturowo-cywilizacyjna, poczucie historycznych więzów, uwarunkowań: zewnętrznym i wewnętrznym*^ Dążyłem
a także wysoki stopień interakcji politycznych oraz in­ więc do uchwycenia związków między ewolucją systemu
stytucjonalizacji stosunków^ stosunków międzynarodowych w ujęciu globalnym a sy­
Stosunki międzynarodowe w Ameryce Łacińskiej tuacją państw latynoamerykańskich. We wszystkich roz­
można analizować przy zastosowaniu różnych metod ba­ działach książki omawiana jest rola kapitału zagranicz­
dawczych. ; nego i korporacji ponadnarodowych oraz ich wpływ na
Można przedstawić je jako proces ewolucyjny w uję­ poszczególne państwa latynoamerykańskie. Nie oznacza
ciu regionalnym, a więc głównie poprzez stosunki mię­ to, iż dowodzę istnienia bezpośredniego związku między
dzypaństwowe i multilateralne. Przyniosłoby to w efek­ zależnościami ekonomicznymi od zagranicy a zachowa­
cie swego rodzaju historię dyplomatyczną Ameryki Ła­ niami państw w stosunkach międzynarodowych. Pamiętać
cińskiej. trzeba, iż kraj ekonomicznie podporządkowany może de­
Stosunki w regionie można analizować z punktu monstrować w pewnych okresach duży stopień autonomii
widzenia funkcjonalno-problemowego. Ujęcie takie pole­ i niezależności w polityce zagranicznej (np. Meksyk,
gałoby na wyselekcjonowaniu problemów o podstawo­ Argentyna, Brazylia). Nie ma bowiem prostej ekstrapo­
wym znaczeniu dla roli państw i miejsca regionu w lacji zależności ekonomicznej na dziedzinę polityki za­
globalnym układzie stosunków międzynarodowych, ta­ granicznej, choć, oczywiście, trzeba ją sobie zawsze uświa­
kich np. jak: system międzyamerykański, spory i kon­ damiać i brać pod uwagę.
flikty, problemy pokoju, rozbrojenia i denuklearyzacji, Do uwarunkowań wewnętrznych wpływających na
integracja-regionalni i zadłużenie zagraniczne. miejsce i rolę państw w stosunkach międzynarodowych
Ale przecież głównymi podmiotami współczesnych zaliczam:
stosunków międzynarodowych są suwerenne państwa, a) obiektywne elementy siły poszczególnych państw,
których działania ogniskują oba wcześniejsze podejścia. ugrupowań subregionalnych lub regionalnych, takich jak:
Takie właśnie spojrzenie na stosunki międzynarodowe i obszar, ludność, zasoby naturalne, poziom rozwoju prze-
wewnętrzne w Ameryce Łacińskiej prezentuję w niniej­ mysłowo-technologicznego, potencjał militarny, poziom
szej książce. Dążyłem przy tym do całościowego, poli­ cywilizacy jno-kulturowy;
tologicznego ujęcia problematyki Ameryki Łacińskiej i jej b) system polityczny państwa, formę organizacji po­
miejsca we współczesnym świecie. litycznej i dominujące, doktryny ideologiczno-polityczne.
6 7
Badanie pod tym kątem zmian w polityce zagranicznej Castro, Daniel Ortega, Belisario Betancur, Alan Garcia,
takich państw, jak np. Brazylia, Chile, Urugwaj, Argen­ Raul Anfonsin, Jose Sarney.
tyna w okresach rządów cywilno-parlam.entarnych i rzą­ W książce omawiam politykę zagraniczną państw
dów wojskowych, jest bardzo użyteczne; latynoamerykańskich w integralnym powiązaniu z ich
c) proces podejmowania decyzji w polityce zagra­ podstawowymi problemami wewnętrznymi. Dotyczy to w
nicznej, struktury formalno-biurokratyczne i wewnętrzne zasadzie okresu po drugiej wojnie światowej, jednakże
grupy nacisku. W przypadku Ameryki Łacińskiej ma to każdorazowo przedstawiam krótką syntezę wcześniej­
szczególne znaczenie, ze względu na wpływ wojska, partii szych XX-wiecznych wydarzeń i procesów.
politycznych, organizacji producentów-, głównych surow­ Materia książki ujęta jest w czterech rozdziałach.
ców na praktykę polityki zagranicznej.^ Pierwszy z nich traktuje o trzech wielkich „filarach",
Problematyka współzależności między wewnętrzną które najbardziej — terytorialnie, demograficznie, poli­
i zewnętrzną funkcją państwa od dawna interesuje naukę tycznie i ekonomicznie — ważą na obliczu Ameryki Ła­
i publicystykę polską. Zgodnie podkreśla się, iż polityka cińskiej, a więc o Meksyku, Brazylii i Argentynie. Po­
zagraniczna jest przedłużeniem polityki wewnętrznej, re­ zostałe poświęcone są państwom trzech głównych regio­
alizacją celów państwa w środowisku międzynarodowym. nów: środkowoamerykańskiego, andyjskiego i karaibskie­
Wiadomo także, iż układy zewnętrzne i polityka zagra­ go. Niestety, wskutek rozrastającej się nadmiernie obję­
niczna aktywnie oddziałują na sytuację wewnętrzną tości książki nie znalazło się w niej miejsce dla takich
państw. Niewiele jednak było dotychczas prób zastoso­ państw, jak Boliwia, Paragwaj i Urugwaj. Z tego samego
wania teoretycznych wskazówek i postulatów do anali­ powodu trzeba było z żalem ograniczyć do minimum
zy zachowań konkretnych państw w dłuższym procesie przypisy, które informują na ogół tylko o źródłach cy­
dziejowym. Próbę taką podejmuję więc w niniejszej tatów.
książce, podkreślając przede wszystkim wzrastającą rolę Książka ta jest owocem dłuższego pobytu w Ame­
czynnika międzynarodowego — globalnych oddziaływań ryce Łacińskiej i wieloletnich studiów źródłowych. Mam
i zagrożeń, a zwłaszcza wpływu systemu finansowo- nadzieję, że przyczyni się ona do lepszego zrozumienia
-handlowego wysoko rozwiniętych państw kapitalistycz­ skomplikowanych problemów Ameryki Łacińskiej, a tym
nych na możliwości rozwiązywania ekonomiczno-społecz- samym współczesnego świata.
nych problemów Ameryki Łacińskiej.
Staram się też ukazywać tradycję i specyfikę dyplo­
macji i polityki latynoamerykańskiej, a zwłaszcza przy­
wiązanie do działań prawnomiędzynarodowych oraz wiel­
ki wkład do walki o uznanie takich zasad, jak niein­
terwencja, samostanowienie, równość wszystkich państw,
pokojowe rozwiązywanie sporów, rozbrojenie i denu-
klearyzacja.
Z tradycjami i specyfiką latynoamerykańskimi wiąże
się szczególnie duża w tym rejonie rola jednostek przy­
wódczych. Na kartach tej książki przewija się cała ple­
jada barwnych postaci, już nieżyjących, jak: Simon Bo-
livar, Benito Juarez, Lazaro Cardenas, Haya de la Torre,
Jose Marti, Farabundo Marti, Augusto C. Sandino, Ve-
lasco Ibarra, Juan Domingo Peron, Omar Torrijos, Sal-
vador Allende, Romulo Betancourt; i żyjących, jak: Fidel
8
Rozdział I
TRZY FILARY AMERYKI ŁACIŃSKIEJ
1. MEKSYK: ZALEŻNOŚĆ CZY EMANCYPACJA?
1.1. Narodziny współczesnego Meksyku
Prezydent Miguel de la Madrid w przemówieniu par­
lamentarnym 1 września 1985 r. uznał, iż głównymi
cezurami w nowożytnych dziejach Meksyku były
trzy rewolucje: niepodległościowa w latach 1810—
—1821; reWolucja liberałów meksykańskich pod wo­
dzą Juareza w połowie XIX wieku, oraz rewolucja
zapoczątkowana w 1910 r., która obaliła dyktaturą
Porfirio Diaza 1. Z tych trzech dziejowych przełomów
rewolucja ostatnia, toczona w latach 1910—1940, w
decydujący sposób przyczyniła się do modernizacji
państwa i społeczeństwa meksykańskiego.
Wówczas też narodziła się doktryna i praktyka
polityki zagranicznej współczesnego Meksyku. Moim
zdaniem, można wyróżnić trzy fazy polityki zagra­
nicznej rewolucyjnego Meksyku: fazę idealistyczną,
pragmatyczną i ofensywną.
Faza idealistyczna (1911—1920) w polityce zagra­
nicznej państwa powstałego w 1911 r. na gruzach dy­
ktatury diazowskiej wiąże się nierozerwalnie z osobą
zwycięskiego wodza rewolucji, a następnie prezy­
denta, Francisca I. Madero (1873—1913). Była to po­
stać charyzmatyczna, to.też najczęściej nazywano go
„apostołem rewolucji".,,. Istotą jego programu było dą­
żenie do zburzenia dyktatorskiego, zamkniętego sy-
1 M. de la Madrid Hurtado, Independencia y Re-
volución, „Comercio Exterior", Mśxico, Septiembre de 1985,
s. 845—846.
11
stemu Porfiriatu, który nie pozwalał dojść do głosu jaźni. Główną słabość pozycji swego państwa wobec
nowym siłom społecznym. Madero dążył do zniesie­ USA widział nie w dysproporcjach sił czy poziomu
nia władzy absolutnej i niekontrolowanej, osłabienia rozwoju gospodarczego, lecz w dezintegracji społecz­
militaryzmu, zwalczenia korupcji i upokarzającej za­ nej, do jakiej doprowadziła długoletnia dyktatura3.
leżności od zagranicy. Natomiast program reform spo­ Madero uważał, że ideały liberalizmu politycznego
łecznych Madero był wyraźnie ograniczony, nie prze­ zjednoczą naród wokół władzy państwowej, a za gra­
widujący żadnej ingerencji państwa. Madero chciał nicą wzbudzą uznanie i szacunek. Niestety, i tym
stworzyć demokratyczne i praworządne państwo, w razem Madero się mylił. Kiedy w czerwcu 1912 r.
którym wszystkie klasy społeczne, a więc i pracujące, nałożył on niewielki podatek na zagraniczne towa­
będą mogły organizować się, aby walczyć o swe po- rzystwa eksploatujące ropę meksykańską, Departa­
stulaty.J,Zapomniał jednak, iż zupełnie inne szanse ment Stanu USA w ultymatywnym tonie zażądał od­
w takiej walce będą mieli ci, co panują ekonomicznie, wołania tej decyzji, którą uznał za akt wrogości wo­
niż ci, którzy nie posiadają nic. Nie ten jest uprzy­ bec przedsiębiorstw amerykańskich. To właśnie w
wilejowany, kto jest bogaty — głosił Madero — lecz ambasadzie USA w Meksyku zawiązany został spisek,
ten, kto ma świadomośćj^wych praw i korzyści, jakie który doprowadził do kontrrewolucyjnego przewrotu
daje wolność polityczna*. Ten idealizm Madero w trak­ i zamordowania prezydenta Madero 22 lutego 1913 r.
towaniu materii życia społecznego, jak i zaniepokoje­ Myśl polityczną Madero — zwłaszcza w stosun­
nie sojuszu oligarchiczno-zagranicznego jego wolnoś­ kach z zagranicą — kontynuował Venustiano Carran-
ciowymi hasłami najpełniej przyczyniły się do klęski za, wódz tzw. ruchu konstytucjonalistycznego. Poko­
w lutym 1913 r. pierwszego rządu. rewolucyjnego. nał on zarówno kontrrewolucję gen. Victoriana Huer-
Równie idealistyczne, ale zarazem wizjonerskie, tę, jak i radykalne siły ludowe pod wodzą Francisca
a miejscami dalekowzroczne były koncepcje polityki (Pancha) Villi i Emiliana Zapaty.
zagranicznej Madero. Uważał on, iż najważniejsze jest C^yęnustiano Carranza, jako przywódca konstytu­
zachowanie godności narodowej i jedności, a te mogą cjonalistów (1913—1917), a później prezydent Meksy­
kształtować się tylko na bazie demokracji politycznej. ku (1917—1920), rozwijał wizjonerstwo Madero, nurt
„Nasze stosunki z zagranicą charakteryzowały się idealizmu i wiary w nieuchronne nadejście ery spra­
zawsze nadmierną uległością wobec sąsiedniej repub­ wiedliwości rządzącej ludzkością, przekonanie wresz­
liki z Północy bez uświadomienia sobie, że między cie o możliwości ustanowienia braterstwa międzyna­
narodami, tak jak między ludźmi, ustępstwa tworzą rodowego. Rewolucję meksykańską traktował jako
precedensy, a wiele precedensów doprowadza do przykład dla innych narodów latynoamerykańskich, a
ukonstytuowania się prawa"J. Stosunki dobrosąsiedz­ nawet początek zasadniczej zmiany stosunków między­
kie osiąga się nie przez serwiłizm, lecz przez wza­ narodowych w skali światowej. JW mieście Celaya
jemne uznanie swych praw. Godność narodowa, mó­ 16 stycznia 1916 r. mówił: „Już nadszedł czas, aby
wił Madero, równość między narodami kryją w sobie Ameryka Łacińska zrozumiała, że nasza walka wew­
większą moc niż siła bagnetów, a prawo siły straciło nętrzna toczy się po to, aby zwyciężyły sprawiedli­
swe znaczenie wraz z postępami cywilizacji. wość i prawo, że będzie ona służyć za przykład lu­
Równocześnie Madero był wielkim admiratorem dom kształtującym swą niezależność, swe instytucje
konstytucyjnych rozwiązań amerykańskich, a w usta­ i wolność swych obywateli. Nasza walka będzie po­
nowieniu instytucji demokratycznych w swym kraju czątkiem walki uniwersalnej, rozpocznie erę sprawie­
widział jedną z gwarancji trwałej wzajemnej przy- dliwości i ustanowi zasadę poszanowania, którą na-
1 F. I. Madero, La sucesión presidencial en 1910, San * A. C o r d o v a, La ideologia de la Revolución Mexi-
Pedro, Coahuila 1908, s. 211—212. cana, Mexico 1978, s. 251.
12 13
rody potężne powinny przestrzegać wobec narodów Postanowienia te wymierzone były przede wszy­
stkim w pozycję obcego kapitału, albowiem zdecydo­
słabych" \
wana większość bogactw naturalnych kraju prze­
Wizja Carranzy była o tyle trafna, iż właśnie
chwycona została w ciągu kilkudziesięciu lat przez cu­
rewolucję meksykańską można uznać za prekursorkę
dzoziemców. Postanowienia konstytucji meksykań­
wielkich narodowych ruchów emancypacyjnych i wol­
skiej z 1917 r. — obowiązującej do dziś — były więc
nościowych, rozwijających się kilka dziesiątków lat
nie tylko radykalne w sensie wewnętrznym, gdyż
później w Trzecim Swiecie^^W najbardziej syntetycz­
zrywały, przynajmniej formalnie, z uprzywilejowaną
nej formie koncepcję polityki zagranicznej Carranzy
pozycją sił, dzięki którym tak długo utrzymywał się
zawierała jego doktryna sformułowana 1 września
u władzy dyktatorski reżim Diaza, lecz także w po­
1918 r. Głosiła ona m.in.: „Wszystkie kraje są równe
równaniu z całym ustawodawstwem anglo-amerykań-
i powinny wzajemnie skrupulatnie respektować swe
skim, opierającym się na prawie własności jako „pra­
instytucje, prawa i niepodległość, żaden kraj nie może
wie naturalnym" i na prymacie praw indywidualnych
ingerować w jakiejkolwiek formie i pod żadnym po­
nad zbiorowymi.
zorem w wewnętrzne sprawy innego. Wszyscy po­
winni ściśle i bez wyjątków realizować uniwersalną Faza pragmatyczna (1920—1934). W latach dwu­
zasadę nieinterwencji Żadna jednostka (cudzoziemiec) dziestych koniunktura międzynarodowa niezbyt sprzy­
nie może pretendować do uzyskania bardziej uprzy­ jała rewolucyjnemu Meksykowi. Po zakończeniu
wilejowanej pozycji niż obywatele danego państwa pierwszej wojny światowej Stany Zjednoczone zno­
ani uważać, że status obcokrajowca daje mu prawo wu mogły poświęcić więcej uwagi ugruntowaniu
do opieki i przywilejów" 5. swych wpływów w hemisferze zachodniej. W efekcie
Tak sformułowane założenia stawiały przed me­ przyspieszony został proces umacniania dominującej
ksykańską polityką zagraniczną jako cel podstawowy pozycji Stanów Zjednoczonych w Ameryce Łaciń­
stwarzanie warunków zewnętrznych do realizacji wiel­ skiej i wypierania stamtąd wpływów europejskich.
kich celów rewolucji. Cele te kodyfikowała nowa Ówczesna pozycja Meksyku w stosunkach mię­
konstytucja uchwalona 5 lutego 1917 r., jedna z naj­ dzynarodowych była skromna. Kraj borykał się z
bardziej postępowych w ówczesnym świecie. Jej art. ogromnymi trudnościami wewnętrznymi i naciskami
27 głosił, iż nie tylko ziemia i wody należą bezpo­ zewnętrznymi. Rewolucja wprawdzie zwyciężyła, ale
średnio do narodu meksykańskiego, lecz także wszy­ daleko było do spokoju i stabilizacji. Prezydent Al-
stkie zasoby naturalne znajdujące się pod ziemią lub varo Obregón (1920—1924) zdawał sobie sprawę, iż
wodami terytorialnymi kraju. A dalej: „Deklaruje się siły przeciwne przemianom rewolucyjnym są nadal
zrewidowanie wszystkich kontraktów i koncesji za­ w Meksyku potężne i cieszą się poparciem zagranicy.
wartych przez rząd począwszy od 1876 r., a których 20 lipca 1923 r. zamordowany został legendarny przy­
konsekwencją było zagarnięcie ziem, wód i bogactw wódca ludowy Pancho Villa, a w listopadzie tegoż
naturalnych narodu przez osoby prywatne lub spółki; roku wybuchł zbrojny bunt wojskowy, wymierzony
przyznaje się rządowi uprawnienia do ich anulowa­ przeciwko rządowi Obregona.
nia, jeśli stanowią naruszenie interesów publicznych" 6, Niemalże przez trzy lata USA nie uznawały rzą­
du Obregona, gdyż prezydenta Meksyku uważano za
niebezpiecznego dla interesów amerykańskich nacjo­
* Tamże, s. 257.
nalistę i radykała7. Także konserwatywna opozycja
5 17n siglo de relaciones internacionales de Mezico (a
traves de los mensajes presidenciales), Mexico 1970, s. 284— meksykańska liczyła, iż przy pomocy z zewnątrz uda
—285.
• Constitución politica de los Estados Unidos Mezicanos, 7 W. Bates, Obregón, The Bolshevik, New York, 1922,
Texto vigente, Mexico 1978, s. 45. s. 18.
14 15
się obalić rząd i znieść konstytucję z 1917 r. W tych waniach delegacje Meksyku i USA uzgodniły tzw.
warunkach najważniejszą sprawą było przetrwanie traktaty (konwencje) z Bucareli, które w decydujący
państwa i odbudowanie gospodarki po dziesięciolet­ sposób przyczyniły się do nawiązania stosunków dy­
nich wyniszczających walkach wewnętrznych. Swoisty plomatycznych między obu krajami. W traktatach
romantyzm rewolucyjny, który z takim upodobaniem tych Amerykanie osiągnęli bowiem to, o co im cho­
kultywowali Madero i Carranza, musiał więc zostać dziło, a mianowicie zgodę rządu meksykańskiego na
zastąpiony bardziej pragmatyczną i realną oceną rze­ niestosowanie art. 27 konstytucji z 1917 r. do włas­
czywistości. W maju 1921 r. rząd USA wystąpił z ności cudzoziemskiej w Meksyku nabytej przed tą
propozycją zawarcia z Meksykiem traktatu o przy­ datą. Osobne porozumienie zawarte w Bucareli doty­
jaźni i handlu. Projekt tego traktatu zawierał jed­ czyło odszkodowań w gotówce za wywłaszczone zie­
nakże stwierdzenia, które prowadziły do anulowania mie Amerykanów. W wyniku traktatów z Bucareli
art. 27 konstytucji meksykańskiej. Obregón poczynił wiele ustępstw na rzecz obcych
Prywatny kapitał amerykański, zagrożony przez interesów w Meksyku, w wielu punktach musiał zre­
postanowienia konstytucji 1917 r., wywierał presję na zygnować z celów sformułowanych przez rewolucję.
Departament Stanu, aby uznanie rządu Obregona Uniknął jednak bezpośredniego konfliktu z północ­
uzależnić od uzyskania gwarancji nienaruszalności nym sąsiadem i uchronił niepodległość narodową.
amerykańskiego stanu posiadania na południe od Rio O tym, że prezydent Obregón nie rezygnował z
Grandę. Wpływy tego kapitału musiały być niemałe, prób prowadzenia bardziej samodzielnej polityki,
gdyż 2 czerwca 1921 r. Departament Stanu USA ogło­ świadczył 'znamienny fakt nawiązania pod koniec
sił, iż rząd meksykański może być uznany tylko pod jego kadencji, w listopadzie 1924 r. stosunków dy­
warunkiem uprzedniego podpisania tekstu propono­ plomatycznych ze Związkiem Radzieckim *.
wanego traktatu. Ostatecznie do podpisania hańbią­ Także w czasach prezydentury Plutarca Eliasa
cego traktatu nie doszło, ale prezydent Obregón wie­ Caliesa (1924—1928) głównym problemem Meksyku
dział, że musi ustąpić, że czymś trzeba zapłacić za było zachowanie i umocnienie niepodległości kraju w
zapewnienie sobie bezpieczeństwa zewnętrznego. konfrontacji z ekspansjonistyczną polityką USA. Pre­
Najpierw rząd meksykański obniżył w 1922 r. zydent Calles, zwany największym „statystą" rewo­
i tak niewielkie podatki naftowe. Trzeba zaś wiedzieć, lucji meksykańskiej, kontynuował pragmatyczny kurs
iż Meksyk w tych czasach był potęgą naftową i w polityki zagranicznej swego poprzednika. Z osobą Cal­
1921 r. zajmował drugie miejsce w świecie, dając iesa wiąże się proces tzw. instytucjonalizacji rewolucji.
25,2% światowego wydobycia. To wielkie bogactwo Uznał on bowiem, iż nie osoba caudillo — wodza, lecz
opanowane było wówczas niemal w całości przez ka­ odpowiednie instytucje i gwarancje prawne powinny
pitał zagraniczny. Kapitał amerykański kontrolował być filarem systemu. Zainicjował więc i przygotował
59% produkcji ropy meksykańskiej, brytyjski zaś oko­ powołanie partii, która miała integrować wszystkie
ło 34%. Żeby ułagodzić wierzycieli zagranicznych, któ­ siły i odłamy rewolucji meksykańskiej, wyłaniać eli­
rzy nawoływali swe rządy do interwencji zbrojnej, ty polityczne i tworzyć mechanizmy formowania ośro­
rząd Obregona uznał długi zaciągnięte jeszcze w cza­ dków władzy państwowej na wszystkich jej szczeb­
sach Porfiriatu, a zwłaszcza w pierwszych latach re­ lach. Powołana na zjeździe 1—5 marca 1929 r. Partia
wolucji. W układzie z 16 lipca 1922 r. ustalono, iż Narodowo-Rewolucyjna (Partido Nacional Revolucio-
Meksyk spłaci swe długi w ciągu 40 lat, począwszy nario —• PNR) stała się odtąd partią rządzącą w Me-
od 1 stycznia 1928 r.
8 A. Sizonenko, URSS — Mexico. Medio siglo de
W sierpniu 1923 r. po długich i trudnych roko-
coexistencia pacifica, Moscu 1974, s. 3—4.
16 2 — Ameryk. 17
k,syku i głównym elementem długotrwałej stabili­
wa międzynarodowego. Meksyk uważał, że zamykanie
zacji politycznej9.
się na wpływy świata zewnętrznego i akcentowanie
Pragmatyzm polityki zagranicznej Callesa polegał
roli rozwiązań prawnomiędzynarodowych jest najlep­
na tym, iż starał się w praktyce sprawdzać, na ile,
szą obroną krajów słabych. Wyrazem tego była nie
w jakim stopniu możliwa jest realizacja narodowych
tylko działalność Meksyku w ramach systemu pan-
postulatów rewolucji, zapisanych w konstytucji 1917 r.,
amerykańskiego, lecz także doktryna Estrady z 27
zwłaszcza zaś w jej art. 27, dotyczącym kwestii wła­
września 1930 r. głosząca, iż Meksyk będzie po­
dania ziemią i bogactwami naturalnymi kraju. Uwa­
wstrzymywał się od uznawania bądź nieuznawania rzą­
żał się za rzecznika interesów narodowej burżuazji,
dów innych państw10. W ten sposób Meksyk protesto­
ale równocześnie robił wszystko, aby zachęcić inwe­
wał przeciw polityce USA, które z aktu uznawania
storów zagranicznych do lokowania swych kapitałów
rządów czyniły instrument nacisku na państwa la­
w Meksyku, gdyż było to konieczne dla odbudowy
tynoamerykańskie i ingerencji w ich wewnętrzne
gospodarki.
sprawy. .
Mimo iż wysiłki prezydentów Carranzy i Obregona
CFaza ofensywna polityki zagranicznej rewolucyj­
w celu wprowadzenia w życie zapisów art. 27 kon­
nego Meksyku nastąpiła w latach prezydentury La­
stytucji zakończyły się niepowodzeniem, próbę taką
zara Cardenasa (1934—1940). Prezydent Cardenas jest
podjął także Calles. 26 grudnia 1925 r. uchwalono
jedną z najwybitniejszych postaci w niepodległych
nowe prawo naftowe, stanowiące normę wykonawczą
dziejach Meksyku. Z jego imieniem wiąże się doniosła
wobec art. 27 konstytucji. Głosiło ono min., iż kon­
zmiana kierunku rewolucji meksykańskiej, wielkie
cesje na eksploatację terenów naftowych nabyte przed
reformy społeczne i polityczne, umocnienie pozycji
1 maja 1917 r. wymagają potwierdzenia przez obecne
kraju na arenie międzynarodowej}
władze meksykańskie, a przedsiębiorstwa, które nie
Cardenas dokonał rzeczywistego postępu w roz­
wykonają tego postanowienia, tracą wszelkie upraw­
wiązywaniu najtrudniejszej kwestii społecznej i ekono­
nienia. Zagraniczne kompanie naftowe stanowczo za­
micznej, a więc sytuacji wsi i chłopstwa w Meksyku.
protestowały i zażądały interwencji rządu amerykań­
Był pierwszym z prezydentów, który nie tylko de­
skiego. Kiedy groźba zbrojnej interwencji USA stała
klarował, ale i zmierzał do zniesienia systemu laty-
się realna, Meksyk ustąpił. 18 stycznia 1928 r. Kon­
fundiów i uznania ejidos (pastwiska, lasy i wody we
gres meksykański anulował prawo naftowe z 1925 r.
wspólnym użytkowaniu wsi) za podstawę stosunków
Zagraniczne towarzystwa naftowe w Meksyku trium­
społecznych i ekonomicznych na wsi. W odróżnieniu
fowały kolejny raz, a główne bogactwo kraju pozo­
od prezydentów Madero, Carranzy, Obregona i Ca­
stało w rękach obcego kapitału.
llesa, którzy przyszłość wsi widzieli w rozwoju śred­
Nie sprzyjające uwarunkowania zewnętrzne powo­
niej indywidualnej własności rolnej, Cardenas dążył
dowały, iż polityka zagraniczna Meksyku na przeło­
do uczynienia ejidos elementem dominującym w rol­
mie lat dwudziestych i trzydziestych zmierzała w
nictwie. W czasach Cardenasa nastąpił rozkwit nie
kierunku izolacjonizmu, a także swoistego kultu pra-
tylko ejidos zwykłych, lecz także kolektywnych (ejidos
colectivos), które polegały na wspólnym uprawianiu
» 30 marca 1938 r. nazwa partii została zmieniona na:
Partido de la Reyolución Mexicana — PRM (Partia Rewo­ ziemi. Realizacja reformy rolnej przybrała nie znane
lucji Meksykańskiej), natomiast 18 stycznia 1946 r. ustalono do tej pory tempo. Wszystkie rządy rewolucji rae-
nową, do dziś istniejącą nazwę: Partido Revolucionario In-
stitucional — PRI (Partia Rewolucyjno-Instytucjonalna). Naj­
w Genaro Estrada (1887—1937) minister spraw zagranicz­
szerszą monografią par«ii jest praca M. Osorio Marba-
nych Meksyku od 5 lutego 1930 r. do 20 stycznia 1932 r.
n a, El Partido de la Revolución Mexicana, Mexico 1970
Secretaria de Relaciones Exteriores, G. Estrada, Diplomdtico
4 1 O »
V escritor, Mexico 1978, s. 190.
18
2' 19