Table Of ContentSüleyman Demirel Üniversitesi Suleyman Demirel University
İktisadi ve İdari Bilimler The Journal of Faculty of Economics
Fakültesi Dergisi and Administrative Sciences
Y.2017, C.22, Kayfor15 Özel Sayısı, s.2209-2222. Y.2017, Vol.22, Special Issue on Kayfor15, pp.2209-2222.
AMERİKAN SOSYAL MEDYASINDA GÖÇMEN KARŞITLIĞI VE
DİJİTAL NEFRET SÖYLEMİ: TWİTTER ÖZELİNDE BİR İNCELEME
ANTI-IMMIGRANT HATE SPEECH IN USA IN TRUMP’S PRESIDENCY:
AN ANALYSIS WITHIN THE CONTEXT OF TWITTER
Ayşe KALAV, Aliye Bilge CERTEL FIRAT**
* Akdeniz Üniversitesi, İktisadi İdari Bilimler Fakültesi, Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Anabilim Dalı
Araştırma Görevlisi, [email protected]
** Kars Kafkas Üniversitesi, İktisadi İdari Bilimler Fakültesi, Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü
Araştırma Görevlisi, [email protected]
ÖZ
İnternetin günlük hayatın bir parçası haline gelmesiyle birlikte kitle iletişim araçları/ iletişim
ortamları radikal bir değişime uğramıştır. Geleneksel medyanın aksine yeni medya, ister gerçek
kimliğiyle ister anonim olarak, tüm kullanıcıların içerik üretip paylaşabildiği, sansürsüz, özgür
iletişim ortamları yaratmıştır. Siber uzayın özgürlük ortamı çeşitli etik problemleri de berberinde
getirmiştir. Çalışmanın ana eksenini oluşturan dijital nefret söylemi bu problemlerin en
önemlilerinden biridir. Çalışmada göçmenlik ve ırk ekseninde gerçekleşen nefret söylemleri yeni
medya araçlarından biri olan Twitter üzerinden açığa çıkarılmaya çalışılacaktır. Çalışmada Teun
van Dijk’in eleştirel söylem analizi yöntemiyle incelenecek olan tweetler başkanlık seçimleri
sürecinde ve Donald Trump’ın ABD başkanı seçilmesinin ardından Twitter’da kullanılan göçmen
karşıtı ve yabancı düşmanlığı içeren etiketlerden seçilmiştir. Çalışmanın örneklemi, #MAGA (Make
America Great Again), #BuildTheWall, #DeportThemAll, #NoRefugees, #AmericansFirst,
#GodBlessPresidentTrump etiketlerinden seçilen beş adet tweetten oluşmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Yeni Medya, Twitter, Dijital Nefret Söylemi, Eleştirel Söylem Analizi
Jel kodları: Y80, O3, O15, O2.
ABSTRACT
New media differs from traditional media in that it reaches a great many people within a very short
time. In the first part of the study, the definitions concerning digital media are elaborated. What is so
distinctive about it is accentuated through examples. Having analyzed the literature about digital
media, the concept of digital hate speech is introduced. Revealing the social and political situations
behind any hate speech is important so as to determine the problem and overcome it. Upon Donald
Trump’s presidency, racist and anti-immigrant remarks have accelerated in social media especially
in Twitter through hashtags. People create a sense of community through retweeting such hashtags as
#MAGA, #BuildTheWall, #DeportThemAll, #NoRefugees, #AmericansFirst,
#GodBlessPresidentTrump. In this study, a critical discourse analysis of Van Dijk is employed in
order to study these hashtags.
Keywords: New Media, Twitter, Digital Hate Speech, Critical Discourse Analysis
Jel Codes: Y80, O3, O15, O2.
2209
KALAV – CERTEL FIRAT
2017
1. GİRİŞ
Günümüz modern toplumlarında, gündelik kullanıcının kontrolü altındadır (Stromer-
hayatın her anı medya tarafından Galley ve Hall Jamieson, 2001: 177).
sarmalanmış vaziyettedir. Latince "araç",
Zaman ve mekân sınırlamasının ortadan
"aracı" anlamına gelen medium
kalktığı, etkileşimsellik ve
sözcüğünden türetilen medya kavramı,
hipermetinselliğe dayalı bu yeni iletişim
iletişim araçlarını/ iletişim ortamlarını ifade
ortamları, her türden görüş ve düşüncenin
etmektedir. Bu iletişim ortamlarında
üretilip paylaşılmasını, çok büyük kitlelere
üretilen her türlü içerik radyo, televizyon,
kadar ulaşabilmesini sağlamaktadır. Bu
internet, gazete gibi yazılı, görsel ve dijital
bağlamda yeni medya ve demokrasi ilişkisi
araçlar ile dağıtılıp alıcılara iletilmektedir.
karşımıza çıkmaktadır. Yeni medyanın
İnternetin günlük hayatın bir parçası haline katılımcı ve özgürlükçü yapısı, herkese
gelmesiyle birlikte kitle iletişim araçları/ kendi politik görüşünü ifade etme ve siyasi
iletişim ortamları radikal bir değişime aktörlerle de doğrudan iletişim kurma
uğramıştır. Geleneksel medya olarak ifade imkânı sağlamaktadır. Kullanıcılar için
edilen gazete, televizyon, radyo gibi araçlar, siyasi aktörlerle arasındaki sınırları kaldıran
zaman ve mekân sınırlaması olan ve yeni medya, siyasi aktörler açısından da
dolaysız iletişime olanak tanımayan tüm kullanıcılara hitap etme ve aynı
araçlardır. Ancak internetin yaygın olarak zamanda tüm baskı ve çıkar gruplarının
kullanılmaya başlaması, zaman – mekân düşüncelerini öğrenme avantajı
kısıtlaması olmadan doğrudan iletişimi sağlamaktadır (McQuail, 2010: 144). Bu
mümkün kılmıştır. bağlamda siber uzayın yarattığı yeni
kamusal alan, geleneksel medyanın
üstbelirlenimci yapısı karşısında daha
2. YENİ MEDYADA NEFRET demokratiktir. Ancak bu alanda çeşitli etik
SÖYLEMİ problemler karşımıza çıkmaktadır.
Bunlardan bazıları nefret söylemi, özel
Yeni medyayı geleneksel medyadan ayıran
hayatın gizliliğinin ihlali, fikri mülkiyet
en temel nokta kuşkusuz interaktif
hırsızlığı, bilgi kirliliğidir. Demokratik
olmasıdır. Böylelikle geleneksel medyanın
sistemlerde güvence altına alınan, doğal bir
tek taraflı içerik aktarımı rafa kalkmış,
hak olan ifade özgürlüğünün nefret
içerik üretip paylaşma, iletişim
söylemlerini meşrulaştırma/maskeleme
ortamlarında aktif bir rol oynama herkes
aracı olarak kullanıldığını görülmektedir.
için mümkün olmuştur (Bulunmaz, 2015:
İnternetin sağladığı anonimlik, katılımcılık,
77). Yeni medyanın dijital kodlamaya
zaman ve mekan sınırsızlığı gibi imkanlar,
dayanıyor olması ve aynı anda çok fazla
bu alan üzerindeki denetimin zorluklarıyla
verinin taşınmasına olanak tanıması onu
birleşince, kullanıcılar ifade özgürlüğü adı
geleneksel medyadan ayırmaktadır.
altında kolaylıkla nefret söylemleri üretip
“Dolayısıyla enformasyonun düzçizgisel
yayabilmektedirler.
iletiminden hipermetinselliğe geçilmiştir.
Yeni medyanın etkileşimsellik özelliği, İfade özgürlüğü bağlamında tartışılmaya
iletişim sürecine iletişim uzamında çalışılan nefret söylemi, bu çalışmanın ana
karşılıklılık veya çokkatmanlı iletişim sorunsallarından birini oluşturmaktadır.
olanağını kazandırmıştır.” (Binark, 2007: Nefret söylemlerini normalleştirmeye,
21). Hipermetinsellik, ağ üzerindeki her nefret saikiyle işlenen suçları
türlü veriye ulaşılmasını, bunlar arasında meşrulaştırmaya zemin oluşturacak şekilde
dolaşılmasını olanaklı kılmaktadır. ifade özgürlüğü temelinde bu konunun
Geleneksel medyanın süzgecinden geçen tartışılması, problem edilmesi gereken
sınırlı verilerin aksine, hipermetinsellik temel bir meseledir. Bu çalışmada nefret
sayesinde hangi içeriğin seçileceği söylemi; çeşitli tanımlamalara yer verilerek
kavramsal olarak tartışılmış, nefret söylemi
2210
C.22, Kayfor15 Özel Sayısı Amerikan Sosyal Medyasında Göçmen
içeren iletilerin neler olduğu açığa qualities hallmark), insanlık dışı
çıkarılarak bu konunun normalleştirilmeden özelliklerle (the sub-human hallmark)
“hakkında konuşulur, tartışılır ve çözüm tanımlanması da bu mesajların ayırt edici
üretilir” hale gelmesine yönelik söylemler bir özelliğidir. Nefret söylemine maruz
üretilmeye çalışılmıştır. kalan grupların tarihte yaşamış olduğu
trajik olayların önemsizleştirilmesi,
Nefret söyleminin üzerinde uzlaşılmış,
kutlanması (the trivialising or celebration
evrensel tek bir tanımı bulunmamasına
of past tragedy hallmark) hatta inkarı
karşın Avrupa Konseyi Bakanlar
yoluyla nefret yeniden üretilmektedir.
Komitesi’nin 1997 yılında bu hususta almış
Nefret söylemlerinin şiddet eylemine çağrı
olduğu tavsiye kararında yer alan tanım
özelliğine (the call to violent action
oldukça kapsayıcıdır. Buna göre;
hallmark) sahip olması ise (Akdeniz, 2009:
“’Nefret söylemi’ kavramı, ırkçı 57) bu söylemlerin nefret suçuna nasıl
nefreti, yabancı düşmanlığını, Yahudi evrilebileceğinin bir göstergesi
düşmanlığını veya azınlıklara, durumundadır.
göçmenlere ve göçmen kökenli
Her iki tanımda da görüldüğü gibi, Amerika
insanlara yönelik saldırgan ulusalcılık
Birleşik Devletleri’ndeki yaygın kanı ve
ve etnik merkezcilik, ayrımcılık ve
uygulamaların aksine, Avrupa’da nefret
düşmanlık şeklinde ifadesini bulan,
söylemine dair belli tanımlamalar ve
dinsel hoşgörüsüzlük dâhil olmak üzere
kriterler belirlenmeye çalışılmıştır. Ülkelere
hoşgörüsüzlüğe dayalı başka nefret
göre değişen nefret söylemi tanımlamaları o
biçimlerini yayan, kışkırtan, teşvik
ülkedeki demokrasi, azınlıklar ve
eden veya meşrulaştıran her türlü ifade
göçmenlere yönelik bakış açılarının -
biçimini kapsayacak şekilde
esasında demokrasinin işleyişinin -bir
anlaşılacaktı” (Weber, 2009: 3).
tezahürü olarak yorumlanabilmektedir.
Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’nin Keyman (2013: 8)’ın nefret söylemini
yukarıda belirtilen tanımına ek olarak çoğulcu toplumun en önemli sorunlarından
Kanada İnsan Hakları Mahkemesi, nefret ve toplum yönetiminin önemli
mesajlarına yönelik on bir tane gösteren boyutlarından biri olarak görmesi bu
olduğunu saptamıştır. Bunların ilki, nefret düşünceyi destekleyici niteliktedir.
mesajlarının güçlü tehdit özelliğine (the
Kamusal alanda söz söyleme ve üretme
powerful menace hallmark) sahip olmasıdır.
yeteneğinden yoksun bırakılan nefret
Nefret söyleminin yöneltildiği hedef gruba
söylemi mağdurları, o toplumda
dair gerçek hikâyeler anlatılması yoluyla
demokrasinin işleyişine dair bir resim
genellemeler yapılması yani mesajların
çizmektedir. Mağdurların o gruba ait
gerçek hikâye özelliği (the true story
olduğu düşünülen özelliklere dayanarak
hallmark) ikinci özellik olarak sıralanır.
yalnızlaştırılması; onların çoğunluk
Yaşlılar, çocuklar ve savunmasızlar hedef
tarafından arzulanmayan niteliklerle
grup olarak betimlenir ki; bu da
damgalanması ve hedef grubun sosyal
mesajlarının yıkıcı özellikte (the predator
ilişkilerin dışında tutulması (Parekh, 2006:
hallmark) olduğuna işaret eder. Hedef
214) gibi yollarla üretilen nefret söylemleri,
grubun, sorunların kaynağı olarak
kışkırttığı tahammülsüzlük ve
damgalanması da nefret mesajlarına dair
hoşgörüsüzlükle nefret suçunun önünü
sıkça rastlanan bir örnektir (the cause of
açmaktadır (İnceoğlu ve Sözeri, 2012).
society’s problems hallmark). Bu duruma
Hedef gruba zarar verme ve hedef grubu
yol açacak biçimde hedef grup, özcü bir
yok etme, saf dışı bırakma, sessizleştirme
biçimde doğuştan tehlikeli ya da suçlu
ve pasifleştirme arzusu güden nefret
olmakla stereotipleştirilir (the dangerous or
söylemleri ile bir kişiye karşı yapılan
violent by nature hallmark). Nefretin
saygısızlık, o kişiden hoşlanmama,
yöneltildiği bireylerin yükümlüklerini
yaptıklarını onaylamama ve o kişiyi küçük
yerine getiremeyen (the no redeeming
görme gibi eylemlerden farklıdır (Parekh,
2211
KALAV – CERTEL FIRAT
2017
2006: 214). Nefret söylemi medyada “inanç ve mezhep temelli nefret söylemi”
yeniden üretilen ayrımcılıklar arasında ve fiziksel ve zihinsel engellilere ya da bazı
sonuçları bakımından en zarar verici hastalıklara sahip kişilere yönelik üretilen
olanıdır. “Çünkü nefret söylemi bugünü nefret söylemi olarak toplumdaki ayrımcılık
askıya alan ve geleceği öngörülebilir ve önyargılardan beslenen farklı nefret
olmaktan uzaklaştıran, toplumun tek tek söylemleri bulunmaktadır (Binark ve
bütün bireylerine zarar verme yetisine sahip Çomu, 2012). Ancak belirtilmelidir ki; bu
olan bir ayrımcılık üretimidir.” (Çelenk, ayrımcılık türleri keskin sınırlarla ayrılmış
2009: 215) değildir. Göçmen karşıtı bir nefret söylemi
aynı zamanda cinsiyetçi ve homofobik de
Tanımlardan da görüleceği üzere, nefret
olabilmektedir. Esas vurgulanması gereken;
söylemlerinin merkezinde ayrımcılık ve
herhangi bir ifadenin belli bir ırka,
toplumsal önyargılar bulunmaktadır.
topluluğu ya da gruba onların özelliği
Toplumda çok farklı ayrımcılık türü ve
olduğu varsayılan sözcüklerle aşağılama ya
önyargı olabileceği düşüncesinden
da küçümseme içerecek şekilde
hareketle, nefret söylemlerine dair yapılan
saldırılmasıdır. Bir insanın ırkından,
tanımlamaların çok geniş kapsamlı
milliyetinden, cinsiyetinden ya da göçmen
olabileceği belirtilmelidir. Nefret söylemini
olma durumundan dolayı “hırsız”,
geniş bir spektruma yayılmış olumsuz bir
“yalancı”, “ahlaki değerlerden yoksun”,
söylem olarak değerlendiren Tarloch
“tembel” gibi kalıp yargılarla işaret
McGonagle (2001: 23)’a göre, nefret
edilmesi, aynı zamanda nefret söyleminin
söylemi, “nefretten yola çıkarak nefreti
özcü bir temellendirmeyle kurgulandığını
teşvik etmeye varabilen, suistimale,
göstermektedir.
aşağılamaya, hakarete, yermeye dayanan
kelimeler ve sıfatlardan oluşan öte yandan Söylemlerin içeriğinde ayrımcılık ve
da aşırı önyargılardan bağımsız olmayan bir önyargı belirgin biçimde görünse de,
söylem” dir. Nefret söylemini barındıran bireylerin değişmez ve sabit kimlikler
sözcükler de bu durumda ırkçı, cinsiyetçi, içinden tanımlanarak nefret söylemlerine
aşırı milliyetçi zihniyetlerin sonuçları maruz bırakılması ifade özgürlüğü
olarak görülmelidir. Nefret söyleminin suça bağlamında da değerlendirilebilmektedir.
teşvik edici yanı bir kenara bırakılmadan Keyman (2013: 9)’ın da belirttiği gibi
söylemin kendisinin bir sembolik şiddet nefret söyleminde bulunanlar, söylemin
olduğunu vurgulamak gerekmektedir muğlaklığını bir zırh olarak kullanarak
(Özarslan, 2014: 66). eylemlerine meşruiyet kazandırmaya
çalışabilirler. Nefret söylemini ifade
Bireyleri şiddete maruz bırakarak tehditkâr
özgürlüğü bağlamında düşünmeye çalışmak
bir ortamda yaşamaya sürükleyen nefret
da böylesi bir anlayışın ürünü olarak ortaya
söylemlerini toplumdaki ayrımcılık
çıkmaktadır.
biçimlerini düşünerek belli sınıflandırmalar
altında incelenebilir. Siyasal bir düşünceyi Literatürde ifade özgürlüğü bağlamında da
ve bu düşüncenin takipçilerini hedef alan kimi zaman tartışılan ve popüler kültürde
nefret söylemi olarak “siyasal nefret nefret söylemini meşrulaştırmak için
söylemi”; kadınların cinsiyetlerinden dolayı kullanılan bu ikilem demokrasinin
ikincilleştirilip ötekileştirildiği “cinsiyetçi uygulanabilirliği açısından tehlikeli
nefret söylemi”; farklı etnik grupları sonuçlara işaret edebilir. İfade özgürlüğü,
toplumun ötekisi, “düşman” olarak demokrasinin işleyişini hedef aldığında
damgalayan “yabancılara ve göçmenlere özgürlük kavramını da yok edecek ölçüde
yönelik nefret söylemi”; heteroseksüel kullanılır ve bu durumda nefret söyleminin
kimlikler dışındaki LGBTİ kimlikleri hedef oluşmasına neden olur (Fidaner, 2010: 8).
alan ve onları toplumda “sapkın” olarak Tarlach McGonagle’a göre, ifade özgürlüğü
nitelendiren “cinsel kimlik temelli nefret ve nefret söylemi bağlamında yapılan
söylemi”; toplumdaki egemen inançların tartışmalar, nefret söyleminin ortaya çıktığı
dışındaki inançlara yönelik gerçekleştirilen koşulları çözümlenerek yapılmalıdır.
2212
C.22, Kayfor15 Özel Sayısı Amerikan Sosyal Medyasında Göçmen
İfadenin özünü, konuşmacının niyetini, barındıran oyunların tasarlanması, video ve
ifadenin ortaya çıkışının toplumsal ve podcast yayınlarının yapılması; e-posta
sosyo-kültürel bağlamını sorgulayan sorular gruplarının kurulması ve nefret söyleminin
sormak gerektiğini belirtmektedir. bu yolla yaygınlaştırılması” olarak
tanımlanabilir (Kuş, 2016: 102). Anti-
Nefret söylemi kavramı literatürde uzun
Defamation League tarafından yapılan siber
zamandır tartışılan bir kavramken yeni
nefret tanımı ise “Yahudi karşıtı, ırkçı,
medyanın da etkisiyle dijital nefret söylemi,
bağnaz ve aşırı görüşleri içerek mesajları
online nefret, çevrimiçi nefret, siber nefret
yaymak için herhangi bir elektronik iletişim
gibi kavramlar oluşarak nefret söylemi yeni
teknolojisini kullanmak” şeklindedir.
medya bağlamında da tartışılmaya
başlanmıştır. Yeni medyanın nefret dilinin UNESCO (2015) yaptığı dijital nefret
geleneksel medyaya göre farklılaşan yönleri söylemi tanımıyla dijital nefretin diğer
ve bu söylemleri ortaya çıkaran toplumsal nefret söylemlerinden farkını “kalıcılık
ve siyasal belirlenimleri tanımlama çabası, (permanence)”, “gezginlik (itinerancy)”,
içinde bulunduğumuz dijital çağı anlama “anonimlik (anonymity) ve “ulusötesilik
noktasında da yol gösterici olacaktır. (transnationality) özellikleri bağlamında
tartışır (Jubany ve Roiha, T.Y.: 6-7). Dijital
Chip Berlet (2000), 1983 yılında bir ilan
nefret söyleminin bu özelliklerle
afiş sistemiyle siyahiler ve Yahudilere
tanımlanmasının nedeni; dijital ya da diğer
yönelik suçlamalar içeren makaleler
adıyla yeni medya teknolojilerinin
yayınlanmasının ardından nefretin online
geleneksel medyadan farklılaşan boyutları
olduğunu belirtmektedir. Ancak Web 2.0'ın
ile ilgilidir.
ortaya çıkışıyla siber uzamdaki nefret,
dijital nefret olarak artık daha sık
karşılaştığımız bir olgu olarak belirmeye
3. ÖRNEKLEM
başlamıştır. Web 2.0 ile birlikte dijital
nefret söylemini üretenler artık Çalışmada, Amerika Birleşik Devletleri’nde
kullanıcılarının sitelerini ziyaret etmesini yükselen ırkçılık ve yabancı düşmanlığına
beklemeksizin izleyicilerine çeşitli ve farklı paralel olarak Twitter’da yabancı ve
yollardan ulaşmaya başlamışlardır. göçmenlere yönelik nefret söylemleri belirli
etiketler üzerinden analiz edilmeye
Dijital nefret söyleminin tarihselliğine
çalışılacaktır. Çalışmada eleştirel söylem
değin farklı bir görüş de Margaret Duffy’e
analizi yöntemiyle incelenecek olan
aittir. Duffy (2003:292), 1985'te bir grubun
tweetler başkanlık seçimleri sürecinde ve
Commodore 64 bilgisayarı ve telefon
Donald Trump’ın ABD başkanı
modemi aracılığıyla Neo Naziler gibi ırkçı
seçilmesinin ardından Twitter’da kullanılan
grupların elektronik ilan afişlerinden
göçmen karşıtı ve yabancı düşmanlığı
mesajlar indirerek üyeleriyle iletişime
içeren etiketlerden seçilmiştir. Çalışmanın
geçtiğini ve böylece nefret söylemini
örneklemi, #MAGA (Make America Great
internet üzerinden ilk kez yaymaya
Again), #BuildTheWall, #DeportThemAll,
başladıklarını belirtmektedir. Teknolojik
#NoRefugees, #AmericansFirst,
olarak çok sofistike olmayan bu eylemi,
#GodBlessPresidentTrump etiketlerinden
1995’te ilk Neo Nazi grubunun web
seçilen 5 tweetten oluşmaktadır. Seçilen
sitesinin oluşturulması izlemektedir. 1998’e
etiket ve örnek metinler yapılan ön
gelindiğindeyse 200’den fazla aktif nefret
araştırmalar sonucunda belirlenmiş, söz
grubunun olduğu tespit edilmiştir.
konusu etiketleri kullanarak paylaşım yapan
Yeni medya aracılığıyla yaygınlık kazanan herkese açık hesaplardan seçilmiştir.
çevrimiçi nefret, “belirli bir gruba Yabancı karşıtlığı içeren bu etiketler ile
yöneltilmiş nefret içerikli ve ayrımcı birlikte pek çok paylaşım yapılmış, yabancı
mesajların sosyal ağlarda veya bu amaçlarla düşmanlığına tepki gösteren kişiler de bu
kurulmuş web sitelerinde paylaşılması; etiketleri kullanmıştır. Sadece etiketin
ayrımcı ve hedef gösteren içerikler kullanılması da nefret söyleminin yeniden
2213
KALAV – CERTEL FIRAT
2017
üretilmesine neden olduğu için söz konusu çıkabilecek bir “tehdit” unsuruna dönüştüğü
etiketler uzun süre Twitter gündeminde halen görülmektedir. Popülizmi
kendisine yer bulmuştur tanımlamanın güçlüğü halen devam etse de,
popülizmin içinde yaşanılan çağı etkileyen
ABD’de özellikle 2017 başkanlık seçimleri
bir söylem, ideoloji ya da hareket olduğu
sürecinde artan nefret söylemleri;
düşüncesi sağ popülist partilerin yükselişte
yabancıları sınır dışı etme, Meksika sınırına
olduğu günümüzde etkinliğini
duvar örülmesi, beyaz ırkın üstünlüğü gibi
sürdürmektedir. Trump’ın Meksika sınırına
ırkçı ve yabancı düşmanlığı içeren etiketler
duvar örülmesi (#BuildTheWall)
aracılığıyla yayılmıştır. Twitter üzerinden
göçmenlerin sayılarının sürekli arttığı
belirtilen etiketler üzerinden üretilen
düşüncesinden hareketle göçmen sayısının
söylemin iktidarla ilişkisini kurmak
azaltılması ve hatta hiç olmaması
amacıyla eleştirel söylem analizi yöntemi
(#NoRefugees) ve böylelikle ülkenin
kullanılacaktır. Söylemin toplumsal
sınırlarının “geri alınması” söylemleri
bağlamından ayrı tutulamayacağı göz
üzerinden geliştirilen popülist tarzın
önünde bulundurulduğunda, özellikle
Trump’ın söylemlerinin temelini
Trump’ın başkan seçilmesiyle gelişen
oluşturduğu görülebilir. ABD başkanının
tarihselliğin de söylem, iktidar ve ideoloji
Amerika’yı yeniden büyük bir ülke yapma
ilişkilerinin kurulmasında öneminin olduğu
arzusu aynı sözcüklerden oluşan Make
anlaşılacaktır. Söylemin yalnızca metinden
America Great Again (#MAGA) etiketinin
ibaret olmadığını; bağlamı da dikkate almak
oluşmasını etkileyebilmiştir. Vaat
gerektiğini belirten van Dijk’ın (2008: 4)
ettikleriyle göçmen karşıtlığını ve
görüşünden hareketle, artan nefret
İslamafobiyi kışkırtan Trump, “tüm
söylemlerine meşruiyet kazandıran ve bu
Müslümanları kayıt altına alma” ve “yasa
söylemleri yeniden üreten Trump’ın seçim
dışı göçmenleri sınır dışı etme”
zaferiyle gelen başkanlık dönemi üzerinde
(#DeportThemAll) söylemlerinde de
durulması anlamlı olacaktır.
bulunmuştur. Homojen ve değişmez bir
Trump’ın seçim vaatleri ve seçim zaferi toplum yapısı tasavvur eden bu söylemsel
sonrasındaki konuşmaları dikkate inşada (Taggart, 2004: 274) göçmenleri,
alındığında, “göçmen karşıtı ve yabancı yabancıları, Meksikalıları ve Müslümanları
düşmanı” söylemlerinin göz ardı dışlayan bir saf Amerikalılık öne çıkarılır
edilemeyeceği açıktır. Göçmenlerin ve (#AmericansFirst). Literatürde popülizmin
yabancıların “düşman” olarak kimi zaman da, karizmatik bir lider
damgalanmasıyla yaratılan “öteki” tarafından kitleleri harekete geçirmek için
kimlikler, “elitler ve saf halk” gibi homojen kullanılan bir strateji olduğu
olduğu düşünülen kategoriler üzerinden vurgulanmaktadır. Başkan Trump’ın bir
inşa edilen dikotomiler ve geçmişe duyulan lider olarak kutlandığı ve kutsandığı
özlem gibi belirleyici özelliklerle tartışılan popülist retoriğinin bir tezahürü olarak
popülizm kavramı üzerinden bu dönem #GodBlessPresidentTrump etiketi
anlamlandırılabilir. Popülizme dair görülmektedir.
kuramsal anlamda yapılmış ilk çalışma,
1967’de Londra Ekonomi Okulu’nda
“Popülizmi Tanımlamak” (To Define 4. YÖNTEM
Populism) adıyla yapılan konferansta
Yeni medya araçlarından biri olan Twitter
sunulmuş bildirilerdir. Konferanstan iki yıl
adlı sosyal ağda, nefret söyleminin hangi
sonra Ghita Ionescu ve Ernest Gellner
söylemsel pratiklerle yeniden üretildiğini
tarafından derlenen kitapta popülizm
ortaya çıkarmayı amaçlayan bu çalışmada,
“dünyaya dadanmış bir hayalet” olarak
söylem çözümlemelerinin kavramsal
tasvir edilmiştir (Müller, 2016: 7-10).
çerçevesini daha anlaşılır kılmak için
Yaklaşık yarım asır önce bu şekilde
öncelikle medya, iktidar ve dil ilişkilerine
betimlenen kavramın belki de ilk kez bu
kısaca değinmek gerekecektir. İktidarın dil
kadar canlı ve dünyanın her yerince ortaya
2214
C.22, Kayfor15 Özel Sayısı Amerikan Sosyal Medyasında Göçmen
ile olan ilişkisini temel bir önerme kabul gruplar, vb.) çıkarlarını ifadelendirmekte
eden dilbilimci Teun van Dijk’ın eleştirel yetersiz kalan belirli söylem biçimlerini
söylem analizinden yola çıkılarak ırkçılık, temsil eder.” (Purvis ve Hunt, 2014: 20).
göçmen karşıtlığı ve yabancı düşmanlığı Althusser’in ideoloji çözümlemesinin
temaları etrafında, genelleme, söyleme doğru bir açılım gerçekleştirdiği
normalleştirme ve ötekileştirme gibi nefret söylenebilir.
söyleminin belli işlevleri aracılığıyla yeni
Twitterde dolaşıma giren nefret
hakikat rejimleri inşa edildiğine dikkat
söylemlerinin oluşturduğu hakikat rejimini
çekilecektir.
anlayabilmek için, Fransız düşünür Michel
Althusser ideoloji ve iktidar ilişkilerinin Foucault’nun söylem ve iktidar
çözümlemesini yapmakta, “ebedi” olarak kavrayışlarından yararlanmak gerekecektir.
nitelendirdiği ideolojinin nasıl bu kadar İdeoloji kavramını eleştirerek, ideolojinin
kuşatıcı, günlük hayatın bu denli içinde karşısına söylem kavramını koyan
olduğunu ortaya çıkarmaya yönelmektedir. Foucault,ideoloji kavramına ihtiyatlı
Toplumsal formasyonun yeniden yaklaşılması gerektiğini belirtmekte, üç
üretilmesini sağlayan ideoloji, zora nedenden dolayı bu kavramı
başvurmayan, ikna süreçlerini içeren bir eleştirmektedir. Bu nedenler; “…ideoloji
kavramdır. Ekonomik yapı meşruiyetini ve nosyonu hakikat olduğu varsayılan başka
sürekliliğini sağlamak için bir hukuki bir şeyle daima potansiyel bir karşıtlık
düzene ve siyasal yapıya ihtiyaç duyar. durumunda yer alır. …ideoloji kavramının,
Siyasal yapı devlete karşılık gelir ve bu sanırım kaçınılmaz olarak, bir tür özneye
noktada Althusser devletin iki unsurunu göndermede bulunmasıdır. …ideoloji onun
belirler: Devletin Baskı Aygıtları (DBA) ve altyapısı, maddi, ekonomik belirleyicisi, vb.
Devletin İdeolojik Aygıtları (DİA). işlevi gören bir şey karşısında ikincil
“İdeolojik yapı”yı oluşturan DİA ise, ayrı düzeydeki bir konumda yer alır.” (Foucault,
ayrı ve çok sayıdadırlar. İdeolojik yapı; 2005: 69). Belli hakikat rejimlerini
dini, öğretimsel, ailevi, hukuki, siyasal, sürdürülebilir kılmak için iktidara ihtiyaç
sendikal, kültürel DİA’ları ve haberleşme duyulduğunu belirten Foucault, iktidarı
(medya) DİA’larını içerir (Althusser, 1994: oluşturmanın en önemli yapı taşının bilgi
18-27). Doğduğu andan itibaren, hatta üretimi olduğunu belirtir; öznenin merkeze
doğumundan önce, bireyi kuşatan DİA’ların alındığı bir iktidar analizi değil; belli
tek ve ortak amacı sömürü ilişkilerinin öznellik biçimlerini ortaya çıkaran
yeniden üretimini ve sürekliliğini söylemlerin incelenmesi yoluyla yapılacak
sağlamaktır. İdeolojilerin günlük hayatın bir analizi önemser. Çünkü söylem olmadan
içine bu kadar yerleşmesi, gündelik öznellik üretilemez. Bir metin olarak
pratiklerin vazgeçilmez unsurları haline baktığımız Twitterda çok farklı öznellikler
gelmeleri ve “maddileşmeleri” DİA’lar olduğu ve esasında bu öznellikleri mümkün
yoluyla gerçekleşmektedir. Geleneksel kılan söylemsel inşaya bakmak gerektiği
medyada ideolojiyi taşıyan haber iken, yeni noktasında Foucault’nun
medyada kullanıcıların üretip paylaştıkları kavramsallaştırmalarından yararlanılacaktır.
içeriklerdir. Althusser’in ideoloji Göçmen karşıtı, yabancı düşmanı tweetler
çözümlemesinde “özne kategorisi” önemli atan kullanıcılar, bu bağlamda bir öznelliğe
bir yerde durur. Somut bireyleri öznelere işaret edecektir. Bu öznelliklerin ürettiği
dönüştüren her ideoloji, onlara seslenerek hakikatler de, Foucaultcu bir iktidar
onları şekillendirir. Althusser’in “öteki” anlayışı ile sorgulanacaktır. Hakikat,
tarafından “seslenilerek” konumlandırılan “doğru kabul edilebilecek sözceleri her an
özneleri ile söylem kavramı arasında bir ve herkesin dile getirmesini sağlayan
ilişki söz konusudur. “Bireyler, söylem prosedürler bütünü” olarak
vasıtasıyla özneler olarak çağırılırlar; tanımlandığında, hakikat üretimlerinin
ideoloji, söz konusu söylemler vasıtasıyla iktidar mekanizmalarından ayrı
kurulan toplumsal kategorilerin (sınıflar, düşünülemeyeceği görülecektir (Foucault,
2215
KALAV – CERTEL FIRAT
2017
2007: 176). Foucault, burada bir televizyon yapısı, Foucault’un deyişiyle çoklu, mikro
spikeri ya da radyo sunucusunu örnek verir. iktidar ağlarına yol açabilir. Ortalama bir
Bu kişilerin ilettiği herhangi bir bilgi, başka kullanıcıya da içerik üretebilme/yaratabilme
kişiler tarafından duyulduğu anda hakikat (user generated content-user created
olarak işlemeye başlar. Yabancılara ve content) imkânı veren yeni medya
göçmenlere yönelik ayrımcı söylemlerin aracılığıyla (Çomu, 2010: 147) her birey
sürekli üretildiği yeni medya ortamında, bu kendi iktidar alanını da böylelikle
iletiler hakikat olarak işlemeye ve bir kurgulamış olmaktadır.
yerden sonra da normalleştirilerek kabul
edilmeye başlar. Bilginin içselleştirilmesi
ya da normalleştirilmesi, söylemin rıza 5. ÖRNEK METİNLERİN ANALİZİ
üretme işleyişiyle ilgilidir. Dışlama,
Çalışmada göçmen karşıtlığı içeren altı adet
sınırlama ya da uyumlu hale getirme
etiket Twitter arama çubuğuna yazılmış,
yöntemleriyle söylemsel bir inşa hazırlanır.
söz konusu etiketlerle yapılan paylaşımlar
Bu söylemsellikleri mümkün kılan iktidarın içerisinden seçilen beş tweet van Dijk’in
daha doğru bir ifadeyle iktidar tekniklerinin eleştirel söylem analizi yöntemiyle
nasıl tanımlandığı önemlidir. Foucault’nun incelenmiştir. Örnek tweetler mikro ve
iktidar anlayışında, “devlet aygıtının makro olmak üzere iki aşamalı analiz
işleyişine bağlı tahakküm etkilerinden”, “ya edilmiştir. Mikro yapıda alt başlıklar olarak
bunu yaparsın ya da seni öldürürüm.” “kaba sözcük seçimi, cümle yapıları, cümleler
tahakkümünden” başka mikro alanlara arasındaki nedensellik ilişkisi ve retorik
işaret eden hayatın kılcal damarlarına dek çözümlemelere; makro yapıda ise tematik
işlemiş başka iktidar biçimleri, iktidar ve şematik yapıların analizine yer
ağları mevcuttur (2005: 32). Yeni medyanın verilmiştir. “Dilin kullanımı, söylem, sözlü
özgürlükçü yanını vurgulamak için etkileşim ve iletişim toplumsal düzenin
belirtilen adem-i merkeziyetçi iletişim mikro düzeyine aittir. İktidar, tahakküm ve
yapısı, diğer taraftan internetin online toplumsal sınıflar arasındaki eşitsizlik tipik
nefretin hüküm sürebileceği kötücül bir olarak analizin makro düzeyine ait
mekana (hostile space) nasıl terimlerdir” (van Dijk, 2001: 354). Örnek
dönüşebileceğinin de işaretlerini gösterir metinlerin önce tablo formatı gösterilmiş,
(Keats Citron, 2014). Nefret söylemlerinin ardından mikro ve makro düzey analizlerine
rahat, denetimsiz ve serbestçe yer verilmiştir.
dolaşmalarına imkân sağlayan bu iletişim
Tablo 1: Örnek 1
Etiketler #norefugees #BuildTheWall #everify
İçerik You can't bring uncivilized 3rd World ppl to a civilized 1st world. The 1st
world will quickly collapse. #norefugees #BuildTheWall #everify
Yanıt 0
Retweet 0
Beğeni 0
Takipçi sayısı 7.829 (29.10.2017 tarihinde mevcut olan takipçi sayısı)
Mikro Yapı Analizi: Örnek tweette bağlamında kurulmuş; uygar olmayan
sözcükler kelime anlamıyla kullanılmış, üçüncü dünya ülkelerinden gelecek
herhangi bir metafora yer verilmemiştir. İki insanların uygar birinci dünyayı yıkacağı
cümleden oluşan iletide cümleler arası düşüncesi belirtilmiştir. İletide üçüncü
nedensellik ilişkisi uygar olup olmama dünya ülkelerinde yaşayan insanların neden
2216
C.22, Kayfor15 Özel Sayısı Amerikan Sosyal Medyasında Göçmen
uygar olmadığına ilişkin herhangi bir kanıt çıkmaktadır. Az gelişmiş ülkeler ve bu
sunulmamaktadır. ülkelerin yurttaşları ile ilgili kalıplaşmış
önyargılar ve örtük ırkçılık uygar-uygar
Makro Yapı Analizi: 22 Eylül 2017 tarihli
olmayan ayrımında kendini göstermektedir.
iletiye #norefugees etiketinin aranması
sonucu ulaşılmıştır. Kullanılan diğer Gelişmiş-gelişmemiş, uygar-ilkel gibi
etiketler de göçmen karşıtlarının Twitter’da önceden belirlenmiş dikotomiler üzerinden
üretip dolaşıma soktuğu ve binlerce kişi söylem inşa etmek aynı zamanda, popülist
tarafından kullanılan göçmen karşıtı, ırkçı retorikle de uyumludur. Karmaşık
söylemlerdir. İleti “üçüncü dünya meseleler, tüm yapısal, sosyal, kültürel ve
ülkelerinin” uygarlıktan yoksun olduğu, siyasal boyutları önemsizleştirilerek
“birinci dünya” uygarlığının göçmenler basitleştirilir. Uygar olmayan ülkelerden
tarafından yıkılacağı şeklindeki “olumlu gelen insanlar yüzünden, Amerika’nın canlı
kendini sunma- olumsuz ötekini sunma”nın ekonomisinin birden düşüşe geçeceği,
abartılı bir şekilde ifade edilmesini ülkenin sefaletle yüz yüze geleceği gibi
içermektedir (Van Dijk, 2003: 93). korku unsurlarını da barındıran bu söylem,
gizil biçimde “ihtişamlı, geçmişin parıltısını
İletinin şematik yapısına bakıldığı zaman
barındıran bir Amerika” özlemine ve bu
kullanılan anlatım dilinin aşağılayıcı olduğu
nostaljik duyguya seslenir. Göçmenler
görülmektedir. Uygarlık “birinci dünya
olmazsa, bu ülkenin “esas sahipleri”yle
ülkelerinde” yaşayan insanlara
Amerika’nın yeniden eski günlerine
özgülenmekte, geri kalan insanlar “uygar
döneceğinin müjdesi örtük biçimde bir
olamayan ötekiler” olarak karşımıza
mesaj olarak iletilir.
Tablo 2: Örnek 2
Etiketler #DeportThemAll
İçerik We Need To STOP Importing Trash..They Come To OUR Country And
Sue For Being Offended #DeportThemAll
(İlişik haber: MUSLIMS DEMAND ANONYMITY AS THEY SUE
CALIFORNIA CAFÉ)
Yanıt 1
Retweet 4
Beğeni 4
Takipçi sayısı 6.375 (29.10.2017 tarihinde mevcut olan takipçi sayısı)
Mikro Yapı Analizi: İkinci örnekte hepsinin sınır dışı edilmesi istenmektedir.
göçmenler “çöp” olarak nitelendirilmekte, İleti tüm göçmenlere karşı hakaret ve sınır
göçmenlere hakaret edilmektedir. Bazı dışı talebi içerdiği için nefret söylemi
sözcüklerin büyük harflerle ve koyu renkle olarak değerlendirilmektedir.
yazılması cümlelerin vurgusunu bu
İletinin dili hakaret edici ve ötekileştiricidir.
kelimelere çekmektedir. İki cümleden
Büyük harfle yazılan “our (bizim)”
oluşan iletide cümleler arasında nedensellik
sözcüğü, biz-onlar kutuplaşmasını açıkça
ilişkisi bulunmamaktadır. Göçmenlerin
ifade etmekte, göçmenleri
neden “çöp” olduğu belirtilmemiştir.
ötekileştirmektedir. İleti içerdiği “bizim
Makro Yapı Analizi: 11 Eylül 2017 ülkemize gelip bize dava açıyorlar”
tarihinde paylaşılan iletiye anlamıyla “biz”i kurbanlaştırmaktadır.
#DeportThemAll etiketinin aratılmasıyla Temel insan haklarından biri olarak dava
ulaşılmıştır. İletiye ilişik olarak paylaşılan açmak, göçmenlere “bahşedilmemesi”
haber üzerine ilgili tweet paylaşılmıştır. Söz gereken bir hak olarak anlaşılmaktadır.
konusu haberde Müslüman kadınların Müslüman bir kimliğe sahip göçmen bir
kafeyi dava etmesine duyulan öfke açıkça bireyin Kaliforniya’daki bir kafeye dava
görülmekte, tüm göçmenler hedef alınarak açması, ülkedeki çoğunluğun “tahammül”
2217
KALAV – CERTEL FIRAT
2017
sınırlarını aşmış bir eylem olarak meşrulaştırmakla birlikte onları
değerlendirilmektedir. Göçmenlerin “çöp” e edilginleştirmekte ve onları işe yaramaz
benzetilmesi, onların temel insan herhangi bir nesne olarak damgalamaktadır.
haklarından mahrum olmalarını
Tablo 3: Örnek 3
Etiketler #BuildTheWall #NoDACA #NoAmnesty #DeportThemAll
İçerik We are importing men who are raping & assaulting our women.
#BuildTheWall #NoDACA #NoAmnesty #DeportThemAll
(İlişik haber: Teens charged with kidnapping, raping classmate)
Yanıt 9
Retweet 38
Beğeni 33
Takipçi sayısı 15.996 (29.10.2017 tarihinde mevcut olan takipçi sayısı)
Mikro Yapı Analizi: Üçüncü örnekte gerekliliğinden kaçınılmıştır. Kadınlar
sözcükler anlamı dışında kullanılmamış, sözcüğünün önüne bizim sahiplik zamirinin
herhangi bir metafora yer verilmemiştir. eklenmesi ise korumacı ataerkil zihniyetin
Ancak bazı sözcüklerin koyu renkle bir ürünü olarak karşımıza çıkmaktadır.
yazılması vurguyu cümlenin o kısmına
İletide kullanılan etiketlerden
çekmektedir. Tek cümleden oluşan iletide
#BuildTheWall ilk olarak Donald Trump’ın
nedensellik ilişkisi bulunmamaktadır.
ABD-Meksika sınırına duvar örülmesi
İletiye ilişik olarak paylaşılan haber, iletiyi
söylemleriyle gündeme gelmiş, 2016
paylaşan kişi tarafından önermesine kanıt
başkanlık seçimlerinde yürüttüğü seçim
olarak gösterilmektedir.
kampanyasında da kullandığı bu söylem
Makro Yapı Analizi: 22 Eylül 2017 tarihli Twitter gündeminde söz konusu etiketle
iletiye #BuildTheWall etiketi aratılarak kendine yer bulmuştur. Ağırlıklı olarak
ulaşılmıştır. İlişikteki haber üzerine göçmen karşıtlığı, yabancı düşmanlığı ve
paylaşılan ileti, tüm göçmenleri hedef ırkçılık içeren iletiler bu etiket altında
alarak “tecavüzcü” olarak nitelendirmekte toplanmıştır. Benzer şekilde #NoDACA
ve hepsinin sınır dışı edilmesini etiketi kullanılarak nefret söylemi içeren
istemektedir. iletiler paylaşılmaktadır. Barack Obama’nın
başkanlığı döneminde uygulanan DACA
İletinin dili suçlayıcı ve ötekileştiricidir.
(Deferred Action for Childhood Arrivals)
ABD içerisindeki tüm erkek göçmenler
göçmen politikası eleştirilerek göçmenlere
tecavüzcü olarak damgalanmaktadır. “Our
karşı saldırgan ifadeler kullanılmaktadır.
women” sözcük grubu ile kadınlar
DACA’dan yararlanan bu bireyler ülkedeki
kurbanlaştırılıp, biz-onlar ayrımı
cinayet, tecavüz ve insanlığa karşı işlenen
pekiştirilmektedir. Kadınların tecavüze,
tüm suçlardan sorumlu tutulmakta ve
cinsel saldırıya uğradığı ataerkil düzen göz
tehditkâr bir söylemle aşağılanmaktadır.
ardı edilerek, kadınların yaşadığı
Aynı etikette bir kullanıcının
ayrımcılığın failleri olarak bir grup göçmen
#DACAnimales olarak göçmenleri
erkek sorumlu tutulmuştur. Cinsiyet
hayvanlaştırdığı ve dolayısıyla kötü
ayrımcılığının bir etnisiteye
muameleye maruz kalmalarını kışkırttığını
özgülenemeyecek kadar politik bir mesele
ve mevcut durumlarını da böylelikle
olduğu, eril iktidar ağlarının sorgulanması
meşrulaştırdığı görülmektedir.
2218
Description:Anahtar Kelimeler: Yeni Medya, Twitter, Dijital Nefret Söylemi, Eleştirel Söylem Analizi. Jel kodları: . society's problems hallmark). KAYNAKÇA. 1.
