Altın Dal Cilt 2

395 Pages·2012·26.77 MB·Turkish

La
ALTIN DAL
payel
DİNİNV E FOLI<LORUNI <ÖI<LERİ
il
ÇevirMeenh:m eHt.D oğan
Yapıtın özgün adı: The Golden Bough
The Roots of Reiigion and Folklore
îgilizce ilk basım : 1890
Türkçe ilk basım : Haziran 1992
ISBN 975-388-034-0 (2. Cilt)
ISBN 975-388-030-8 (Takım No.)
JAMES G. FRAZER
ALTIN DAL
DÎNİN VE FOLKLORUN KÖKLERİ
II
İngilizce asiından çeviren
MEHMET H. DOĞAN
V
payei
PAYEL YAYINLARI
İ s t a n bul
İ Ç İ N D E K İ L E R
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM (devam)
10. Bir Hayvan Olarak Tahıl-Ruhu.................................................9
11. Tanrının Yenmesi.....................................................................71
12. Kutsal Hayvanı Öldürme.........................................................90
13. Kötülüklerin Başka Birine
Aktarılması.............................................................................142
14. Kötülüklerin Kovulması.......................................................149
15. Günah Keçileri......................................................................170
16. Meksika'da Tannnın Öldürülmesi.........................................202
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
1. Gökvüzüyle Yeryüzü Arasında.............................................209
2. Balder....................................................................................225
3. Halk Masallarında Dış Ruh...................................................269
4. Halk Töresinde Dış Ruh........................................................295
5. Sonuç.....................................................................................325
NOT
ilk Ürün Sunuları............................................................................335
EK
Bir Ilkömek ve Kaynak Olarak Altın Dal.......................................347
DİZİN............................................................................................369
CİLT II

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM (devamı)
10 — Bir Hayvan Olarak Tahıl- Ruhu
SON DEMET ÎÇÎN kullanılan "boyun" teriminin anlamını saptamak
için yukarda verdiğimiz örneklerin bazılarında tahıl-ruhu, kaz, keçi,
tavşan, kedi ve tilki gibi hayvan şeklinde görülüyor. Bu, tahıl-ruhunun
şimdi incelememiz gereken yeni bir yönünü çıkarıyor karşımıza.
Bunu yaparken tanrıyı öldürmeye değgin yeni örnekler vermekle kal­
mayacağız, aynı zamanda Attis, Adonis, Osiris, Dionysos, Demeter ve
Virbius söylence ve tapımlannda karanlık kalmış bazı noktalan da
aydınlığa çıkarmayı umuyoruz.
Tahıl-ruhunun şeklini aldığı varsayılan çok sayıda hayvan arasında
kurt, köpek, tavşan, horoz, kaz, kedi, keçi, inek (öküz, boğa), domuz
ve at vardır. Bu şekillerin biri ya da diğerinde tahıl-ruhunun tahılın
içinde var olduğuna ve son demette yakalandığına ya da öldürüldüğü­
ne inanılmaktadır. Ekin biçilirken hayvan orakçıların önünden kaçar;
orakçı tarlada hastalanırsa, istemeden tahü-ruhuna çarpıp tökezlediği,
tahıl-ruhunun da bu saygısız zorbayı böylece cezalandırdığı varsayılır.
"Çavdar-kurt onu yakaladı", "Hasat-keçisi tos vurdu" denir. Son ekini
biçen ya da bağlayan kişi, Çavdar-kurt, Çavdar-domuz, Yulaf-keçi...
vb. hayvan adlan alır ve bu adı bazan bir yıl süreyle taşır. Hayvanın
çoğu kez son demetten ya da ağaç, çiçek vb. şeylerden yapılma bir
kuklayla temsil edildiği de olur, bu kukla son hasat arabasında neşe
içinde eve taşınır. Son demetin hayvan şekline sokulmadığı yerlerde
bile çoğu kez Çavdar-kurt, Tavşan, Keçi ve benzeri adlar verilir ona.
Genellikle her tür ürünün, son demette yakalanan özel bir hayvanı
olduğu düşünülür: ürününe göre, Çavdar-kurt, Arpa-kurt, Yulaf-kurt,
10 TANRIYI ÖLDÜRME
Nobut-kurt ya da Patates-kurt gibi adlar verilir buna; fakat bazan da
hayvanın figürü bütün haşatın son ürünü toplanırken yalnızca bir kere-
cik yapılır. Bazan hayvanın son orak ya da tırpan vuruşuyla öldü­
rüldüğüne inanılır. Ama genellikle onun hâlâ demet yapılmamış ürün
olduğu sürece yaşadığı ve demetlenen son üründe yakalandığı
düşünülür. Bu yüzden döven sopasıyla son vuruşu yapan adamın
Tahıl-domuzunu, Harman-köpeğini vb. yakaladığı söylenir. Harman
işi bittiğinde, o hayvan şeklinde bir kukla yapılır ve son demete
dövenci tarafından, dövme işinin hâlâ sürdüğü komşu bir çiftliğe
götürülür. Bu da tahıl-ruhunun, ürünün harmanlanma işinin hâlâ
devam ettiği yerde yaşadığına inanıldığını gösteriyor. Bazan da bu
hayvanı son demetin dövücüsünün kendisi temsil eder; harman işinin
sürdüğü öteki çiftliğin insanları onu yakalarsa, ona temsil ettiği hay­
vana davranır gibi davranırlar: domuz damına kaparlar, domuz çağırır
gibi çağırırlar onu1.
Bu genel ifadeleri şimdi örnekleriyle göstereceğiz. Bir kurt ya da
köpek olarak düşünülen tahıl-ruhuyla başlıyoruz. Bu düşünce Fransa,
Almanya ve Slav ülkelerinde yaygındır. Örneğin, rüzgâr ürünü dalga­
landırdığında. köylüler çoğu kez "Kurt, ekinin içinden ya da üzerinden
geçiyor", "Çavdar-ruhu tarlada koşturuyor", "Kurt, ekinin içinde",
"kudurmuş Köpek ekinin içinde", "iri köpek orada" derler.2 Çocuklar
başak yolmak ya da mavi ekin çiçekleri toplamak için tarlaya girmek
istediklerinde bunu yapmamaları söylenir kendilerine, çünkü "iri
Köpek ekinde oturur", ya da "Kurt ekinin içinde oturuyor, sizi parça
parça eder", "Kurt yer sizi" denir. Çocukların kendisine karşı uyarıl­
dığı kurt sıradan bir kurt değildir, çünkü ondan çoğu kez Tahıl-kurt,
Çavdar-kurt vb. olarak söz edilir; örneğin şöyle derler: "Çocuklar,
Çavdar-kurt şimdi gelip sizi yiyecek," "Çavdar-kurt sizi kaçıracak,"
vb.3 Yine de dış görünüşüyle tıpkı bir kurda benzer. Çünkü Feilenhof
(Doğu Prusya) yöresinde, bir tarlada kurdun koştuğu görüldüğünde,
*W. Marnıhardt, Die Korndämonen s. 1 - 6.
W. Mannhardt, Roggenwolf und Roggenhund (Danzig, 1865), s. 5; aynı yerde
Antike Wald und Feldkulte, s.318 ve devamı; aym yerde, Mythol. Forsch, s. 103; Witzs-
dieL&zjen, Sitten und Gebräuche aus Thüringen, s. 213.
, #. Mannhardt, Roggenwolf u. Roggenhund, s.7; ve devamı, aynı yerde. A.WF.
’319.
BİR HAYVAN OLARAK TAHIL - RUHU 11
köylüler, kurt kuyruğu havada mı, yoksa yerde sürünerek mi koşuyor
görmeye çalışırlardı. Eğer kuyruğu yerdeyse arkasından koşar ve ken­
dilerine uğur getirdiği için teşekkür eder, hatta önüne yiyecek atar­
lardı. Ama kuyruğu havadaysa ona söverler ve öldürmeye çalışırlardı.
Burada kurt, bereketlendirme gücü kuyruğunda olan tahıl-ruhudur.4
Hem köpek hem de kurt, hasat-törelerinde tahıl-ruhunun bedenleş-
mesi olarak görünüyor. Örneğin Silezya’nın bazı bölgelerinde, son
demeti bağlayan kişiye Buğday-köpek ya da Nohut-fino adı verilir5.
Fakat Fransa'nın kuzey doğu bölgelerindeki hasat törelerinde tahıl-
köpek düşüncesi en açık bir biçimde ortaya çıkıyor. Örneğin, bir
hasatçı hastalık, yorgunluk ya da tembellik yüzünden önündeki orak­
çıya yetişemezse ya da geri kalacak olursa, "Beyaz Köpek yanından
geçti," "Beyaz Kancığı yakalamış", ya da "Beyaz Kancık onu ısırmış"
derler6. Vosges’te Hasat-Mayısına "Haşatın Köpeği" denir7. Jura'da,
Lons-le-Saulnier yöresinde son demete Dişi Köpek. (Kancık) denir.
Verdun yakınlarında ekin biçme işinin bitişi için genel olarak kullanı­
lan deyim "Köpeği öldürecekler" dir; Epinal’deyse, ürününe göre,
"Buğday-köpeği ya da Çavdar-köpeği veya Patates-köpeği öldüre­
ceğiz" derler8. Lorraine'de son ürünü biçen kişi için, "Haşatın
Köpeğini öldürüyor" denir.9 Tyrol'de Dux'ta dövme işinde son vuruşu
yapan adamın "Köpeği yere serdiği" söylenir;10 Stade yakınında
Ahnebergen'deyse, ürününe göre, Tahıl-fmo, Çavdar-fino, Buğday-
fino denir bu adama.11
Kurt için de aynı şey. Almanya'da, "Kurt son demette oturur"
denir.12 Bazı yerlerde orakçıya "Kurda dikkat" diye bağırılır; ya da
"Kurdu ekinden kovuyor" denir.13 Biçilmemiş ekinin son destesine
Kurt denir, onu biçen adamın da "Kurdu yakaladığı" söylenir. Son
demete de Kurt denir; onu bağlayan kadın için, "Kurt onu ısırıyor",
4 W. Mannhardt, Roggenwo!f... s. 10.
5 W. Mannhardt, M.F. s. 104.
6 A.g.y.
I A.g.y. s. 104 ve devamı. Hasat-Mayısı için bkz. cilt 1. s. 71.
8 A.g.y. s. 105.
9 A.g.y. s. 30.
x<} A.g.y. s.30,105.
II A.g.y. s.105 ve devamı.
12 A.W.F. s.320; Roggenwo!f, s.24.
53 Roggenwoif, s.24.