228 numaralı urfa şer'iyye sicili'nin transkripsiyon ve değerlendirmesi

750 Pages·2016·6.84 MB·Turkish

T.C
HARRAN ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TARİH ANABİLİM DALI
TARİH BİLİM DALI

228 NUMARALI URFA ŞER’İYYE SİCİLİ’NİN
TRANSKRİPSİYON VE DEĞERLENDİRMESİ
(H.1288-1289 \M.1871-1872)

YÜKSEK LİSANS TEZİ

Nursen TEKİN

1.CİLT

ŞANLIURFA 2016
T.C
HARRAN ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TARİH ANABİLİM DALI
TARİH BİLİM DALI

228 NUMARALI URFA ŞER’İYYE SİCİLİ’NİN
TRANSKRİPSİYON VE DEĞERLENDİRMESİ
(H.1288-1289 \M.1871-1872)
( CİLT 1 )

YÜKSEK LİSANS TEZİ

Nursen TEKİN
Danışman:
Doç. Dr. Mehmet Emin ÜNER

ŞANLIURFA 2016

ÖNSÖZ
Osmanlı Devleti’nin toplumsal hayatına ışık tutan Şer‘iyye Sicil Defterleri,
günümüz tarihçilerinin vazgeçemedikleri birer kaynak halini almıştır. O dönemin
sosyal hayatını, ekonomik hayatını, mahallî tarihini, şehir tarihini vuzûhuyla bize
gösteren şer‘iyye sicilleri tetkîk edilmeden yapılan tarih çalışmaları kısır kalmakta ve
belirli görüşlerden öteye geçememektedir. Ayrıca bu vesikalar, mahallî tarih
açısından birinci derecede öneme hâizdir.
Şer’iyye Sicil Defterleri, bugünkü anlamıyla Osmanlı dönemindeki Şerî
mahkeme kayıtlarıdır. Bu kayıtlar, yaklaşık olarak son 500 yıllık toplumsal tarih,
kültür ve medeniyetimizin en ince detaylarının ortaya konulduğu önemli bilgileri
içermektedir. Bu belgelerde, genel Türk tarihi, hukuk tarihi, iktisat tarihi, sosyal yapı
ve idari teşkilatlar ile bütün kurumların işleyişi, vakıf sistemimiz, mimari anıtlarımız
ve daha pek çok konuda bilgiler yer almaktadır.
Bölgesel şer’i mahkemelerde kronolojik sıra ile tutulan, kadılar tarafından
verilen hükümlerin, hüccet ve kararların, herhangi bir olayın, bir şahadetin, bir
ikrarın, bir hibenin, resmiyete kaydolunması; istenilen bir hususun, devlet
merkezinden gelen bütün fermanların, emirlerin ve tebliğlerin kadı tarafından tetkik
olunup doğru oldukları tespit edildikten sonra sonuçlarının kaydedildikleri sicillere
şer’iyye sicilleri denilmektedir.
Şer’iyye Sicil Defterleri, Osmanlı döneminde ilk olarak, XV. yüzyılın ilk
yarısından itibaren düzenli olarak yazılmaya başlanmış ve XX. yüzyılın ilk çeyreğine
kadar devam etmiştir. Bu defterlerin 10.00 adet’ten fazlası günümüze ulaşabilmiştir.
Tarihi kaynaklar üzerinde çalışmak birçok açıdan müşkülatlı bir iş. Bir kere
yeterli ve doğru bilgiye ulaşmak çok zor. Ulaşabildikleriniz ise, yaptığınız çalışmayı
ne kadar besler belli değil. Bu açıdan birçok kaynaktan beslenmeniz gerekir. Farklı
kaynaklardan doğrulatmak, doğru tercüme etmek, yerli yerine oturtmak başlı başına
bir sorun. Bütün zorluklarına rağmen olabildiğince bu safhalardan geçirmek lazım
çalışmaları. Sizi en doğru sonuca götürecek yöntem budur çünkü.
Her türlü zorluğuna rağmen bu yöntemden kaçınmamak, gocunmamak ve
üşenmemek gerekir. Sizi üzse de, yorsa da, hayal kırıklığı yaşatsa da,
vazgeçmemelisiniz.

I
Şer’iyye sicilleri, Osmanlı tarihinin en önemli kaynaklarından biridir. Son
zamanlarda özellikle üzerinde durulan yerel tarih araştırmalarında yararlanılabilecek
en kapsamlı kaynaklar içerisinde yer alır. Dolayısıyla bir bölgenin tarihi, iktisadî ve
sosyolojik özelliklerini ortaya çıkartmak isteyen bir araştırmacının şer’iye
sicillerinden yararlanmaması, araştırmada eksikliklerin olmasına neden olacaktır.
Bu araştırma 228 Numaralı Urfa Şer’iyye sicili’nin transkripsiyon ve
belgelerin değerlendirmesinin ışığında yapılmıştır. Bu ana kaynağın yanı sıra ilgili
basılı kaynaklar da taranarak tetkikler sonucunda sentez yapılmıştır.
Bu çalışmanın inceleme konusu olan 228 numaralı defter 512 sayfa olmakla
birlikte biz defterin sadece 1-200 sayfalarını inceleyebildik .Ayrıca çalışmamızda
Urfa’nın, Osmanlı Devleti hâkimiyeti altına girdiği yıllardan itibaren tarihi süreç
içerisindeki gelişimini de konu edinmektedir. Bu çerçevede tezimiz sınırlı da olsa
Urfa Tarihi hakkında bilgi vermektedir.
Ayrıca Urfa’da yaşayanların ekonomik durumları, yetiştirdikleri ürünler, ev
eşyaları gibi bilgilerine ulaşmakla bu döneme ait önemli kültürel dinamikleri ortaya
çıkarmaktadır.
Şanlıurfa, Harran Üniversitesi ve Adıyaman Merkez Kütüphanesinden elde
edilen bilgiler dönemin siyasal, kültürel ve iktisadi hayatını analiz etmede yararlı
olmuştur.
Kelimeler, kavramlar, deyimler olabildiğince orijinal şekliyle kullanılmıştır.
Hiçbir tahrifata ve tadilata yer verilmemiştir. Elbette belgelerin anlaşılmasına yönelik
yapılan yorumlarda kullanılan dil, bugünkü Türkçeyle ve en anlaşılabilir bir biçimde
olmasına özen gösterilmiştir.
Tezimiz, daha sonraki dönemlerde yapacağımız araştırmalar için bize umut
kaynağı olmuştur. Başka bir deyişle bu bilgilerin, yapılacak yeni araştırmalarda bizi
daha iyi neticelere ulaştıracağını ümit etmekteyiz.
Ayrıca bu tezin hazırlanma aşamasında her zaman yakın ilgi, destek ve
teşviklerini gördüğüm, tecrübelerinden önemli ölçüde istifade ettiğim danışmanım
değerli hocam Doç. Dr. Mehmet Emin ÜNER’e ve saygıdeğer hocam Yrd. Doç. Dr.
İlhan PALALI’ya teşekkürlerimi bildirmeyi bir borç bilirim.
Temmuz 2016 Nursen TEKİN
II
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ ..................................................................................................................... I
İÇİNDEKİLER .................................................................................................... III
KISALTMALAR ................................................................................................. VI
TABLOLAR ........................................................................................................ VII
ÖZET .................................................................................................................. VIII
ABSTRACT .......................................................................................................... IX
GİRİŞ ...................................................................................................................... 1
1. BÖLÜM ............................................................................................................... 4
OSMANLI HUKUKU VE ŞER’İYYE MAHKEMELERİ ............................ 4
1.1.OSMANLI HUKUKUNUN GENEL YAPISI.......................................... 4
1.1.1. Şer’i Hukuk ........................................................................................ 5
1.1.2. Örfi Hukuk ......................................................................................... 6
1.2. BAŞLANGIÇTAN TANZİMAT DÖNEMİNE KADAR ŞER’İYYE
MAHKEMELERİ .................................................................................................... 7
1.3. TANZİMAT DÖNEMİNDEN DEVLETİN YIKILIŞINA KADAR
ŞER’İYYE MAHKEMELERİ ................................................................................. 9
1.3.1 Nizamiye Mahkemeleri ...................................................................... 11
1.3.2. Ticaret mahkemeleri.......................................................................... 12
1.3.3. Cemaat Mahkemeleri ........................................................................ 12
1.3.4. Konsolosluk Mahkemeleri ................................................................ 13
1.3.5 İdare Mahkemeleri ............................................................................. 13
1.4. ŞER’İYYE MAHKEMESİ GÖREVLİLERİ ........................................... 14
1.4.1. Şeyhülislamlar .................................................................................... 14
1.4.2. Kazaskerler ......................................................................................... 15
1.4.3. Kadı .................................................................................................... 17
1.4.3.1. Kadılarda Aranan Şartlar................................................................. 19
1.5. İKİNCİ DERECEDE ADLİYE GÖREVLİLERİ ................................... 21
1.5.1. Naib .................................................................................................... 21
1.5.2. Şuhudul Hal ........................................................................................ 22
1.5.3. Kassam ............................................................................................... 23
1.5.4. Muhzır ................................................................................................ 24
1.5.5. Subaşı ................................................................................................. 24
III
1.5.6. Mübaşir .............................................................................................. 25
1.5.7. Müşavir .............................................................................................. 25
1.5.8. Katip ve Hademeler............................................................................ 25
1.5.9. Vekil ................................................................................................... 26
2.BÖLÜM .............................................................................................................. 27
KADI (ŞER’İYYE) SİCİLLERİNİN TARİHİMİZ AÇISINDAN ÖNEMİ ... 27
2.1. KADI SİCİLLERİNİN TANIMI, ORTAYA ÇIKIŞI VE ÖNEMİ ........ 27
2.1.1. İktisat Tarihi Açısından Önemi ......................................................... 32
2.1.2. Hukuk Tarihi Açısından Önemi ........................................................ 31
2.1.3. Sosyal Yapı ve İdari Teşkilat Açısından Önemi ............................... 33
2.1.4. Askeri Açıdan Önemi ........................................................................ 35
2.2. KADI SİCİLLERİNİN İHTİVA ETTİĞİ BELGE ÇEŞİTLERİ ............. 36
2.2.1. Hüccetler ........................................................................................... 36
2.2.2. İ’lamlar .............................................................................................. 37
2.2.3. Ma’ruzlar ........................................................................................... 37
2.2.4. Müraseleler ........................................................................................ 38
2.2.5. Başka Makamlardan Yazılan ve Sicile Kaydedilen Belgeler ........... 38
2.2.6. Tezkereler .......................................................................................... 39
2.2.7. Temessükler ...................................................................................... 39
2.3. ŞER’İYYE SİCİLLERİ HAKKINDA KISA DEĞERLENDİRME ........ 40
3. BÖLÜM ............................................................................................................. 43
OSMANLI DEVLETİNDEKİ DİĞER ADLİ MAKAMLAR ......................... 43
3.1. DİVAN-I HÜMAYUN ........................................................................... 43
3.2. VEZİR-İ AZAM DİVANLARI .............................................................. 43
3.3. KAZASKER DİVANLARI .................................................................... 44
3.4. PAŞA DİVANLARI ............................................................................... 45
4. BÖLÜM ............................................................................................................. 46
URFA TARİHİ ..................................................................................................... 46
4.1. URFA ADININ MENŞEİ ........................................................................ 46
4.2. YAZILI TARİH ÖNCESİ URFA ............................................................ 46
4.2.1. Paleolitik Çağ ..................................................................................... 46
4.2.2. Mezolitik Çağ ..................................................................................... 47
4.2.3. Neolitik Çağ ....................................................................................... 48
IV
4.2.4. Kalkolitik Çağ ...................................................................................... 48
4.3. YAZILI TARİH DÖNEMİ URFA ........................................................... 49
4.3.1. Tunç Çağı ............................................................................................ 49
4.3.1.1. Hitit Hakimiyeti .............................................................................. 49
4.3.1.2. Ebla Hakimiyeti .............................................................................. 49
4.3.1.3. Akad Hakimiyeti ............................................................................. 50
4.3.1.4. Arami ve Asur Hakimiyeti .............................................................. 50
4.3.1.5 Selevkoslar Dönemi ......................................................................... 51
4.3.1.6. Osrhoene Krallığı Dönemi .............................................................. 52
4.4. URFA’NIN İSLAM HAKİMİYETİNE GİRİŞİ ........................................ 53
4.4.1. Roma-Bizans Dönemi ........................................................................ 53
4.4.2. Emeviler Dönemi ............................................................................... 54
4.4.3. Abbasiler Dönemi .............................................................................. 55
4.4.4. Urfa’da Türk Hakimiyeti.................................................................... 56
4.4.5. Urfa’da Osmanlı Hakimiyeti .............................................................. 58
5.BÖLÜM .............................................................................................................. 61
228 NUMARALI URFA ŞER’İYYE SİCİLLERİNİN TRANSKRİPSİYONU
VE DEĞERLENDİRİLMESİ ............................................................................. 61
5.1. 228 NUMARALI URFA ŞER’İYYE SİCİLİ’NİN TANITIMI .............. 61
5.2. BELGELERİN DEĞERLENDİRİLMESİ .............................................. 61
5.2.1. Urfa’nın İdari Yapısı .......................................................................... 61
5.2.2 Urfa'nın Hukuki ve Sosyal Yapısı ....................................................... 85
5.3. 228 NUMARALI URFA ŞER’İYYE SİCİLLERİ’NİN
TRANSKRİPSİYONU ........................................................................................ 102
5.4. 228 NUMARALI URFA ŞER’İYYE SİCİLLERİ’NİN ÖZETLERİ .... 661
SONUÇ………………………………………………………………………….731
KAYNAKÇA……………………………………………………………………733
EKLER…………………………………………………………………………..735
V
KISALTMALAR
B: Belge
C: Cilt
C: Cemaziyelahir
D: Dava
H: Hicri
İ.A: İslam Ansiklopedisi
L: Şevva
M: Miladi
M.Ö: Milattan Önce
M.S: Milattan Sonra
M: Muharrem
M.E.B: Milli Eğitim Bakanlığı
R: Rabiü’l-Evvel
R.A: Rabiü’l Ahir
S: Safer
Ş: Şaban
TTK: Türk Tarih Kurumu
TDV: Türk Diyanet Vakfı
TALİD: Tarih Araştırmaları Literatür Dergisi
U.Ş.S : Urfa Şer’iyye Sicilleri
VI