Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Часть 2. XIX XX стагоддзі

655 Pages·14.873 MB·Ukrainian

by  Брыгадзін П.І., Ладысеў У.Ф., Зялінскі П.І. і інш.

БЕЛАРУСКІ ДЗЯРЖАЎНЫ УНІВЕРСІТЭТ
ГРОДЗЕНСКІ ДЗЯРЖАЎНЫ УНІВЕРСІТЭТ МЯ ЯНКІ КУПАЛЫ
г Г І С Т О Р Ы Я Б Е Л А Р У С І У
2 ЧАСТАКАХ
члоткл другля
ХІХ-ХХ стдгоддзі
КУРС ЛЕКЦЫЙ
Мінск
РІВШ БДУ
2002
УДК 94(476)(075.8)
ББК 63.3 (4Беи)
Г 5 \
Аўтарскі калектыў:
П.І. Брыгадзін (кіраўнік), У.Ф. Ладысеў,
П.І. Зялінскі, У.І. Адамушка, В.І. Ермаловіч, Ю.Л. Казакоў,
А.Г. Каханоўскі, А.У. Кузняцова, А.М. Лукашэвіч,
В.В. Пупа, С.М. Ходзін, В.А. Цяплова
Рэдакцыйная калегія:
П.І. Брыгадзін, У.Ф. Ладысеў, Л.В. Лойка, І.П. Крэнь,
Р э ц э н з е н т ы :
М. С. Сташкевіч - доктар гістарычных навук, прафесар,
дырэктар Інстытута гісторыі НАН Беларусі;
кафедра айчыннай і сусветнай гісторыі БДПУ імя М. Танка
Ржамендавана да друку рэдакцыйна-выдавецкім Савепюм
Белдзяржуніверсітэта
Гісторыя Беларусі. У 2 ч. Ч. 2. XIX XX стагоддзі: Курс лекцый /
Г 52 П.І. Брыгадзін, У.Ф. Ладысеў, П.І. Зялінскі і інш. - Мн.: РІВШ БДУ,
2002. - 656 с.
ISBN 985-6299-68-3 (ч. 2).
Курс лекцый адпавядае асноўнаму зместу вучэбнай праграмы па гісто-
рыі Беларусі для студэнтаў гістарычных факультэтаў ВНУ. Уяўляе ціка-
васць для выкладчыкаў тэхнікумаў і вучылішчаў, настаўнікаў школ, ліцэ-
яў, гімназій, а таксама аматараў айчыннай гісторыі.
УДК 94(476X075.8)
ББК 63.3 (4Бей)
© Калектыў аўтараў, 2002
ISBN 985-6299-68-3 (ч. 2) © РІВШ БДУ. 2002
УСТУП
Кніга, з якой шаноўныя чытачы маюць магчымасць пазна-
ёміцца, з'яўляецца другой часткай задуманага гісторыкамі
БДУ і ГрДУ вучэбнага выдання па айчыннай гісторыі. Пер-
шая частка курса лекцый выйшла ў свет у 2000 г. Яе аўта-
рамі былі гродзенскія вучоныя. Другая частка, аўтары якой -
навукоўцы Беларускага дзяржаўнага універсітэта, ахоплівае
падзеі новага і навейшага часу. Гэты перыяд еўрапейскай, і ў
тым ліку беларускай, гісторыі адзначаны глыбіннымі ўзру-
шэннямі, рэвалюцыямі, дзвюма сусветнымі войнамі, буйней-
шай тэхналагічнай аварыяй на Чарнобыльскай АЭС. Яны
пакінулі глыбокі адбітак на лёсе беларускага народа.
Адной з вызначальных асаблівасцяў гісторыі Беларусі гэта-
га перыяду з'яўляецца цесная сувязь з гістарычным лёсам рус-
кага народа, іншых народаў заходняга рэгіёна былой Ра-
сійскай імперыі. Складаныя праблемы фарміравання беларус-
кай нацыі, нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва, эканаміч-
нага, сацыяльна-палітычнага і духоўнага развіцця беларуска-
га народа разглядаюцца з улікам навуковых распрацовак бе-
ларускіх гісторыкаў, дасягненняў расійскіх, польскіх вучоных.
Безумоўна, падрыхтаваны выкладчыкамі БДУ курс лек-
цый не можа вычарпаць увесь праграмны матэрыял па ай-.
чыннай гісторыі. Лекцыі з'яўляюцца толькі падмуркам для
далейшай паглыбленай працы студэнтаў над першакрыні-
цамі, манаграфічнай літаратурай, публіцыстыкай.
Будзем удзячны нашым чытачам за заўвагі і прапановы.
Рэдакцыйная калегія
ТЭМ АІ
БЕЛАРУСЬ У ПЕРЫЯД АД ПАДЗЕЛАЎ РЭЧЫ
ПАСПАЛІТАЙ ДА БУРЖУАЗНЫХ РЭФОРМАЎ
(КАНЕЦ XVIII ст. - 1861 г.)
Гістарыяграфія, крыніцы. Вывучэнне гісторыі Беларусі
першай паловы XIX ст. пачынаецца ў другой палове гэтага
стагоддзя. Спрэчкі аб гістарычным месцы і лёсе Беларусі
асабліва абвастрыліся пасля паўстання 1863 г. Што ж такое
Беларусь? У чым яе гістарычная роля?
Гісторыкі М. Каяловіч, П. Бацюшкаў, П. Карнілаў і іншыя
звязвалі гістарычнае развіццё Беларусі з Расіяй. Прыхільнікі
іншага накірунку (Т. Грабоўскі, К. Скірмунт, С. Радзішэўскі і
інш.) у падзеях канца XVIII - першай паловы XIX стст.
бачылі толькі разбурэнне польскай дзяржаўнасці.
Першыя гістарычныя працы, у аснову якіх была пакладзе-
на "беларуская ідэя", з'явіліся ў пачатку XX ст. Яны былі
звязаны з імёнамі М. Доўнар-Запольскага і В. Ластоўскага.
Аднак сістэматычнае вывучэнне гісторыі Беларусі першай
паловы XIX ст. пачынаецца толькі пасля 1917 г., калі былі
адкрыты архівасховішчы і ў рукі гісторыкаў трапілі дакумен-
ты, якія дагэтуль не вывучаліся. Гэта была эпоха станаўлення
марксісцкай метадалогіі ў гісторыі, і многія беларускія гісто-
рыкі імкнуліся ёю авалодаць. Таму іх першыя даследаванні
па гісторыі Беларусі канца XVIII - пачатку XIX ст. былі
накіраваны на асвятленне сацыяльна-эканамічных і рэвалю-
цыйных праблем, заснаваных на марксісцкім разуменні гіста-
рычнага працэсу.
Сярод работ, якія былі напісаны ў гэты час, трэба адзна-
чыць даследаванні У. Ігнатоўскага "Кароткі нарыс гісторыі
Беларусі" (Мн., 1919), "Гісторыя Беларусі ў XIX і ў пачатку
XX стагоддзя" (Мн., 1928), М. Доўнар-Запольскага 'Тісторыя
Беларусі" (Мн., 1994), А. Цвікевіча "Западно-русизм": Нарысы з
гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в."
(Мн., 1929). Акрамя названых аўтараў у гэты час публікава-
4
ліся даследаванні Ф. Турука, А. Смоліча, У. Пічэты, з'явіліся ў
друку публіцыстычныя матэрыялы А. Луцкевіча, Я. Лёсіка,
М. Гарэцкага і інш. Аднак ужо ў канцы 20-х гг. вывучэнне
гісторыі Беларусі ператвараецца ў спрошчанае тлумачэнне
гістарычных фактаў, падзей і працэсаў. Гэта было абумоўлена
новым палітычным курсам. 3 сярэдзіны 30-х гг. дагматызм ста-
новіцца метадалагічнай асновай развіцця навукі.
Але і ў гэты час у беларускай гістарыяграфіі з'яўляюцца
высокапрафесійныя працы. Сярод іх - манаграфія К. Керна-
жыцкага "Гаспадарка прыгоннікаў на Беларусі ў канцы
XVIII - першай палове XIX етст." (Мн., 1935).
Новы перыяд гістарычнай навукі пачаўся ў другой палове
50-х і працягваўся да канца 80-х гг. У гэты час беларускія
гісторыкі асаблівае значэнне надавалі вывучэнню пытанняў
сацыяльна-эканамічнага жыцця, фарміраванню буржуазнага
грамадства, развіццю грамадска-палітычнага і рэвалюцый-
нага руху. Былі надрукаваны кнігі М. Улашчыка "Предпо­
сылки крестьянской реформы 1861 г. в Литве и Западной
Белоруссии", В. Чапко "Сельское хозяйство Белоруссии в пер­
вой половине XIX в." і "Города Белоруссии в первой полови­
не XIX века", М. Болбаса "Развитие промышленности Бело­
руссии (1795-1861 гг.)", А. Лютага "Социально-экономичес-•
кое развитие городов в Белоруссии в конце XVIII - первой
половине XIX вв.", Е. Карнейчыка "Белорусский народ в
Отечественной войне 1812 г.", С. Букчына "К мечам рвану­
лись наши руки" і інш. Былі выдадзены значныя публікацыі
па гісторыі грамадска-палітычнай думкі і культуры Беларусі.
Сярод іх трэба назваць работы Э. Дарашэвіча "Философия
эпохи Просвещения в Белоруссии", Н. Махнач "Идейная борь­
ба в Белоруссии в 30-40 гг. XIX в.", "От просвещения к
революционному демократизму" і "Общественно-политичес­
кая и этическая мысль Белоруссии начала XIX в.", А. Маль-
дзіса "Падарожжа ў XIX ст.", Л. Дробава "Живопись Бело­
руссии XIX - начала XX вв.".
Этапнымі ў распрацоўцы праблем першай паловы XIX ст.
сталі абагульняючыя працы па гісторыі Беларусі. Найболын
5
значнымі сярод іх з'яўляліся першы том шматтомнай "Гісторыі
Беларускай ССР" і аднатомная "История Белорусской ССР".
Нават пры некаторай метадалагічнай абмежаванасці вартас-
цю гэтых даследаванняў з'яўляецца вялікі фактычны матэры-
ял, які не згубіў сваёй каштоўнасці да сённяшняга часу.
Новы перыяд у асэнсаванні гістарычнага мінулага Бела-
русі пачаўся ў 90-я гг. XX ст. Ён звязаны з прынцыпова
новымі падыходамі да вывучэння айчыннай гісторыі. Па-
раўнальны аналіз сацыяльна-эканамічнага, палітычнага,
канфесіянальнага і культурнага жыцця Беларусі першай па­
ловы XIX ст., заснаваны на шырокім выкарыстанні разна-
стайных крыніц, быў пакладзены ў аснову даследаванняў
С. Марозавай, С. Куль-Сяльверставай, В. Шведа, У. Сосны і
інш. Спробай стварэння абагульняючага курса гісторыі Бе-
ларусі з'явіліся "Нарысы гісторыі Беларусі". Ч. I (Мн., 1994).
Ч. 2 (Мн., 1995).
Гісторыя Беларусі канца XVIII - пачатку XX ст. вывуча-
ецца на падставе дадзеных разнастайных гістарычных
крыніц.
Першую групу гістарычных крыніц складаюць матэрыялы
заканадаўства. Гэта законы, маніфесты, палажэнні, указы
ўрада, якія дазваляюць прасачыць палітыку ўрада на тэрыто-
рыі Беларусі. Асноўнай публікацыяй крыніц заканадаўчага
характару з'яўляецца першы і другі збор законаў Расійскай
імгіерыі, які ўключае заканадаўчыя акты, надрукаваныя ў
першай палове XIX ст. Другой універсальнай крыніцай з'яў-
ляецца звод дакументаў Расійскай імперыі. Звод уключаў
толькі дзеючыя законы, якія змешчаны не ў храналагічным, а
ў сістэматычным парадку.
Побач з агульнаімперскімі зводаміна тэрыторыі Беларусі
дзейнічалі і зводы мясцовых узаконенняў "Статут Великого
Княжества Литовского", "Положение о дворянах Западных
губерний, которые по достижении 18 лет поступают в воен­
ную службу на основании высочайшего указа 21 апреля
1852 г.", "Правила для составления, предъявления и утверж­
дения люстрационных актов по казенным селениям и мес-
6
течкам в губерниях: Виленской, Витебской..., Гродненской...,
Минской, Могилёвской..." і інш. Матэрыялы заканадаўства
па Беларусі апублікаваны С.Ф. Рубінштэйнам у "Хроноло­
гическом указателе указов и правительственных распоряже­
ний по губерниям Западной России, Белоруссии и Малорос­
сии за 240 лет с 1652 по 1892 гг.".
Значнай групай гістарычных крыніц з'яўляюцца афіцый-
ныя дакументальныя матэрыялы дзяржаўных устаноў, без
прыцягнення якіх немагчыма вывучэнне ніводнага пытання
гісторыі Беларусі першай паловы XIX ст. Гэтыя матэрыялы
разнастайныя як па сваёй форме, так і па зместу. Сярод
крыніц гэтай групы найвялікшае значэнне маюць матэрыялы
Камітэта па справах заходніх губерняў, справаздачы грама-
дзянскіх губернатараў і генерал-губернатараў беларускіх гу-
берняў, дакументацыя дзяржаўных устаноў. Некаторыя з
крыніц гэтага тыпу апублікаваны, але большая частка захоў-
ваецца ў Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь у
Мінску, Беларускім дзяржаўным гістарычным архіве ў Грод-
не, Дзяржаўным гістарычным архіве Літвы ў Вільні.
Вялікая колькасць звестак аб сацыяльна-эканамічнай
гісторыі Беларусі змяшчаецца ў эканоміка-геаграфічных і
статыстычных апісаннях. Па характару і структуры гэта да-
волі стракатая група крыніц, аб'яднаная па паходжанню і
тэматыцы. Сярод іх эканоміка-геаграфічныя і гаспадарчыя
апісанні (інвентары памешчыцкіх маёнткаў, ваенна-тапагра-
фічныя апісанні). 3 апублікаваных такіх крыніц можна на-
зваць "Записки путешествия по Западным провинциям Рос­
сийского государства, или минералогические, хозяйственные
и другие примечания, учиненные во время проезда через оные
в 1802 году академиком Василием Севергиным", "Военно-
стат стическое обозрение Российской империи. Гродненская
губерния" Калмберга і інш.
Пры вывучэнні гісторыі Беларусі новага часу вялікае зна-
чэнне набываюць статыстычныя крыніцы. Да іх адносяцца
спісы фабрык і заводаў, табліцы па гаспадарчаму і грамад-
скаму ўладкаванню гарадоў, адрас-календары і інш.
7
Асобную групу крыніц асабістага паходжання прадстаўля-
юць мемуары і дзённікі. Мемуарная літаратура XIX ст. адроз-
ніваецца разнасгайнасцю і адлюстроўвае шырокі спектр сацы-
яльна-эканамічнага, грамадска-палітычнага, рэлігійнага, куль-
турнага жыцця Беларусі. Часта яны з'яўляюцца адзіным свед-
чаннем, якое дае ўяўленне аб той ці іншай падзеі або факце.
Урадавую палітыку на тэррыторыі Беларусі адлюстроўва-
юць, напрыклад, успаміны кн. А. Чартарыйскага, загііскі
віленскага генерал-губернатара Ф.Я. Мірковіча, чыноўніка
Г. Дабрыніна, селяніна Я. Чабодзькі, мітрапаліта Іосіфа Ся-
машкі. Для вывучэння гісторыі грамадска-палітычнага руху
сур'ёзнай падмогай з'яўляюцца запіскі ўдзельнікаў руху дзе-
кабрыстаў, польскага нацыянальнага паўстання, тайных сту-
дэнцкіх арганізацый, якія існавалі пры Віленскім універсітэ-
це. Значная колькасць мемуарнай літаратуры прысвечана
вайне 1812 года. Да гэтай самай групы крыніц далучаюцца
эпісталярныя лісты, якія істотна дапаўняюць звесткі аб гра-
мадска-палітычным і культурным жыцці Беларусі. Вялікую
цікавасць сярод іх прадстаўляе карэспандэнцыя ўдзельнікаў
таварыстваў філарэтаў і філаматаў, перапіска дзекабрыстаў.
Шматлікую групу гістарычных крыніц утвараюць літара-
турныя і публіцыстычныя творы. Развіваючыся ў цеснай су-
вяз! з грамадскім жыццём, адчуваючы на сабе ўплыў часу,
яны з'яўляюцца сгіецыфічнай формай выяўлення духоўнага
жыцця грамадства. Літаратура першай паловы XIX ст. прад-
стаўлена творчасцю А. Міцкевіча, Я. Чачота, А. Вярыгі-
Дарэўскага, У. Сыракомлі, В. Дуніна-Марцінкевіча, публіцы-
стыкай П. Шпілеўскага і інш.
У перыяд новага часу беларускай гісторыі важнае значэн-
не набывае перыядычны друк, які становіцца моцным срод-
кам арганізацыі грамадскага ўсведамлення. Першая палова
XIX ст. была прадстаўлена "Виленским вестником", гу-
бернскімі і епархіяльнымі "Ведомостями", якія насілі афіцый-
ны характар. Аднак перыядычныя выданні часта выходзілі за
рамкі афіцыёза, калі яны публікавалі разнастайны матэрыял
па этнаграфіі, краязнаўству, археалогіі Беларусі.
8
Своеасаблівай групай крыніц па гісторыі культуры Бела-
русі з'яўляюцца творы мастацтва першай паловы XIX ст.
Створаныя мастакамі, дойлідамі, скульптарамі, яны сведчаць
не толькі аб высокім майстэрскім узроўні іх аўтараў, але і аб
духоўным жыцці беларускага грамадства таго часу. Першыя
найбольш поўныя зборы мастацкіх твораў Беларусі былі зроб-
лены Л. Дробавым і В. Чантурыяй. У цяперашні час гэта
праца працягваецца і аўтары публікуюць разнастайныя аль-
бомы - каталогі мастацтва Беларусі.
У дарэформенны перыяд з'явіліся навуковыя і вучэбныя
выданні дакументаў па гісторыі Беларусі з'явіліся ў першай
палове XIX стагоддзя. Гэтай працай займаліся Віленская,
Пецярбургская археаграфічныя камісіі і іншыя ўстановы. У
савецкі час зроблены публікацыі некалькіх цікавых зборні-
каў дакументаў. Сярод іх трэба вылучыць "Матэрыялы па
гісторыі мануфактуры Беларусі ў часы распаду феадалізму",
"Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі (1772-1903 гг.)",
"Беларусь у эпоху феадалізму" і іншыя.