Table Of ContentМікалай Плавінскі, Людміла Дучыц,
Аляксандр Плавінскі, Вадзім Шадыра
КУРГАННЫЯ МОГІЛЬНІКІ ЗАХАДУ
БРАСЛАЎСКАГА ПААЗЕР’Я
(МАТЭРЫЯЛЫ РАСКОПАК 1978–2010 ГАДОЎ)
Мінск
«Галіяфы»
2014
УДК 902/904(476.5)
ББК 63.4(4Беи)
К96
Рэцэнзенты:
Штыхаў Г.В.,
доктар гістарычных навук, прафесар, галоўны навуковы супрацоўнік
аддзела археалогіі сярэдніх вякоў і Новага часу Інстытута гісторыі
Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Кошман В.І.,
кандыдат гістарычных навук, дацэнт, загадчык
аддзела археалогіі сярэдніх вякоў і Новага часу Інстытута гісторыі
Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
Плавінскі, М.А. і інш.
К96 Курганныя могільнікі захаду Браслаўскага Паазер’я (матэрыялы раско-
пак 1978–2010 гадоў) / М.А. Плавінскі, Л.У. Дучыц, А.М. Плавінскі, В.І. Ша-
дыра. – Мінск : Галіяфы, 2014. – 220 с. : іл.
ISBN 978-985-7021-60-4
Кніга прысвечана публікацыі і аналізу матэрыялаў раскопак курганных могільнікаў за-
ходняй часткі Браслаўскага Паазер’я, якія праводзіліся аўтарамі на працягу 1978–2010 гг. На
падставе дадзеных гэтых раскопак і прыцягнення матэрыялаў іншых даследаванняў аўтары
вызначаюць храналогію і асаблівасці засялення рэгіёна, а таксама этнакультурную прыналеж-
насць яго насельніцтва.
Разлічана на археолагаў, гісторыкаў, музейных супрацоўнікаў, краязнаўцаў і ўсіх, хто
цікавіцца гісторыяй і археалогіяй Беларусі.
УДК 902/904(476.5)
ББК 63.4(4Беи)
ISBN 978-985-7021-60-4 © Плавінскі М.А., 2014
© Афармленне. ПВУП «Галіяфы», 2014
ЗМЕСТ
ПРАДМОВА (М.А. Плавінскі). ....................................................... 5
1. ГІСТОРЫЯ АРХЕАЛАГІЧНАГА ВЫВУЧЭННЯ КУРГАННЫХ
МОГІЛЬНІКАЎ НА ЗАХАДЗЕ БРАСЛАЎСКАГА ПААЗЕР’Я
(М.А. Плавінскі)........................................................................ 7
1.1. Гісторыя палявых археалагічных даследаванняў курганных могільнікаў
на захадзе Браслаўскага Паазер’я ................................................. 7
1.2. Падыходы да інтэрпрэтацыі вынікаў раскопак
(гістарыяграфічны агляд). ........................................................ 9
II. КУРГАННЫ МОГІЛЬНІК АХРЭМАЎЦЫ (БЯЛЬМОНТЫ)
(М.А. Плавінскі, Л.У. Дучыц, А.М. Плавінскі) ....................................... 23
2.1. Месцазнаходжанне ........................................................... 23
2.2. Гісторыя даследавання ...................................................... 23
2.3. Апісанне курганоў, даследаваных у 1978, 1982 і 1997 гадах. ............... 24
2.4. Пахавальны абрад ............................................................ 29
2.5. Пахавальны інвентар. ....................................................... 30
2.6. Датаванне і культурная прыналежнасць .................................. 31
III. КУРГАННЫ МОГІЛЬНІК ВУСЦЕ (БОГІНА)
(М.А. Плавінскі, Л.У. Дучыц, В.І. Шадыра) .......................................... 41
3.1. Месцазнаходжанне ........................................................... 41
3.2. Гісторыя даследавання ...................................................... 41
3.3. Апісанне курганоў, даследаваных у 1982, 1986 і 1987 гадах. ............... 42
3.4. Пахавальны абрад ............................................................ 50
3.5. Пахавальны інвентар. ....................................................... 51
3.6. Датаванне і культурная прыналежнасць .................................. 53
IV. КУРГАННЫ МОГІЛЬНІК ОПСА: МАТЭРЫЯЛЫ РАСКОПАК
1990 І 1996 ГАДОЎ (М.А. Плавінскі, Л.У. Дучыц, А.М. Плавінскі). ................ 75
4.1. Месцазнаходжанне ........................................................... 75
4.2. Гісторыя даследавання ...................................................... 75
4.3. Апісанне курганоў, даследаваных у 1990 і 1996 гадах 76
V. КУРГАННЫ МОГІЛЬНІК ОПСА: МАТЭРЫЯЛЫ РАСКОПАК 2010 ГОДА
(М.А. Плавінскі)....................................................................... 95
5.1. Методыка правядзення раскопак ........................................... 95
5.2. Апісанне курганоў, даследаваных у 2010 г. .................................. 95
5.3. Пахавальны абрад ...........................................................104
5.4. Пахавальны інвентар. ...................................................... 106
5.5. Датаванне і культурная прыналежнасць .................................107
VI. КУРГАННЫ МОГІЛЬНІК РАЦКІ БОР
(М.А. Плавінскі, Л.У. Дучыц, В.І. Шадыра) .........................................129
6.1. Месцазнаходжанне .......................................................... 129
6.2. Гісторыя даследавання ..................................................... 129
6.3. Апісанне курганоў, даследаваных у 1983 і 1990 гадах .....................130
6.4. Пахавальны абрад ...........................................................133
6.5. Пахавальны інвентар. ...................................................... 134
6.6. Датаванне і культурная прыналежнасць .................................135
VII. НАСЕЛЬНІЦТВА ЗАХАДУ БРАСЛАЎСКАГА ПААЗЕР’Я
Ў ДРУГОЙ ПАЛОВЕ І – ПАЧАТКУ ІІ ТЫСЯЧАГОДДЗЯ Н.Э.
ПАВОДЛЕ МАТЭРЫЯЛАЎ ПАХАВАЛЬНЫХ ПОМНІКАЎ
(М.А. Плавінскі)......................................................................147
7.1. Насельніцтва захаду Браслаўскага Паазер’я
ў трэцяй чвэрці І тыс. н.э. ......................................................147
7.2. Насельніцтва захаду Браслаўскага Паазер’я
ў канцы І тыс. н.э.................................................................150
7.3. Насельніцтва захаду Браслаўскага Паазер’я
на мяжы І і ІІ тыс. н.э.. .......................................................... 152
ЗАКЛЮЧЭННЕ (М.А. Плавінскі). ................................................. 195
summary. .......................................................................... 199
ЛІТАРАТУРА. ....................................................................... 205
СПІС СКАРАЧЭННЯЎ. ............................................................ 219
ПРАДМОВА
На працягу некалькіх апошніх дзесяцігоддзяў Браслаўскае Паазер’е
стала вылучаецца беларускімі археолагамі – даследчыкамі помнікаў жалез-
нага веку і эпохі Сярэднявечча – як асобны гісторыка-культурны рэгіён.
Гэты рэгіён у адпаведнасці з сучасным адміністратыўна-тэрытарыяльным
падзелам Рэспублікі Беларусь уключае Браслаўскі, Мёрскі і частку
Шаркаўшчынскага раёнаў Віцебскай вобласці. У старажытнасці ён меў на-
туральныя межы, якія, у значнай ступені, і прадвызначылі яго гісторыка-
культурную адасобленасць і дазволілі вылучыць сярод іншых тэрыторый
Сярэдняга і Ніжняга Падзвіння. Гэтымі межамі сталі Заходняя Дзвіна на
поўначы, яе левы прыток Дзісна на поўдні і возера Дрысвяты на захадзе
(мал. 1).
У сваю чаргу, у канцы І – пачатку ІІ тыс. н.э. рэгіён Браслаўскага
Паазер’я выразна падзяляўся на дзве часткі – заходнюю і ўсходнюю, якія
адрозніваліся па характары іх заселенасці, храналагічнай і культурнай
прыналежнасці помнікаў. Дадзеная праца мае на мэце максімальна поўную
публікацыю і аналіз матэрыялаў раскопак курганных могільнікаў заходняй
часткі Браслаўскага Паазер’я, якія праводзіліся яе аўтарамі ў 1978–1997 і
2010 гг.
Нельга не адзначыць, што Браслаўскае Паазер’е з’яўляецца, бадай, ад-
ным з найлепш даследаваных у археалагічным плане рэгіёнаў Беларускага
Падзвіння. Разам з тым, як у выпадку з Браслаўскім Паазер’ем, так і ва ўсім
Беларускім Падзвінні, ды, напэўна, і ва ўсёй беларускай археалогіі, адчува-
ецца значны недахоп публікацый крыніцазнаўчага характару. Часта склад-
ваецца сітуацыя, калі з-за малога аб’ёму артыкулаў даследчыкі вымушаны
выкладаць толькі свае высновы, падмацоўваючы іх найбольш важнымі
фактамі. Большая ж частка археалагічных крыніц, на падставе якіх гэтыя
высновы былі зроблены, застаецца па-за межамі публікацый. Але спра-
ваздачы аб даследаваннях таксама далёка не заўжды ўтрымліваюць усю
інфармацыю аб праведзеных працах, а музейныя калекцыі з цягам часу мо-
гуць апынуцца ў перамяшаным ці дэпашпартызаваным стане (гэта асабліва
тычыцца матэрыялаў, што патрапілі ў школьныя музеі).
Улічваючы гэтыя факты, паўнавартасная публікацыя матэрыялаў рас-
копак падаецца на сённяшнім этапе развіцця беларускай археалогіі не менш
важнай, чым выданне прац аналітычнага характару. Таму маем падставы
спадзявацца, што дадзеная кніга зацікавіць калегаў, якія займаюцца выву-
чэннем пытанняў сярэднявечнай археалогіі Усходняй Еўропы.
Карыстаючыся з нагоды, аўтары хочуць прынесці шчырую па-
дзяку ўсім, хто дапамагаў у апрацоўцы і падрыхтоўцы да новага вы-
дання матэрыялаў раскопак курганных могільнікаў заходняй часткі
Браслаўскага Паазер’я. Гэта, у першую чаргу, тычыцца кіраўніцтва і
6 Курганныя могільнікі захаду Браслаўскага Паазер’я
супрацоўнікаў Браслаўскага раённага аб’яднання музеяў Г.С. Падалян,
А.Т. Панцялейкі, К.С. Шыдлоўскага і І.В. Шыдлоўскай, В.А. Зінкевіча і
Э.У. Зінкевіч, Г.Х. Базарэвіч, захавальніка музея Відзаўскага дзяржаўнага
прафесійна-тэхнічнага каледжа Т.М. Плешывавай. Таксама шчыра дзя-
куем супрацоўнікам аддзела захавання і выкарыстання археалагічнай
спадчыны Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі
к.г.н. А.В. Вайцяховічу і к.г.н. М.В. Клімаву.
1. ГІСТОРЫЯ АРХЕАЛАГІЧНАГА ВЫВУЧЭННЯ
КУРГАННЫХ МОГІЛЬНІКАЎ НА ЗАХАДЗЕ
БРАСЛАЎСКАГА ПААЗЕР’Я
1.1. Гісторыя палявых археалагічных даследаванняў курганных
могільнікаў на захадзе Браслаўскага Паазер’я
Пачатак археалагічнага вывучэння курганных могільнікаў Браслаўскага
Паазер’я прыпадае на 1850-я гг. і звязаны з імем графа У. Плятэра. На жаль,
звесткі аб іх вельмі ўрыўкавыя і нешматлікія. Матэрыялы гэтых раскопак на
сённяшні дзень застаюцца неідэнтыфікаванымі ў музейных зборах. Разам
з тым вядома, што Плятэр раскопваў курганы ў могільніках Ахрэмаўцы
(Бяльмонты), Рацкі Бор, Опса, Даўбор, Вусце (Богіна (Покровский, 1895,
с. 181, 185–186, 198, 203, 211)).
Раскопкі курганоў у Ахрэмаўцах маглі пачацца яшчэ ў першай пало-
ве 1850-х гг., бо ў 1856 г. Плятэр перадаў у Віленскі музей старажытнасцяў
«кавалкі урны, бронзавыя ўпрыгажэнні і да т.п., знойдзеныя ў маёнтку
яго Бяльмонты ў Ковенскай губерні» (Записки…, с. 56). Аб дзейнасці гра-
фа ўзгадвае таксама Ф.В. Пакроўскі. Па звестках, атрыманых ім ад самога
ўладальніка маёнтка, у курганах знаходзілі гліняныя гаршкі (Покровский,
1895, с. 181).
Верагодна, з раскопкамі графа Плятэра можна звязаць кур-
ган 3 могільніка Пагошча, даследаваны экспедыцыяй Нацыянальнага
гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь у 2009 г. (раскоп ХІ). Пад насы-
пам была выяўлена яміна, блізкая да прамавугольнай формы, памерам
4,5–3,8 м (па лініі поўнач–поўдзень) × 3,8 м (па лініі захад–усход), заглы-
бленая ў мацярык на 0,2–0,3 м і відавочна арыентаваная па баках свету.
Гэтая яміна, напэўна, можа з’яўляцца рэшткамі закладзенага У. Плятэрам
раскопа-«калодзежа». Пасля завяршэння земляных работ «калодзеж» не
быў засыпаны і з цягам часу паступова «зацягваўся». Першапачаткова
курган змяшчаў два пахаванні – па абрадзе інгумацыі і крэмацыі (у
запаўненні «раскопу» Плятэра выяўлены рэшткі пахавальнага інвентару
(Плавінскі, 2013)).
Па-сапраўднаму навуковыя археалагічныя даследаванні ў Браслаўскім
Паазер’і распачаў Ф.В. Пакроўскі. Улетку 1893 г. у межах падрыхтоўкі да ІХ
археалагічнага з’езда ў Вільні ён правёў шырокамаштабныя раскопкі кур-
ганных могільнікаў Браслаўскага Паазер’я, у тым ліку і на захадзе рэгіёна.
Усяго ім было даследавана 56 курганоў у шасці могільніках: Заборныя
Гумны (Браслаў) – 6, Ахрэмаўцы (Бяльмонты) – 7, Рацкі Бор – 20, Опса –
11, Даўбор – 8, Вусце (Богіна) – 4. Вынікі гэтых раскопак былі выкладзе-
ны ў невялікай працы даследчыка «Из доисторического быта на славяно-
8 Курганныя могільнікі захаду Браслаўскага Паазер’я
литовской границе» (Покровский, 1894), і ў яго вялікім артыкуле «Курганы
на границе современной Литвы и Белоруссии», які быў апублікаваны ў 1895 г.
у першым томе прац Дзявятага археалагічнага з’езда ў Вільні (Покровский,
1895). Апошняя праца адрозніваецца грунтоўнымі апісаннямі будовы курган-
ных насыпаў і пахавальнага абраду, а таксама дастаткова поўным і дакладным
апісаннем пахавальнага інвентару (з прывядзеннем магчымых аналогій). На
жаль, у гэтым артыкуле Ф.В. Пакроўскага адсутнічае графічная дакументацыя
(планы і профілі курганоў) і выявы большасці знаходак, што, натуральна, змян-
шае яго навуковыя вартасці. Разам з тым, нельга не адзначыць, што для свайго
часу гэтая праца мела надзвычай высокі метадычны і аналітычны ўзровень.
Акрамя праведзеных на тэрыторыі Браслаўскага Паазер’я раскопак
курганоў, Ф.В. Пакроўскім былі складзены археалагічныя карты Віленскай і
Ковенскай губерняў (мал. 2–3), дзе змешчана інфармацыя аб разглядаемых
могільніках (Покровский, 1893, с. 6; 1899, с. 25, 26–28, 31–32).
Пасля палявых прац Ф.В. Пакроўскага вывучэнне археалагічных
помнікаў Браслаўскага Паазер’я доўгі час не праводзілася. Матэрыялы яго
раскопак склалі крыніцазнаўчую базу для некалькіх пакаленняў археолагаў,
якія закраналі ў сваіх даследаваннях праблематыку, звязаную з Браслаўскім
Паазер’ем.
Новыя раскопкі курганоў на Браслаўшчыне адбыліся толькі ў 1937–
1938 гг. Яны былі праведзены супрацоўнікамі Археалагічнага музея
Універсітэта Стэфана Баторыя ў Вільні А. Цэгак-Галубовіч і У. Галубовічам.
У ліпені і верасні 1935 г. яны ажыццявілі археалагічныя разведкі на
Браслаўшчыне з мэтай рэгістрацыі, аховы і правядзення разведачных рас-
копак археалагічных помнікаў. Былі часткова абследаваны берагі азёр вакол
Браслава і польскі бераг Заходняй Дзвіны ад Друі да Дзісны (мал. 5). Усяго
было выяўлена і паўторна абследавана каля 100 археалагічных помнікаў
(Hołubowicz, 1937, s. 87). У 1938 г. яны раскапалі 2 курганы ў Бяльмонтах.
У адным з іх было выяўлена трупаспаленне, у другім пахавання не было
(Hołubowiczowie, 1940, s. 6). На жаль, больш дакладнай інфармацыі аб гэтых
раскопках не захавалася.
Вынікі разведак і раскопак 1933–1939 гг. абагулены А. Цэгак-Галубовіч і
У. Галубовічам у 1939 г. у археалагічнай мапе, якая была апублікавана толькі па
заканчэнні Другой сусветнай вайны ў 1945 г. як археалагічная мапа Вілейскай
акругі БССР. Як вынікае з мапы, на захадзе Браслаўскага Паазер’я Галубовічам
было вядома 12 курганных могільнікаў і груп (Голубович, Голубович, 1945,
рис. 53). На жаль, археалагічная мапа Вілейскай акругі засталася «сляпой» –
спіс помнікаў, адзначаных на ёй, у публікацыю не ўвайшоў (мал. 4).
Другая сусветная вайна перапыніла археалагічнае вывучэн-
не Браслаўскага Паазер’я, у тым ліку і раскопкі курганоў. Новы этап
даследаванняў курганных могільнікаў пачаўся толькі ў другой палове
1970-х гг. і звязаны, найперш, з імем Л.У. Дучыц. На захадзе Браслаўскага
Паазер’я яна правяла раскопкі курганоў у могільніках Ахрэмаўцы
(Бяльмонты) і Опса. У Ахрэмаўцах было даследавана 5 насыпаў у 1978 і
1982 гг. (Плавінскі, Дучыц, Плавінскі, 2011), а ў Опсе раскапаны 1 курган
Плавінскі М., Дучыц Л., Плавінскі А., Шадыра В. 9
у 1991 г. (Плавінскі, Плавінскі, 2005а, с. 129–131). Акрамя таго, сумесна з
В.І. Шадырам Л.У. Дучыц у 1982, 1986–1987 гг. правяла раскопкі курганнага
могільніка Вусце (Богіна), дзе было вывучана 16 насыпаў (Дучыц, Шадыра,
1992). У 1983 і 1990 гг. імі было даследавана 6 курганоў у Рацкім Бары (Дучыц,
Шадыра, 2004).
У 1996–1997 гг. даследаванні курганных могільнікаў на захадзе
Браслаўскага Паазер’я праводзілі А.М. Плавінскі і В.Н. Рабцэвіч. У 1996 г.
яны раскапалі 5 курганоў у Опсе (Плавінскі, Плавінскі, 2005а), а ў 1997 г. 5
курганоў у Ахрэмаўцах (Бяльмонтах (Плавінскі, Дучыц, Плавінскі, 2011)).
Пасля пэўнага перапынку раскопкі курганоў на захадзе Браслаўскага
Паазер’я былі ўзноўлены М.А. Плавінскім. На працягу 2005–2009 гг. быў
цалкам даследаваны курганны могільнік Пагошча, які складаўся з 15
насыпаў (Плавінскі, 2011а, с. 131–135), а ў 2010 г. былі адноўлены раскопкі
курганнага могільніка Опса, дзе вывучана 4 курганы (Плавінскі, 2012).
Такім чынам, з 1893 па 2010 гг. у заходняй частцы Браслаўскага Паазер’я
было даследавана 115 курганоў (табл. 1).
Напрыканцы агляду гісторыі палявых даследаванняў курганных
могільнікаў захаду Браслаўскага Паазер’я неабходна падкрэсліць, што ў да-
дзенай працы падрабязна публікуюцца і аналізуюцца матэрыялы раскопак
1978–1997 і 2010 гг. Разам з тым, у заключнай, аналітычнай частцы шырока
выкарыстоўваюцца як дадзеныя папярэдніх раскопак (Ф.В. Пакроўскага, А. і
У. Галубовічаў), так і вынікі даследаванняў курганнага могільніка Пагошча
экспедыцыяй Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь у
2005–2009 гг. Такі падыход дазваляе даць максімальна поўную характары-
стыку курганных могільнікаў захаду Браслаўскага Паазер’я, што і з’яўляецца
асноўнай мэтай дадзенай працы.
1.2. Падыходы да інтэрпрэтацыі вынікаў раскопак
(гістарыяграфічны агляд)
Першыя абагульненні на тэму храналогіі і этнакультурнай
прыналежнасці курганных могільнікаў Браслаўскага Паазер’я былі
зроблены Ф.В. Пакроўскім. Ён лічыў, што даследаваныя ім курга-
ны з пахаваннямі па абрадзе інгумацыі (Укля, Заборныя Гумны) былі
пакінутыя славянскім насельніцтвам не пазней за ХІ ст. Абапіраючыся
на этнагеаграфію «Аповесці мінулых гадоў», Ф.В. Пакроўскі вызначаў гэ-
тыя курганы як пахаванні дрыгавічоў. Пахаванні па абрадзе крэмацыі ён
лічыў літоўскімі (Покровский, 1895, с. 176, 180, 184). Падставай для гэтага
стала меркаванне даследчыка аб тым, што «абрад трупаспалення – звы-
чайны для суседніх, на з.(ахад) земляў, дзе жывуць літоўцы, і вельмі рэдка
назіраецца на ў.(сход) адсюль – у месцах старажытных паселішчаў сла-
вян». Ф.В. Пакроўскі абапіраўся таксама на сучасныя яму этнаграфічныя
да дзеныя аб рассяленні беларускага і літоўскага насельніцтва на тэрыторыі
Браслаўскага Паазер’я. Ён лічыў, што этнаграфічныя межы канца ХІХ ст.
адпавядалі межам сярэднявечным (Покровский, 1895, с. 197). Датаванне
курганных могільнікаў з пахаваннямі па абрадзе крэмацыі (Рацкі Бор,
