0 tc çukurova üniversitesi sosyal bilimler enstitüsü temel islam bilimleri anabilimdalı islam ...

221 Pages·2007·1.11 MB·English

0
T. C.
ÇUKUROVA ÜN(cid:1)VERS(cid:1)TES(cid:1)
SOSYAL B(cid:1)L(cid:1)MLER ENST(cid:1)TÜSÜ
TEMEL (cid:1)SLAM B(cid:1)L(cid:1)MLER(cid:1) ANAB(cid:1)L(cid:1)MDALI

(cid:1)SLAM KELAMINDA ZAMAN KAVRAMI

(cid:1)lknur DEM(cid:1)R

YÜKSEK L(cid:1)SANS TEZ(cid:1)

ADANA- 2006
1
T. C.
ÇUKUROVA ÜN(cid:1)VERS(cid:1)TES(cid:1)
SOSYAL B(cid:1)L(cid:1)MLER ENST(cid:1)TÜSÜ
TEMEL (cid:1)SLAM B(cid:1)L(cid:1)MLER(cid:1) ANAB(cid:1)L(cid:1)MDALI

(cid:1)SLAM KELAMINDA ZAMAN KAVRAMI

(cid:1)lknur DEM(cid:1)R

Danı(cid:2)man : Yrd. Doç. Dr. (cid:1)smail YÜRÜK

YÜKSEK L(cid:1)SANS TEZ(cid:1)

ADANA- 2006
2
Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlü(cid:3)üne
Bu çalı(cid:1)ma, jürimiz tarafından Temel (cid:2)slam Bilimleri Anabilim Dalında
YÜKSEK L(cid:2)SANS TEZ(cid:2) olarak kabul edilmi(cid:1)tir.

Ba(cid:2)kan: Yrd. Doç. Dr. (cid:2)smail YÜRÜK
(Danı(cid:1)man)

Üye: Prof. Dr. Halife KESK(cid:2)N

Üye: Doç. Dr. Kadir ALBAYRAK

ONAY:
Yukarıdaki imzaların, adı geçen ö(cid:3)retim elemanlarına ait olduklarını onaylarım.
…/…/ 2006

Prof. Dr. Nihat KÜÇÜKSAVA(cid:4)
Enstitü Müdürü

Not: Bu tezde kullanılan özgün ve ba(cid:1)ka kaynaktan yapılan bildiri(cid:1)lerin, çizelge, (cid:1)ekil
ve foto(cid:3)rafların kaynak gösterilmeden kullanımı, 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri
Kanunu’ndaki hükümlere tabidir.
i
ÖZET
(cid:1)SLAM KELAMINDA ZAMAN KAVRAMI
(cid:1)lknur DEM(cid:1)R
Yüksek Lisans Tezi, Temel (cid:1)slam Bilimleri Anabilim Dalı
Danı(cid:2)man: Yrd. Doç. Dr. (cid:1)smail YÜRÜK
Aralık 2006, 213 Sayfa

(cid:2)slâm dü(cid:1)üncesinde zaman kavramı onu bir varlık olarak algılayan ve sadece
zihnin bir kurgusundan ibaret olarak dü(cid:1)ünen iki farklı ekolün görü(cid:1)leri çerçevesinde
tartı(cid:1)ılmı(cid:1)tır. Birincisi felsefenin zaman yorumu, ikincisi ise kelâmın zaman anlayı(cid:1)ını
ortaya koymaktadır. Bunun için her (cid:1)eyden önce kavramın sözlük ve terim anlamları
üzerinde durup ardından (cid:2)slâm ilahiyatının temelini te(cid:1)kil eden Kur’ân’ın içerdi(cid:3)i,
zamana dair bilgileri, bunların tefsirlerine de yer vererek açıklamaya çalı(cid:1)tık.
Zaman kavramının felsefede ele alını(cid:1) ve algılanı(cid:1) tarzını ortaya koyabilmek
amacıyla belli ba(cid:1)lı filozofların konu ile ilgili de(cid:3)erlendirmelerine yer verdik. Kelâm
ilminin zaman hakkındaki çe(cid:1)itli fikirlerini de önder nitelikteki kelâm âlimlerinin
eserlerinde yer alan (cid:1)ekliyle aktararak de(cid:3)erlendirmeye çalı(cid:1)tık. Kelâmcıların genel
olarak zamanın ve hareketin hakikatini kabul etmediklerini gördük.
Kelâm bilginlerinin izledi(cid:3)i ve Kur’ân’ın da metodu olan, fizikten metafizi(cid:3)e
delil getirme çabalarının pozitif bilimin verilerinden faydalanabilmeyi olanaklı kılması
dolayısıyla konunun anla(cid:1)ılmasında çok daha aydınlatıcı oldu(cid:3)u kanaatine vardık.
Kelâmcıların genel olarak zamanın ve hareketin hakikatini kabul etmedi(cid:3)i, buna
gerekçe olarak da filozoflar tarafından varlı(cid:3)ı kabul edilen zamanın cüzleri olan geçmi(cid:1)
ve gelece(cid:3)in içinde ya(cid:1)anılan anda var olmadı(cid:3)ı ve (cid:1)imdinin ise hemen kaybolup gitmi(cid:1)
oldu(cid:3)u, bu nedenle de zamanı anlamanın imkânının ancak varlıkla birlikte bulundu(cid:3)unu
iddia ettikleri ve bu kanaatin birçok kelâmî ve felsefî çıkmaza çözüm te(cid:1)kil etmekte
oldu(cid:3)u fark edilmi(cid:1)tir.

Anahtar Kelimeler: Zaman, varlık, hareket, hakikat, akı(cid:1), izafiyet, ezel, âlem,
yaratılı(cid:1), büyük patlama, felsefî yorum, kelâmî yorum.
ii
ABSTRACT
CONSEPT OF TIME IN ISLAMIC THEOLOGY
(cid:1)lknur DEM(cid:1)R
Master Thesis, the Department of the Basic Islamic Sciences
Supervisor: Yrd. Doç. Dr. (cid:1)smail YÜRÜK
December 2006, 213 Pages

Consept of time in Islamic thought has been argued in the frame of opinions of
two different schools which one of them perceived concept of time as a creature, and
the other considered it speculation of mind. The first one shows the interpretation of
time of philosophy and the second manifests the perception of time of theology. This is
why, first, we dwelt on literal and terminological meanings of the concept, then, we
explained the information related to time in Qoran constituting the mainstay of Islamic
theology, including their exegsis.
To show the way of study and perception of concept of time in philosophy, we
dealt with eminent philosophers’ opinions related to the topic. We also tried to
interprate the varioss opinions about time in theology by qoting them from the Works of
prominent theologs. Meanwhile, we discerned that the theologs, generally, did not
accept the truth of time and movement.
We reached the opinion that the method of theologs, of Qoran as well, the efforts
for giving prof, from physical word for metaphysical things are more much to
understand the topic, because it makes use of the exact sciences’ datum possible.
In this study, it is discerned that theology, did not accept the truth of time and
movement, because they had some problems with the pieces of time, past, future and
present which their existence is accepted by philosophers. According to he ologs the
past and future did not exist in the actual moment and present faded away immediately.
They claimed that understanding time is possible only together with existence. This
claim also gives solutions for many theological and philosophical blinds.

Keywords: Time, existence, movement, the truth, flow, relativity, pasteternity,
cosmos, creation, big bang, philasophical comment, Islamic theological comment.
iii
ÖNSÖZ
Zaman, insanlı(cid:3)ın merak edip cevap bulmaya çalı(cid:1)tı(cid:3)ı sorulardan biri olarak
tarih boyunca ele alınarak anla(cid:1)ılmaya çalı(cid:1)ılmı(cid:1) bir kavram olmu(cid:1)tur. Bu ba(cid:3)lamda
zamanın var olup olmadı(cid:3)ı, varsa nasıl olu(cid:1)tu(cid:3)u, bir ba(cid:1)langıcının olup olmadı(cid:3)ı,
mutlak mı izafî mi oldu(cid:3)u, zamanın mekânla ve hareketle ya da süre ile ili(cid:1)kisi, zamanın
evrenin yaratılı(cid:1)ıyla ilgisi gibi sorular daima gündemde kalmı(cid:1)tır. Hem dü(cid:1)ünce hem
bilim tarihinde zamanın varlı(cid:3)ı, olu(cid:1)umu, metafizik âleme, fizikî evrene ve insanlı(cid:3)a
etkisi merak konusu olmu(cid:1) ve cevaplandırılmaya çalı(cid:1)ılmı(cid:1)tır. Bu nedenle konunun
özünün yaratıcısı olan Yüce Allah’ın insanlı(cid:3)ı aydınlatmak üzere gönderdi(cid:3)i mesajlarını
içeren Kur’an-ı Kerim ve onu rehber edinen (cid:2)slâm dü(cid:1)ünürleri ve özellikle kelâm
âlimlerinin görü(cid:1)lerinin bilimin verileri de dikkate alınarak de(cid:3)erlendirilmesinin
aydınlatıcı olaca(cid:3)ı kanaatini ta(cid:1)ımaktayız.
Giri(cid:1)le birlikte dört bölümden meydana gelen çalı(cid:1)manın giri(cid:1) bölümünde zaman
kavramının tanımları, dü(cid:1)ünürlerin ve bilim adamlarının zaman tanımları gibi konular
kısaca ele alınmı(cid:1)tır.
(cid:2)kinci bölümde Kur’an’da yer alan zaman mefhumu ile ili(cid:1)kili ayetler bazı
müfessirlerin yorumları do(cid:3)rultusunda açıklanmaya ve de(cid:3)erlendirmeye çalı(cid:1)ılmı(cid:1)tır.
Üçüncü bölümde felsefî dü(cid:1)üncede zaman problemi, yalnızca (cid:2)slâm
filozoflarının yanında onları etkileyen (cid:2)lk Ça(cid:3) filozoflarının zaman, mekân ve hareketle
ilgili görü(cid:1)leri ele alınmı(cid:1), di(cid:3)er taraftan ça(cid:3)da(cid:1) ve ileri gelen filozof ve bilim
adamlarının dü(cid:1)üncelerine de yer verilmi(cid:1)tir.
Son bölümde ise kelâm dünyasında konunun ele alını(cid:1)ı yine belirli ekoller ve
bunların temsilcileri olan kelâm âlimlerine öncelik verilerek incelenmeye çalı(cid:1)ılmı(cid:1)tır.
Bu çalı(cid:1)mada yardımlarını esirgemeyen muhterem hocam Yrd. Doç. Dr. (cid:2)smail
Yürük’e te(cid:1)ekkürlerimi arz ederim. Ayrıca bana yardımda bulunan tüm hocalarıma ve
arkada(cid:1)larıma da te(cid:1)ekkürlerimi sunarım.
Faydalı ilim elde etmek amacıyla yaptı(cid:3)ımız bu çalı(cid:1)mada ilim mirasımızın
temelini atan ve bunu bizlere ula(cid:1)tıran bilginlerimizin birikimlerini de(cid:3)erlendirmek
yoluyla bundan sonra yapılacak çalı(cid:1)malarda katkımızın bulunmasını ümit etmekteyiz.
Ayrıca (cid:2)F2004 YL13 No’lu projemizi destekleyen Çukurova Üniversitesi’ne
te(cid:1)ekkür ederim.
(cid:2)lknur DEM(cid:2)R
Adana 2006
iv
(cid:1)Ç(cid:1)NDEK(cid:1)LER
ÖZET..............................................................................................................................i
ABSTRACT...................................................................................................................ii
ÖNSÖZ.........................................................................................................................iii
KISALTMALAR........................................................................................................vii
G(cid:1)R(cid:1)(cid:4).............................................................................................................................1
1. Konunun Amacı..........................................................................................................1
2. Konunun Kapsamı......................................................................................................1
3. Ara(cid:1)tırmanın Metotları...............................................................................................2
4. Zaman Kavramı..........................................................................................................2
4.1. Zamanın Sözlük Anlamı......................................................................................3
4.2. Zamanın Terim Anlamı........................................................................................4
B(cid:1)R(cid:1)NC(cid:1) BÖLÜM
KUR’AN’DA ZAMAN
1.1. Kur’an’da Zamanın Yaratılı(cid:1)ı..................................................................................7
1.2. Âlemin Yaratılı(cid:1)ı ve Zaman.....................................................................................7
1.3. Kur’an’da Zamanın Taksimi..................................................................................18
1.4. Zamanın (cid:2)zafiyeti...................................................................................................22
1.5. Ezelîlik ve Ebedîlik................................................................................................28
1.6. Zamanın Kutsiyeti..................................................................................................30
1.7. Zaman Üzerine Yemin...........................................................................................31
1.8. Gayb Kavramı ve Zamanla (cid:2)li(cid:1)kisi........................................................................33
1.9. Âhiret Kavramı ve Zamanla (cid:2)li(cid:1)kisi.......................................................................38
1.10. Kur’an’da (cid:2)smi Zaman Mefhumuyla Ba(cid:3)lantılı Olan Sureler.............................46
1.10.1. Fecr Suresi..................................................................................................46
1.10.2. Leyl Suresi.................................................................................................48
1.10.3. Duhâ Suresi................................................................................................48
1.10.4. Kadir Suresi................................................................................................49
1.10.5. Asr Suresi...................................................................................................49
(cid:1)K(cid:1)NC(cid:1) BÖLÜM
III. FELSEFÎ DÜ(cid:4)ÜNCEDE ZAMAN PROBLEM(cid:1)
2.1. Varlık Olması Açısından Zaman...........................................................................55
2.1.1. Zamanın Varlı(cid:3)ının (cid:2)nkârı............................................................................55
v
2.1.2. Zamanın Zihnî Bir Varlıktan (cid:2)baret Oldu(cid:3)u (cid:2)ddiası.....................................56
2.1.3. Zamanın Haricî Bir Varlık Oldu(cid:3)u (cid:2)ddiası..................................................57
2.1.4. Zamanın Ezelî ve Zorunlu Bir Varlık Oldu(cid:3)u (cid:2)ddiası..................................58
2.2. Zamanın Mahiyeti..................................................................................................60
2.3. Zamanın Olu(cid:1)umu..................................................................................................62
2.3.1. Zamanın Önceli(cid:3)i ve Sonralı(cid:3)ı....................................................................62
2.3.2. Zamanın Cüzleri...........................................................................................65
2.3.3. Zaman ve Hareket........................................................................................69
2.3.4. Zamanın Görecelili(cid:3)i...................................................................................75
2.4. Zamanın Soyutlulu(cid:3)u.............................................................................................77
2.5. Zamanın Kıdemi....................................................................................................79
2.6. Zamanın Süresi/ Devamlılı(cid:3)ı.................................................................................89
2.7. Zamana Göre Varlıklar/ Varlık Açısından Zaman................................................90
2.7.1. Zamanda Yer Alan Varlıklar........................................................................90
2.7.2. Zamanın Ne (cid:2)çinde Ne De Dı(cid:1)ında Yer Alan Varlıklar...............................92
2.7.3. Zaman Dı(cid:1)ı Varlık........................................................................................92
2.8. Tanrı Ve Kâinat Münasebetinde Zaman................................................................94
2.9. Ölüm Ötesinde Zaman Ya da Zamansızlık..........................................................107
2.9.1. Sonsuz Zaman Kavramı.............................................................................107
2.9.2. Ölümsüzlük Kavramı.................................................................................107
2.9.3. Ruh ve Zaman............................................................................................110
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
KELÂMDA ZAMAN KAVRAMI
3.1. Zamanın Varlı(cid:3)ı...................................................................................................116
3.2. Zamanın Mahiyeti................................................................................................121
3.3. Zamanın Olu(cid:1)umu................................................................................................127
3.3.1. Zamanın Taksimi.......................................................................................127
3.3.2. Zaman ve Hareket......................................................................................129
3.3.3. Zamanın Ezelîli(cid:3)i ve Ebedîli(cid:3)i...................................................................133
3.3.4. Zamanın Hudûsu........................................................................................134
3.3.5. Devir ve Teselsülün Zamanla (cid:2)li(cid:1)kisi.........................................................147
3.4. Zamanın Soyutlulu(cid:3)u...........................................................................................149
3.5. Allah-Zaman (cid:2)li(cid:1)kisi............................................................................................154
3.6. Kelam Sıfatı Ve Zaman.......................................................................................167
vi
3.6.1. Kelam’ın Zaman Dı(cid:1)ı Oldu(cid:3)u (cid:2)ddiası........................................................167
3.6.2. Kelamın Zamana Ba(cid:3)lı Oldu(cid:3)u (cid:2)ddiası......................................................175
3.7. Ezelî Bilgi, Kader Ve Zaman...............................................................................180
3.8. Ahir Zaman..........................................................................................................189
3.8.1. Kıyametin Zamanı......................................................................................193
3.8.2 Kıyametin Olu(cid:1)u.........................................................................................194
3.8.3. Kıyametin Ardından Zaman.......................................................................195
SONUÇ......................................................................................................................200
KAYNAKÇA.............................................................................................................204
ÖZGEÇM(cid:1)(cid:4)..............................................................................................................211
vii
KISALTMALAR
A.g.e. : Adı geçen eser
A.g.m. : Adı geçen makale
AÜ(cid:2)F : Ankara Üniversitesi (cid:2)lahiyat Fakültesi
A.(cid:4). : Anonim (cid:4)irketi
Bkz. : Bakınız
C. : Cilt
Çev. : Çeviren
Fak. : Fakültesi
h. : Hicrî
Haz. : Hazırlayan
Hz. : Hazreti
kr(cid:1). : Kar(cid:1)ıla(cid:1)tır
Matb. : Matbaası
M. E. B : Milli E(cid:3)itim Bakanlı(cid:3)ı
MÜ(cid:2)F : Marmara Üniversitesi (cid:2)lahiyat Fakültesi
N(cid:1)r. : Ne(cid:1)riyat
Ofs. : Ofset
s. : Sayfa
S. : Sayı
Tah. : Tahkik eden
Ünv. : Üniversitesi
D(cid:2)A : Türkiye Diyanet Vakfı (cid:2)slam Ansiklopedisi
D(cid:2)B : Diyanet (cid:2)(cid:1)leri Ba(cid:1)kanlı(cid:3)ı
(cid:2)SAM : (cid:2)slami Ara(cid:1)tırmalar Merkezi
OMÜ : Ondokuz Mayıs Üniversitesi
TDV : Türkiye Diyanet Vakfı
ts. : Tarihsiz
Yay. : Yayınları