xıx. yüzyıl fransız seyyahlarına göre van

327 Pages·2012·13.74 MB·Turkish

by  Altemur Bugra

T.C
(cid:2)
stanbul Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü
Tarih Anabilim Dalı

Doktora Tezi

XIX. YÜZYIL FRANSIZ SEYYAHLARINA GÖRE
VAN

(cid:2)
smail MANGALTEPE

9925020115

(cid:3)
Tez Danı manı: Prof. Dr. Abdülkadir DONUK

(cid:2)
stanbul 2005
TEZ ONAYI

…………………………. Bilim Dalında ................... numaralı
...................................’(cid:2)N hazırladı(cid:4)ı “.....................................................”
konulu YÜKSEK L(cid:2)SANS / DOKTORA TEZ(cid:2) ile ilgili TEZ
SAVUNMA SINAVI, Lisansüstü Ö(cid:4)retim Yönetmeli(cid:4)i’nin 10.Maddesi
uyarınca .........., ............ günü saat .......’da yapılmı(cid:3), sorulan sorulara
alınan cevaplar sonunda adayın tezinin ..............................’ne*
OYB(cid:2)RL(cid:2)(cid:3)(cid:2) /OYÇOKLU(cid:3)UYLA karar verilmi(cid:3)tir.

JÜR(cid:2) ÜYES(cid:2) KANAAT(cid:2) (cid:2)MZA
ÖZ

(cid:2)smail Mangaltepe, XIX. Yüzyıl Fransız Seyyahlarına Göre Van

Çalı(cid:3)mamızın amacı XIX. yüzyıl Osmanlı (cid:2)mparatorlu(cid:4)u dönemi Van ve
çevresinin tarihine katkıda bulunmaktır. Bu dönemin kendine has özellikleri olması
ve Batılıların bölgeye ilgilerinin artmasıyla pek çok seyyah gelmi(cid:3) ve bölgenin
co(cid:4)rafi, siyasi, etnik ve ekonomik durumu hakkında teferruatlı bilgiler vermi(cid:3)lerdir.
Bu sebeple bölge hakkında yazılan seyahatnameleri inceleyerek batılıların görü(cid:3) ve
bilgilerinin bilinmesi amacıyla bu çalı(cid:3)mayı gerçekle(cid:3)tirdik. Eserlerin tamamını
tercüme ettikten sonra konularına göre ayırarak de(cid:4)erlendirmeye tabi tuttuk. Tezimiz
giri(cid:3) ve dört bölümden meydana gelmektedir. Birinci bölüm Van ve çevresinin
Co(cid:4)rafi ve Fiziki yapısı, ikinci bölüm Van Sanca(cid:4)ı ve Kazaları, üçüncü bölüm Etnik
ve Dini yapı, dördüncü bölüm ise Mimari Eserlerden olu(cid:3)maktadır.

ABSTRACT

The goal of our works is to contribute to the history of Van and its
environments at the time of the empire ottoman in 19 centuries. As this region has
individual characteristics, with the increase in interest of the European against this
area, several European travelers explored the area and provided the information
detailed on the geography, policy, ethnicity and economy of this region. Therefore by
studying books of the voyages written about this area we have realized this work to
make known ideas and information of Europeans. After having translated all the
works, by classifying according to their subject we studied them. Our thesis contains
the introduction and 4 chapters. The first chapter includes the Geographical and
Physical form of Van and its Surroundings; second chapter the Sancak of the Van
and its Kazas; third chapter Ethnicity and Religious chapter of form; fourth
Architectural of work.

iii
ÖNSÖZ

Türklerin Anadolu ve Balkanlara yerle(cid:3)meleri üzerine geli(cid:3)tirilen politikalar
do(cid:4)rultusunda, Batılı Devletlerden XIX. yüzyılda Osmanlı topraklarına, yüzlerce
seyyah, arkeolog, co(cid:4)rafyacı, ekonomist ve misyoner gelmi(cid:3)tir. Bu insanlar
bölgelerin sosyal, siyasi, ekonomik, co(cid:4)rafi, Askerî, dini ve etnik yapılarını
ara(cid:3)tırmı(cid:3)lar ve elde ettikleri bilgileri raporlar halinde hükümetlerine sunmu(cid:3)lardır.
Fransız seyyahların büyük bir kısmının bu yüzyılda yapmı(cid:3) oldukları seyahatler daha
çok siyasi amaçlı olup verdikleri bilgiler de bu do(cid:4)rultudadır. Ancak tarafsız ve
objektif kalabilen yazarlar da yok de(cid:4)ildir.
Do(cid:4)u Anadolu bölgesi binlerce yıl geçmi(cid:3)i olan büyük bir tarihin ve
medeniyetin merkezi olmu(cid:3)tur. IX. ve X. yüzyıldan itibaren Türk-(cid:2)slam Devletlerinin
hâkimiyetine giren bölge aynı zamanda, Türklere Anadolu’nun kapılarını açan yer
olmasından dolayı ayrı bir de(cid:4)ere sahiptir. Türkler, birinci anavatan Orta Asya’dan
sonra ikinci anavatan olarak Anadolu’yu edinmi(cid:3)lerdir. Bu öneme binaen bölgenin
tarihine katkıda bulunmak üzere bu bölgenin bir kenti olan Van ile ilgili çalı(cid:3)maya
karar verdik. Çalı(cid:3)ma alanımız olarak XIX. yüzyılı seçmemizin sebebi, Van’ın
Türkiye’nin stratejik bir noktasında bulunması, Kafkasya, Orta Asya ve Uzak
do(cid:4)u’ya açılan bir konumda olması ve batılı devletlerin “(cid:5)ark meselesi” adı altında
Türkleri Anadolu’dan çıkarma politikalarını bu bölgelerde uygulamaya geçmi(cid:3)
olmalarıdır. Tezimiz Giri(cid:3) ve dört bölümden olu(cid:3)maktadır. (cid:2)lk bölüm Co(cid:4)rafya ve
bölgenin fiziki durumu, ikinci bölüm Van Sanca(cid:4)ı ve Kazaları, üçüncü bölüm Van
ve Çevresindeki etnik ve dini yapı, dördüncü bölüm ise Mimari eserler olarak
(cid:3)ekillenmi(cid:3)tir.
Çalı(cid:3)malarımda her zaman büyük deste(cid:4)ini gördü(cid:4)üm danı(cid:3)man hocam
Prof.Dr. Abdülkadir DONUK’a sonsuz te(cid:3)ekkürlerimi sunarım. Yine tezimin hazırlık
a(cid:3)amasında dü(cid:3)ünceleri, yönlendirmeleri ve manevi desteklerini esirgemeyen
hocalarım Yrd.Doç.Dr Ali AHMETBEYO(cid:6)LU ve Yrd.Doç.Dr. Mualla U.YÜCEL’e
te(cid:3)ekkürü bir borç bilirim. Ayrıca rahat çalı(cid:3)abilmem amacıyla fedakârlıkta bulunan
e(cid:3)im Pelin ve çocuklarım K.Kübra, Hilal ve R.Selim’e te(cid:3)ekkür ederim.

(cid:2)smail MANGALTEPE
iv
(cid:2)Ç(cid:2)NDEK(cid:2)LER

Öz-Abstract………………………………………………………………………….iii
Önsöz………………………………………………………………………………...iv
(cid:2)çindekiler…………………………………………………………………………….v
Kısaltmalar……………………………………………………………………….....xvi

G(cid:2)R(cid:2)(cid:4)

A- Konunun Takdimi ve Ara(cid:5)tırmanın Metodu………………………………….1
B-Van (cid:2)sminin Men(cid:5)ei……………………………………………………………...4
1-Co(cid:4)rafî Durum……………………………………………………………………..5
2-Tarihçesi…………………………………………………………………………....7
C-Kaynakların Tanıtımı...…………………………………………………………27

I-BÖLÜM
SEYAHATNAMELERDE CO(cid:3)RAF(cid:2) YAPI

A-Da(cid:6)lar…………………………………………………………………………..36
B-Irmaklar………………………………………………...……………………..38
1-Murat Suyu………………………………………………………………………..38
2-Ören Çay…………………………………………………………………………..39
3-Haydarbey Suyu…………………………………………………………………..39
4-Bendimahi Çayı…………………………………………………………………...40
5-Mermit Suyu-Karasu……………………………………………………………...40
6-Anguil su-Ho(cid:3)ap Suyu…………………………………………………………….41
7-(cid:5)ahmiram Suyu……………………………………………………………………41
8-Büyük Zap Suyu…………………………………………………………………..42
C-Göller…………………………………………………………………………...42
1-Van Gölü…………………………………………………………………………..43
v
a-Akdamar Adası…………………………………………………………………....45
b-Adır, Lim ve Ku(cid:3) Adaları…………………………………………………………45
c-Göl Ticareti………………………………………………………………………..46
d-Van Gölü’nde Tuzluluk Oranı…………………………………………………….49
e-Göl Çevresinde Böcekler Ve Ku(cid:3)lar………………………………………………50
2-Erçek Gölü....……………………………………………………………………...51
3-Ke(cid:3)i(cid:3) Gölü………………………………………………………………………...52
4-Akgöl……………………………………………………………………………...52
5-Dil ve A(cid:4)rı Göl……………………………………………………………………52
Ç-Bahçeler….…………………………………………………………………….53
D-Madenler………………………………………………………………………54
1-Tuzlar……………………………………………………………………………...57
E-Ormanlar………………………………………………………………………57
F-Bölgede Deprem……………………………………………………………...58
G-Hayvan Toplulu(cid:6)u…………………………………………………………..60
1-Yabani Hayvan Toplulu(cid:4)u………………………………………………………...61
2-Evcil Hayvanlar…………………………………………………………………...63
3-Arıcılık…………………………………………………………………………….64

II-BÖLÜM
SEYAHATNAMELERDE VAN V(cid:2)LAYET(cid:2) VE KAZALARI

A-Van Merkez Sanca(cid:6)ı………………………………………………………..65
1-Konumu ve Sınırları………………………………………………………………67
2-Yüzölçümü………………………………………………………………………...68
3-(cid:2)klim……………………………………………………………………………….68
4-(cid:2)dârî, Askerî ve Sivil Yapı………………………………………………………...69
5-(cid:5)ehrin Siyasi Durumu……………………………………………………………..72
6-(cid:2)dârî Servisler……………………………………………………………………..73
a-Posta ve Telgraf…………………………………………………………………...74
vi
7-Nüfus……………………………………………………………………………...75
B-Van Merkez Kaza……………………………………………………………84
1-Konumu ve Sınırları………………………………………………………………84
2-Mahalleler ve Sokaklar……………………………………………………………84
3-Nüfus……………………………………………………………………………...86
4-Okullar…………………………………………………………………………….87
5-Edremit Köyü Ve Eserleri………………………………………………………...90
C-Adilcevaz Kazası…………………………………………………………….92
1-Konumu ve Sınırları………………………………………………………………92
2-(cid:2)dârî Yapı………………………………………………………………………….92
3-Nüfus……………………………………………………………………………...92
4-Kaza Merkezi……………………………………………………………………...93
a-Nüfus………………………………………………………………………………93
b-(cid:5)ehrin Yapısı……………………………………………………………………...93
D-Bargiri-Muradiye Kazası………………………………………………….94
1-Konumu ve Sınırları………………………………………………………………94
2-(cid:2)dâri Yapı………………………………………………………………………….94
3-Nüfus……………………………………………………………………………...95
4-Kaza Merkezi……………………………………………………………………..95
a-Nüfus………………………………………………………………………………95
b-(cid:5)ehrin Yapısı……………………………………………………………………...96
E-(cid:4)itak-Çatak Kazası………………………………………………………….96
1-Konumu ve Sınırları……………………………………………………………....96
2-(cid:2)dârî Yapı………………………………………………………………………….97
3-Nüfus……………………………………………………………………………...97
4-Kaza Merkezi……………………………………………………………………..98
a-Nüfus………………………………………………………………………………98
b-(cid:5)ehrin Yapısı ve Eserleri………………………………………………………….98
F-Erci(cid:5) Kazası…………………………………………………………………...99
1-Konumu ve Sınırları………………………………………………………………99
2-(cid:2)dârî Yapı………………………………………………………………………….99
vii
3-Nüfus……………………………………………………………………………...99
4-Kaza Merkezi……………………………………………………………………100
a-Nüfus…………………………………………………………………………….101
b-(cid:5)ehrin Yapısı…………………………………………………………………….101
c-Erci(cid:3) Kitabeleri…………………………………………………………………..102
G-Geva(cid:5) Kazası………………………………………………………………..103
1-Konumu ve Sınırları……………………………………………………………..103
2-(cid:2)dârî Yapı………………………………………………………………………...103
3-Nüfus…………………………………………………………………………….104
4-Kaza Merkezi……………………………………………………………………104
a-Nüfus…………………………………………………………………………….105
b-(cid:5)ehrin Yapısı ve Eserler………………………………………………………....105
H-Kardigan Kazası…………………………………………………………...107
1-Konumu ve Sınırları……………………………………………………………..107
2-(cid:2)dârî Yapı………………………………………………………………………...107
3-Nüfus…………………………………………………………………………….107
4-Kaza Merkezi……………………………………………………………………108
a-Nüfus…………………………………………………………………………….108
b-Eserler…………………………………………………………………………....109
(cid:2)-Moks-Bahçesaray Kazası……………………………………………….....109
1-Konumu ve Sınırları……………………………………………………………..109
2-(cid:2)dârî Yapı………………………………………………………………………...110
3-Nüfus…………………………………………………………………………….110
4-Kaza Merkezi……………………………………………………………………110
a-Nüfus…………………………………………………………………………….111
b-(cid:5)ehrin Yapısı ve Eserleri………………………………………………………...111
c-Madenler…………………………………………………………………………112
d-Moks Kelimesi…………………………………………………………………...112
J-Van Vilayetinde Tarım, Sanayi ve Ticaret…………………………...112
1-Tarım…………………………………………………………………………….112
2-Tütün…………………………………………………………………………….115
viii
3-Endüstriyel Üretim………………………………………………………………117
4-Ticaret…………………………………………………………………………....119
a-(cid:2)hracat……………………………………………………………………………120
b-(cid:2)thalat…………………………………………………………………………….122
5-Van Vilayeti Gelirleri……………………………………………………………127
6-Van Vilayeti Giderleri…………………………………………………………...128

III-BÖLÜM
SEYAHATNAMELERDE
ETN(cid:2)K VE D(cid:2)N(cid:2) YAPI (cid:2)LE (cid:4)ARK VE ERMEN(cid:2) MESELES(cid:2)

A-Türkler………………………………………………………………………..131
1-Türklerin Van ve Çevresine Yerle(cid:3)meleri……………………………………….131
2-(cid:2)nançlar…………………………………………………………………………..134
3-Sosyal Hayat……………………………………………………………………..134
4-Türk Mutfa(cid:4)ı ve Türk Nezaketi………………………………………………….135
5-Türklerin Karakteri………………………………………………………………135
6-Türk Kadını……………………………………………………………………....137
7-Evlilik……………………………………………………………………………137
8-Kıyafet ve Silahlar……………………………………………………………….140
B-Kürtler………………………………………………………………………...141
1-Kürtlerin Soyu…………………………………………………………………...142
2-Dil………………………………………………………………………………..144
3-Karakterleri ve Yabancılara Kar(cid:3)ı Tutumları……………………………………145
4-Sosyal Hayat ve (cid:2)nanç…………………………………………………………...146
5-Kadınlar ve Kıyafet……………………………………………………………...147
6-A(cid:3)iretler………………………………………………………………………….150
7-Soygunculuk……………………………………………………………………..150
8-(cid:2)syanlar………………………………………………………………………......152

ix
C-Ermeniler…………………………………………………………………….154
1-Ermenilerin Bölgeye Geli(cid:3)i……………………………………………………...154
2-Ermenilerin Kökeni……………………………………………………………...156
3-Sosyal Hayat……………………………………………………………………..157
4-Din ve Karakterleri………………………………………………………………159
5-Kadınlar………………………………………………………………………….161
6-Kıyafet…………………………………………………………………………...162
7-Ticaret……………………………………………………………………………163
D-Çerkezler……………………………………………………………………..164
E-Keldaniler…………………………………………………………………….164
F-Nasturiler……………………………………………………………………..165
G-(cid:2)sralliler (Yahudiler)………………………………………………………170
H-Yezidiler……………………………………………………………………...172
(cid:2)-(cid:4)ark Ve Ermeni Meselesi…………………………………………………176
1-(cid:5)ark Meselesi……………………………………………………………………176
2-Ermeni Meselesi…………………………………………………………………180
a-Van Olayları……………………………………………………………………...186
3-Batılı Devletlerin Ermeni Meselesine Yakla(cid:3)ımı………………………………..188
a-Fransa…………………………………………………………………………….188
b-Rusya…………………………………………………………………………….191
c-(cid:2)ngiltere…………………………………………………………………………..193
d-Amerika………………………………………………………………………….195
e-Almanya………………………………………………………………………….196

IV-BÖLÜM
SEYAHATNAMELERDE M(cid:2)MAR(cid:2) ESERLER

A-Van Kalesi Ve Yapıları…………………………………………………...197
1-Van Kalesi Ve Surlar…………………………………………………………….200
2-Kale Kapıları ve Hazine Kapısı Ma(cid:4)arası……………………………………….203
x