Table Of ContentWSPÓŁCZESNY
JĘZY K PO LSKI
Pod redakcją
Jerzego Bartmińskiego
Sądecka Biblioteka Publiczna
2000016402
WVPOŻVCZAL.NlA
WYDAWNICTWO
UNIWERSYTETU MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ
LUBLIN 2001
Redakcja / Elżbieta Muszyńska, Irena Pielak
Projekt okładki / Jerzy Durakiewiez
Skład / „Bez Erraty” Joanna Dyszczyk
© Instytut Filologii Polskiej UMCS, Lublin 2001
ISBN 83-227-1699-0
Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej
pl. Marii Curie-Skłodowskiej 5, 20-031 Lublin
teL (0-81) 537-53-02, 537-53-04
Internet: http://press.umcs.lublin.pl
Druk i oprawa: petit S.C, Luhlin
SPIS TREŚCI
Od Redaktora........................................................................................................................ 9
Język w kontekście kultury — Jerzy Baruniński............................................................13
Potrzeba nowego spojrzenia na jeżyk. - Język - dobro wspólne. - Język podstawą tożsamości
narodowej. - Kanon języka. - Język a kultura. - Odmiany i style języka miarą bogactwa kultu*
rv. - Kulturowe funkcje języka. - Bibliografia
STAN WSPÓŁCZESNEJ POLSZCZYZNY
Język ogólnopolski XX wieku---Irena Bajerowa ..............................................................23
Sytuacja języka ogólnopolskiego w XX wieku i problemy jego rozwoju. - Główne cechy języ
ka ogólnopolskiego XX wieku. - Bibliografia
Kultura języka — Andrzej Markowski, Jadwiga Puzynina .............................................49
Język w życiu jednostki i społeczeństwa. - Właściwe użycie języka. - Poprawność, norma i jej
odmiany. - Węwnątrzjęzykowe kryteria poprawności: funkcjonalność i zgodność z systemem. -
Kryteria zewnątrzjęzykowe: narodowe, logiczne, autorytetu i u2usu_ - Pojęcie błędów i uste
rek językowych. - Sprawność językowa i sposoby jej osiągania. - Poradnictwo językowe
w Polsce. - Bibliografia
O normie językowej — Jan Miodek......................................................................................73
Socjologiczne, wewnątrzjęzykowe i funkcjonalne ujęcia normy. - Norma a kodyfikacja, nor
ma a uzu$, - Wariancja normy. - Norma gramatyczna i norma stylistyczna. - Błąd języko
wy. - Norma skodyfikowana i zwyczajowa współczesnego języka polskiego. - Bibliografia
ODMIANY I STYLE
Ustna odmiana języka ogólnego — Kazimierz Ożóg ......................................................85
Wstęp. - Wydzielenie ustnej odmiany języka ogólnego. - Cechy charakterystyczne. - Substan
cja foniczna. - Subkod prozodyczny. - Właściwości odmiany ustnej wynikające ze specyfiki
komunikacji „twarzą w twarz”. - Zróżnicowanie wypowiedzi ustnych. - Oficjalny i nieoficjal
ny wariant ustnej odmiany polszczyzny ogólnej. - Bibliografia
Język ustny a język pisany — Franciszek Nieckula .........................................................99
Zagadnienia definicyjne. - Mówienie i pisanie. - Cechy komunikacji ustnej i pisanej. - Zasięg
komunikacji mówionej i pisanej. - Komunikacja ustna i pisana w aspekcie historycznym. -
Znaczenie druku dla języka i kultury. - Inne fakty kulturowe związane z pismem. - Różnice
między językiem ustnym i pisanym. - O szczególnych rodzajach i zastosowaniach pisma. -
Niektóre zjawiska z pogranicza mowy i pisma. - Bibliografia
Styl potoczny — Jerzy Banmmski ..................................................................................115
Pierwszy język człowieka. - Styl potoczny - centrum systemu stylowego języka. - Potoczność
w ustnej i pisanej odmianie języka. - Składniki potocznego obrazu świata. - Pierwsze zróżnico
wanie stylu potocznego; rejestry neutralny i emocjonalny. - Drugie zróżnicowanie stylu poto
cznego: rejestry swobodny t staranny. - Wartości stylu potocznego. - Niektóre mechanizmy
porządkujące: kolekcja, scenariusz, typizacja. - Trzy główne opozycje potoczności. - Spór
o potoczność w języku i w kulturze. - Bibliografia
SaU treści
6
Styl artystyczny---Ryszard Handke ............................................................................ 135
Charakterysryka ogolna. - Lingwistyczne ujęcie stylu artystycznego (Kuryłowicz). - Prob-
lematyczność koncepcji lingwistycznej. - Nowsze poglądy (Sławiński). - Kontrowersje i pro
pozycje. - Bibliografia
Użycie języka w poezji: zwięzłość i wieloznaczność — Stanisław Barańczak............147
Styl urzędowy---Maria Wojtak..................................................................................... 135
Charakterystyka ogólna. - Dyrektywność tekstów urzędowych. - Bezosobowy charakter wy
powiedzi - Dążenie do precyzji. - Standaryzacja tekstów. - Kultura języka urzędowego. - Bib
liografia
Nowomowa — Michał Głowiński................................................................................. 173
Język międzynarodowego komunizmu. - Właściwości nowomowy. - Język kampanii - język
normalki. - Geneza i ewolucje nowomowy. - Bibliografia
Styl naukowy»---Stanisław Gajda ................................................................................... 183
Styl naukowy i jego socjokuhurowy kontekst. - Terminologia i inne językowe wykładniki
stylu naukowego. - Gatunki tekstu naukowego. - Dydaktyczna i popularnonaukowa odmiana
stylu naukowego. - Kultura języka naukowego. - Ewolucja mechanizmów komunikacji na
ukowej. - Bibliografia
Terytorialne odmiany polszczyzny — Kwiryna Handke ..........................................201
Główne dialekty i ich cechy systemowe. - Leksykalne kryteria podziałów. - Gwary przejścio
we i mieszane. - Społeczna pozycja gwar dzisiaj. - Kulturowa wartość gwar ludowych. - Słow
nictwo zwierciadłem kultury. - Newe funkcje gwary. - Odmiany regionalne języka polskie
go. - Bibliografia
Ludowy styl artystyczny — Jerzy Bartmiński .........................................................223
Dwie perspektywy. - Odrębność funkcjonalna i strukturalna. - Ludowy styl poetycki jako m-
terdialekt. - Formuhczność - Pierwsze źródło odrębności: potrzeby śpiewu. - Drugie źrodło
odrębności: potrzeby rytmu. - Podstawowe źródło odrębności: potrzeby estetyczne. - Powtó
rzenie, paralelizni. symbol. - Wzorce tekstowa. - Ewolucja ludowego stylu poetyckiego. - Bi
bliografia
Środowiskowe i zawodowe odmiany języka - socjolekty — Stanisław' Grabias . . . 235
Pojęcie socjolektu. - O historii polskich socjolektów. - Socjolekty w społecznych układach
komunikacyjnych. - Kategorie socjolektalne. - Typologia socjolektów. - Socjolekty - źródło
wyrazów dla polszczyzny literackiej i języka potocznego. - Bibliografia
PROBLEMY TEKSTU I WYPOWIEDZI
Gatunkowe wzorce wypowiedzi---Stanisław Gajda....................................................255
Gatunek jako konwencja kulturowo-językowa. - Zarys dziejów refleksji genologicznej. - Wzo
rzec językowy a komunikacja językowa. - Gatunkowa systematyzacja tekstów. - Bibliografia
Akty mowy — Dorota Zdunkiewicz ...........................................................................269
Rys historyczny. - Performatywy i konstatacje. - Składniki aktu mowy. - Akty bezpośrednie
i pośrednie. - Mechanizmy dekodowania pośrednich aktów mowy - teoria implikarur konwer-
sacyjnych. - Klasyfikacja aktów mowy. - Warunki skuteczności aktów mowy. - Kulturowe
uwarunkowanie aktów mowy. - Bibliografia
Etykieta językowa — Małgorzata Marcjanik ...............................................................281
Definicja. Typy aktów etykiety językowej. - Struktura dialogowa. - Zróżnicowanie formalno*
językowe. - Zróżnicowanie pragmatycznojęzykowe. - Tendencje rozwojowe polskiej etykiety
językowej w XX wieku. - Bibliografia
Tekst---Teresa Dobrzyńska............................................................................................293
Pojęcie tekstu. - Zdanie w tekście. - Tekst - całościowy komunikat. - Mechanizmy spójności
tekstu. - Typy tekstów i gatunki mowy. - Tekst jako przedmiot badań różnych dyscyplin na
ukowych. - Bibliografia
SŁOWNICTWO I GRAMATYKA
Frazeologia — Andrzej Maria Lewicki, Anna Pajdzińska ..........................................315
Typologia związków frazeologicznych. - Źródła frazeologizmów. - Funkcje frazeolcgizmów. -
Świat przez pryzmat frazeołogizmów. - Bibliografia
Frazematyka — Wojciech Chlebda ..............................................................................335
Pole badawcze frazeraatyki. * Rodzaje odtworzeń. - Pragmatyczny aspekt frazemaiyki. - Bi*
bliografia
Słownictwo jako interpretacja świata — Ryszard Tokarski.......................................343
Wprowadzenie. - Zewnętrzne i wewnętrzne uwarunkowania znaczeniowej strony słownic
twa. - Znaczenie słowa - kategoryzacja i wartościowanie. - Metafora i metonimia w słowni
ku. - Pola znaczeniowe. - Językowy obraz świata - przybliżenia. - Bibliografia
Stereotypy językowe — Jerzy Bartmióski, Jolanta Panasiuk.......................................371
Z historii terminu i pojęcia. - Stereotyp a nazwa. - Stereotyp a znaczenie słowa. - Forma pod
stawowa stereoty-pu. - Składniki poznawcze i emocjonalne. - Odmiany stereotypów. - Wy
kładniki językowe stcreotypizacji. - |Stereotypy jako składniki językowego obrazu świata. -
Podsumowanie. - Bibliografia
Nowe słownictwo polskie — Teresa Smółkowa .........................................................397
Nowe potrzeby - nowe wyrazy. - Nazwy abstrakcyjne. - Nazwy przedmiotów, osób, miejsc. -
Przymiotnikowe nazwy cech. - Proporcje ilościowe. - Bibliografia
Nazwy własne — Ewa Rzetelska-Feleszko ..................................................................405
Charakterystyka nazw własnych. - Znaczenie nazw własnych. - Gramatyka nazw własnych. -
Bibliografia
Nazwy geograficzne — Ewa Rzetelska-Feleszko.............................................................411
Nazwy terenowe. - Nazwy miejscowe. - Nazwy wodne. -Toponimia miejska. - Bibliografia
' Nazwy osobowe---Czesław Kosyl ...................................................................................431
• Imiona. - Nazwiska. - Przezwiska. - Bibliografia
Chrematonimy — Czesław Kosyl.....................................................................................447
ą Odrębność ehre mat oni mów wśród nazw własnych. - Grupy chrematonimów. - Serie chrema-
tonimów. - Bibliografia
Kategorie gramatyczne — Renata Grzegorczykowa.......................................................453
Pojęcie kategorii gramatycznej. - Relatywizm kategorii gramatycznych. - Kategorie gramaty
czne współczesnej polszczyzny. - Kategorie pojęciowe wyrażane pozagramatycznie. - Biblio
grafia
Kategorie słowotwórcze w perspektywie kognitywnej — Renata Grzegorczykowa,
Bogdan Szymanek ..........................................................................................................469
Wprowadzenie. - Pojęcie kategorii słowotwórczej w dziejach myśli językoznawczej. - Katego
rie pojęciowe wyrażane słowotwórczo. - Bibliografia
Fonologia - system dźwiękowy języka — Jolanta Szpyra-Kozłowska........................485
Fonologia, jej przedmiot, krótka historia i działy. - Ałlofonia. - Fonotaktyka. - Allomorfia
(akernacjc morfologiczne). - Procesy fonologiczne. - Inne aspekty działania systemu fon o lo
gicznego. - Bibliografia
ASPEKTY ILOŚCIOWE SYSTEMU JĘZYKA
Język polski w świetle statystyki — Jadwiga Sambor ................................................503
Częstość fonemów. - Częstość liter oraz połączeń literowych. - Entropia i redundancja w języ
ku. Polszczyzna jako język spółgłoskowy. - Struktura informacyjna tekstu. - Probabilistyczny
model tworzenia tekstu. - Statystyka części mowy w słowniku i w tekstach. - Liczebność ty
pów słowotwórczych. - Liczebność składników zdania. - Liczebność słownictwa w języku
i w słownikach. - Częstości wyrazów i „strefy leksyki" - Statystyczne prawa językowe. - Wy
razy tematyczne i wyrazy-klucze. - Gniazda leksykalne i gniazda pojęciowe. - Bibliografia
Spis weści
8 ----------------------------------------------------------------------------------------------
KONTAKTY JĘZYKOWE
Kontakty polszczyzny z językami niesłowiańskimi — Bogdan Walczak 527
Elementy obce w języku. - Językowe wpływy łaciny. - Związki językowe polsko-niennec-
kie. - Zapożyczenia włoskie, - Wpływy węgierskie i turko-utarskie - Oddziaływanie języka
francuskiego. - Wpływy angielskie. - Zapożyczenia sztuczne i egzoiyzmy. - Wpływy obce
w języku współczesnym. - Bibliografia
Kontakty polszczyzny z językami słowiańskimi — Janusz Rieger, Janusz Siatkowski 541
Kontakty polsko-czeskie. - Kontakty polsko-ukraińskie i polsko-białoruskie. - Kontakty pol
sko-rosyjskie. - Bibliografia
Wyrazy międzynarodowe (intemacjonałizmy) we współczesnym języku polskim
— Jolanta Mackiewicz ............................................................................................... 555
Europejska wspólnota słownikowa. - Wyrazy międzynarodowe. - Pograniczny charakter pol
szczy zny. - Bibliografia
JĘZYK POLSKI ZA GRANICA
Język polski na Zachodzie — Bogdan Walczak ............................................................ 563
Wprowadzenie. - Emigracja zarobkowa i polityczna - Zmiana funkcji polszczyzny a roh ję
zyka kraju osiedlenia. - Liczebność środowisk polonijnych. - Język polonijny - przenikanie
obcych elementów. - Bibliografia
Język polski na Wschodzie — Janusz Rieger.................................................................. 575
Polacy na Wschodzie. - Rodowód i dzieje polszczyzny m Kresach. - Wiek XX. - Polszczyzna
na Kresach dziś. - Polszczyzna kresowa. - Dialekt południc wokreso wy. - Dialekt pełnocno-
kresowy. - Bibliografia
Język polski w Czechach i na Słowacji — Janusz Rieger............................................... 591
Język polski na ziemiach rumuńskich i południowosłowiańskich
— Kazimierz Feles zk o .................................................................................................. 595
NAUKA O JĘZYKU
Słowniki języka polskiego — Tadeusz Piotrowski......................................................... 601
Terminologia. Słowniki a kultura. - Słowniki ogólne języka polskiego - Słowniki ortograficz
ne, wyrazów obcych i synonimów. - Słowniki specjalistyczne. - Ogólna ocena leksykografii
polskiej XX wieku. - Bibliografia
Językoznawstwo polskie w XX wieku — Andrzej Maria Lewicki................................ 619
Kształtowanie środowiska naukowego. Lau 1900-1925. - Kontynuacja i rozwój. Lata 1925—
1958. - Przełom strukluralistyczny w językoznawstwie polskim. Lau 1958-1975. - Nowe per
spektywy. Niektóre kierunki badań lingwistycznych po 1975 roku. - Posłowie w 2QX roku. -
Bibliografia
Indeks nazwisk........................................................................................................................ 657
Indeks terminów i pojęć........................................................................................................ 669
Noty o autorach ..................................................................................................................... 689
OD REDAKTORA
Tom Współczesny język polski stanowi próbę syntetycznego przedstawienia
obecnego stanu wiedzy o współczesnej polszczyźnie. Zaplanowany jako
część Encyklopedii kult toy polskiej XX wieku, której tom pierwszy Pojęcia
i problemy wiedzy o kulturze ukazał się pod redakcją Antoniny Kłoskowskiej
w roku 1991, ma pokazać najważniejsze zjawiska językowe z uwzględnie
niem ich związku z kulturą, pomóc Czytelnikowi zrozumieć, czym jest ję
zyk jako narzędzie, cząstka i wartość kultury narodowej, ma także ułatwić
samodzielne studia. Wszystko to w sposób przystępny, obliczony na Czy
telnika o wyższym, ale i średnim poziomie wykształcenia.
Tom obejmuje sześć grup tematycznych.
Pierwszą tworzą hasła traktujące ogólnie o XX-wiecznym języku pol
skim w powiązaniu z zagadnieniami kultury języka, poprawności językowej
oraz normy. Druga, największa w tomie grupa tematyczna, jest poświęcona
zróżnicowaniu wewnętrznemu języka na odmiany i style. Trzecia dotyczy
aktów mowy (w tym etykiety językowej) oraz tekstu i gatunkowych wzor
ców wypowiedzi. Czwarta obejmuje zagadnienia systemu gramatycznego
i leksykalnego z uwzględnieniem ich aspektu ilościowego. Grupę piątą two
rzą prace na temat kontaktów języka polskiego z innymi językami oraz sy
tuacji języka polskiego za granicą. Wreszcie dwa ostatnie, zamykające tom
hasła mówią o badaniach nad językiem i dla bardziej dociekliwego Czytelni
ka mogą stanowić rodzaj przewodnika po literaturze przedmiotu. Temu sa
memu celowi służy też bibliografia podawana po każdym haśle.
Przez współczesność przyjęto umownie rozumieć wiek XX, jednak wię
kszość autorów skupiała uwagę na ostatnich kilkudziesięciu czy nawet kil
kunastu latach. Starano się wprowadzać informacje o historii omawianych
zjawisk językowych, m.in. przez sygnalizowanie najnowszych zmian języ
kowych i ukazywanie roli dziedzictwa przeszłości w języku współczesnym.
Od retüktorj
10
Koncepcja naszego tomu dość znacznie odbiega od dwu ostatnich synte
tycznych charakterystyk języka polskiego - krakowskiej Encyklopedii wie
dzy o języku polskim pod redakcją Stanisława Urbańczyka wydanej w 1978
roku (II wydanie w 1991 r. pod zmienionym tytułem: Encyklopedia języka
polskiego) i warszawskiej Współczesnej polszczyzny, pracy zbiorowej pod reda
kcją Haliny Kurkowskiej, wydanej w roku 1981. Może najbardziej zbliża się
do dwutomowego zbiorowego wydawnictwa Język polski i jego historia,
opublikowanego w 1915 roku jako część sławnego dzieła Encyklopedia pol
ska Akademii Umiejętności. Tam i tu starannie wyselekcjonowane, nielicz
ne hasła zostały opracowane w postaci stosunkowa obszernych studiów'.
Zespół autorski tomu - w' przeciwieństwie dc wspomnianych trzech
opracowań - nie pochodzi z jednego tylko ośrodka naukowego, lecz z kilku
(Gdańsk, Kielce, Kraków, Lublin, Łódź, Opole, Poznań, Warszawa, Wroc
ław). Zaznaczyły się w związku z tym pewne różnice między autorami
w ujmowaniu zbliżonych zagadnień, wydaje się jednak, że nie są one zbyt
duże, a dla Czytelnika mogą być nawet interesujące. Podstawowy system
pojęć jest spójny. Ważne miejsce w nim zajmują pojęcia językowego obrazu
świata, funkcji mowy, gatunku i stylu, stanowiące pomost między wiedzą
o języku a wiedzą o kulturze. Czytelnik znajdzie w tomie zarówno dobrze
znane hasła, opracowane jednak przez autorów w' nowy’ sposób, jak też has
ła nie mające dłuższej tradycji encyklopedycznej, jak np. chrematoniray,
etykieta językowa, frazematyka, stereotypy językowa, odpowiadające dzi
siejszym zainteresowaniom i stanowi języka.
Praca nad przygotowaniem tomu została podjęta w roku 1985 w ramach
Centralnego Programu Badań Podstawowych, w' kręgu badaczy skupionych
wokół koordynowanego przez Uniwersytet Wrocławski tematu badawcze
go „Polska kultura narodowca, jej tendencje rozwojowa i percepcja”, ściślej -
w grupie tematycznej VII, zajmującej się językiem w jego relacji do kultury.
Warszawska Pracowmia Encyklopedii Kultury Polskiej XX wieku, działają
ca w' Instytucie Kultury MKiS, kierowała pracą nad siatką haseł i ich konce
pcją (propozycje wstępne przedstawili w roku 1985 Irena Bajerowa, Jerzy
Bartmiński i Maria Renata Mayenowa), pośredniczyła też w finansow’aniu
części opracowań artykułów hasłowych. Wstępne wersje artykułów były w la
tach 1985-1991 dyskutowane na konferencjach konwersatorium,Język a kul
tura”, działającego jako międzyuczelniane porozumienie zespołów' badawczych
skupionych do roku 1990 przy wrocławskim biurze CPBP, a w roku 1991
korzystających z grantu „Język a kultura” przyznanego przez Ministerstwro
Edukacji Narodowej Instytutowi Filologu Polskiej Uniwersytetu Marii Cu-
rie-Skłodowskiej w Lublinie. Cząstkowa w'yniki tych prac ukazywały się na
łamach serii wydawniczej Język a kultura” w’ latach 1988-1992.
W maju 1993 roku Jerzy Bartmiński
Od rcdaktorj
11
DOPISEK DO DRUGIEGO WYDANIA
Życzliwe przyjęcie tomu Współczesny język polski przez środowisko poloni
styczne, potwierdzone recenzjami Jerzego Swięcha („Akcent” 1996, nr 2),
Władysława Miodunki („Przegląd Polonijny” 1995, z. 4), Michaela J. Miko
sia („The Polish Review” 1996, nr 2), Tatiany Czemysz i Świetlany Jermo-
lenko („Mowoźnawstwo” 1995, nr 2-3) oraz sygnałami ze strony nauczycie
li akademickich, skłoniło redakcję do podjęcia starań o wznowienie tomu
w nieco zmienionej wersji redakcyjnej. W porozumieniu z Instytutem Kul
tury i redaktorem Encyklopedii kultury polskiej XX wieku prof. Sławem
Krzemieniem-Ojakiem publikacji tomu podjęło się Wydawnictwo UMCS.
Artykuły ukazują się zasadniczo w pierwotnej wersji, dokonano jednak
drobnych uzupełnień, usunięto zauważone usterki wydania pierwszego
i zaktualizowano bibliografię. Wypełniono istotną lukę, dołączając nowe
hasło poświęcone fonologii, przygotowane przez prof. Jolantę Szpyrę-Ko-
złowską. Obok hasła Styl artystyczny znalazła się też wypowiedz Stanisława
Barańczaka na temat poetyckiego użycia języka.
W lipcu 2000 roku
Jerzy Bartmiński
JĘZYK W KONTEKŚCIE
KULTURY
JERZY BARTMIŃSKI
Potrzeba nowego spojrzenia na język. - Język - dobro wspólne. - Język podstawy tożsamoś
ci narodowej. - Kanon języka. - Język a kultura. - Odmiany i style języka miar.} bogactwa
kultury. - Kulturowe funkcje języka. - Bibliografia
Potrzeba nowego spojrzenia na język
Język się zmienia i zmienia się nasza wiedza o języku. W ostatnim czasie
zmiany te (choć język jako system komunikacji należy do „struktur długie
go trwania”) zachodzą w przyśpieszonym tempie.
Dokonująca się w Polsce transformacja systemu politycznego i gospo
darczo-społecznego objęła siłą rzeczy także świadomość językową społe
czeństwa, odcisnęła i odciska swoje piętno na języku, którym się posługu
jemy. Wraz z totalitarnym ustrojem politycznym przezwyciężamy (ten
proces trwa) pewien obowiązujący przez kilkadziesiąt lat model społecz
nej komunikacji językowej i przekształcamy język, zwłaszcza język poli
tyczny. Konstytutywną cechą odrzucanego modelu komunikacji na po
ziomie życia publicznego była w środkach komunikacji masowej monolo-
gowość kontrolowana urzędowo za pomocą cenzury, na poziomie zaś poro
zumiewania się prywatnego - ironia i parodia. To „rozszczepienie” polsz
czyzny, sygnalizowane wielokrotnie przez pisarzy, publicystów, naukow
ców, zaowocowało izolacją stylu urzędowego i powstaniem tzw. nowomo
wy (traktuje o niej osobne hasło w naszym tomie), oderwanej od żywego,
potocznego języka, odczuwanej jako język „zakłamany”, „zafałszowany”.
