Table Of ContentKaynaYka yınlNaon: 500
YayınvceıM atbaSae rtifikNao : 14071
Baskı:A naliBza sımY ayı•n 0212 501 82 87
1 -2. BasımK:a sım20 07
3. BasımE:k im2 009
4. BasımN:i sa2n0 11
5. BasımM:a rt20 12
6. BasımŞ:u ba2t0 13
Teknik Hazırlık
AnaliBza sımY ayın
©Bu kitabyıany ıhna klan
AnaliBza sımY ayıTna sarGıımd aT icarevte S anayLit dŞ.t i.nindir.
ISBN: 978-975-343-515-4
ANALİZ BASIM YAYINT ASARIMG IDA
TİCARETVE SANAYİ LTD. ŞTİ.
MeşrutiCyaedt. K ardeşlHearn No:6 /3 34430 Galatasaray-İstanbul
www.kaynakyayinl•a riil.ectoims [email protected]
Tel0:21 2 252 21 56-99 Faks0:21 2 249 28 92
.
MuazzezI lıniyeÇ ığ
\J •• •
UYGARLIGINK OKENI
.
SUMERLILER-1
Tarihte İlk Edebi Eserlerden Seçmeler
İÇİNDEKİLER
ÖN SÖZ 9
ÇİVİYAZILI BELGELERİN BULUNUŞU VE
YAZILARIN DİLLERİNİN ÇÖZÜLÜŞÜ 13
SUMER DİLİ İLE TÜRK DİLİNİN
KARŞILAŞTIRILMASI 29
SUMER EDEBİYATI 39
Edebi Metinleri İçeren Tabletlerin Öyküsü 39
Sumer Edebiyatının Tarihsel Gelişimi 42
Sumer Edebiyatının Yayılma Alanı 44
Sumer Edebi Yapıtlarının Türleri ve Uzunlukları 45
Sumer Edebi Yapıtlarının Özellikleri 47
SUMER EFSANELERİ 51
Evrenin Yaratılışı 52
Ay Tanrısı'mn Varedilişi 54
Yeryüzünün Kendini Gök Tanrısı İçin Süslemesi 60
Yaz (Emeş) ve Kış'ın (Enten) Meydana Gelişi 61
Tanrı Enlil'in Yaz ve Kış İçin Toprağı Döllemesi 62
Kazmanın Yaratılışı 64
Davar ve Tahıl Tanrılarının Yaratılışı 66
Ay Tanrısı Nanna'nın Nippur'a Yolculuğu 69
5
Enki ve Eridu: Su Tannsı'nın Nippur'a Yolculuğu 70
Tanrı Enki ve Dünyanın Düzenlenmesi 71
Tanrı Enki ve Tanrıça Ninhursag: Sumer Cenneti 75
İnsanın Yaratılışı 83
Altın Çağ ve Tek Dil 84
Tanrı Martu'nun Evlenmesi 85
Tanrıça İnanna'nın Öyküleri 90
İnanna-Şukallituda, Bahçıvanı Ölüme Götüren Günahı 92
Tanrıça İnanna'nın Me'leri Tanrı Enki'den Kaçırışı 94
Tanrıça İnanna'nın Evlenme Öyküsü: Kutsal Evlenme 109
İnanna Bilulu 129
SUMER DESTANLARI 131
Enmerkar ve Aratta Beyi 133
Enmerkar ve Ensuhkuşdanna 137
Lugalbanda ve Enmerkar 141
Lugalbanda ve Hurrum Dağı 142
Gilgameş 143
Gilgameş ve Gök Boğası 144
Gilgameş Enkidu ve Yeraltı Dünyası 145
Gilgameş ve Yaşam Ülkesi (Ejderha Öldürme) 152
Gilgameş ve Agga 158
Tufan 162
Gilgameş'in Ölümü 166
Tanrı Ninurta'nın Serüvenleri ve Kahramanlıkları 177
SUMER İLAHİLERİ 187
Krallar İçin İlahiler 199
TARİHTE İLK SAVAŞ ACILARI: SUMER AGITLARI 218
Tarihte İlk Mersiyeler 233
Agade'nin Lanetlenmesi: Ekur İntikam Aldı 242
6
SUMER EDEBİYATINDA BİLGELİK METİNLERİ:
ATASÖZLERİ VE DEYİMLER 244
Bilgelik Metinlerinden Hayvan Öyküleri 255
Tartışmalar 256
Saban İle Kazma'nın Tartışması 257
TARİHTE İLK KADIN ŞAİR 262
SERBEST ŞİİRLER 269
KAYNAKÇA 275
DİZİN 279
YAŞAM ÖYKÜSÜ 291
7
ÖN SÖZ
Değerli bir yazar ve şair olan arkadaşım Sayın Serhat Kestel'le
bir konuşmamızda, Sumer edebiyatından söz ediyordum. O birden
hayretle yüzüme bakarak, "Sumerlilerde edebiyat mı varmış?" diye
sordu. Onun bu sorusuna hiç şaşırmadım. Çünkü ülkemizde Sumer
edebiyatıyla ilgili, çevirisini yaptığım Tarih Sumer'de Başlar kita
bı l ve birkaç bilimsel makalem dışında bir yayın yapılmadı. Dış ül
kelerde de "Sumer Edebiyatı" adı altında bir kitap yok; fakat bu ko
nuda yapılan çalışmalara ait çeşitli yayınlar var. Bunların başında,
Prof. Samuel Noah Kramer'in yayınları geliyor. Çünkü o, yaşamı
nın (1897-1990) tam 60 yılını Sumer edebi metinleri üzerinde ça
lışmakla geçirdi. Kendisi, çiviyazılı belgeler bulunan bütün müze
lere giderek tabletler arasında Sumer edebi metinlerini saptayıp
kopyalarını, çevirilerini yaptı ve yayımlattı. Ayrıca, yaptığı kopya
larla dünya Sumerologlarının da bu metinler üzerinde çalışmalarını
sağladı. Bu çalışmalarla Sumer edebiyatı -hemen hemen bütün tür
leriyle-ortaya çıkmış bulunuyor.2
Ben yıllardan beri vakit buldukça veya elimden geldiğince, Su
mer edebiyatına ve günlük yaşantısına ait konulan, yapılan çalış
malardan çeviriyor, okuyor, notlar alıyor ve yayımlanacak yeni ça
lışmalarla ilaveler yapmayı düşünerek saklıyordum. Bir gün bir va-
1 Samuel Noah Kramer, Tarih Sumer'de Başlar (History Begins at Sumer), çeviren
Muazzez İlmiye Çığ, Ankara, 1990.
2 Samuel Noah Kramer'in bütün yayınları için bkz. Samuel Noah Kramer, In the
W:ırld of Sumer. An Autobiography, (America 1986) s.243-251. Aynı kitapta Su
mer edebiyatı üzerinde diğer çalışanların yayınları da verilmiş; s. 252-253.
9
tandaşın, Sumerli Ludingirra kitabını kaynak olarak kullandığı için
akademisyenler tarafından kınandığını öğrendim. Aslında yazılan
konuların hepsi metinlerden alınmıştı; ama ne de olsa bir kurguy
du. O bakımdan haklıydılar. Bugüne kadar halka dönük kitaplar ya
zarak insanımıza -belki de yakında atalarımız olduğu kesinleşecek
olan- Sumerlilerin kültürünü tanıtmaya çalıştım. Bunda oldukça
başarılı olduğumu zannediyorum. Çünkü, halkımızda büyük bir
Sumer merakı başladığını görüyorum: "Sumer'de müzik var mıy
dı?", "Sumer'de yemekler nasıldı?", "Sumer'de satranç var mıydı?",
"Sumer'de kadın nasıldı?", "Sumer'de hukuk var mıydı; Sumer'in
ekonomisi nasıldı?", "Sumer'de balıkçılık var mıydı?", "Cinsel ya
şamla ilgili bir şey var mıydı?", "Okulları var mıydı; mabetleri, din
leri nasıldı?" gibi bir yığın soru, telefon ve elektronik posta ile so
ruluyor bana. Bunları göz önüne alarak elimde olan malzemeyi bir
an önce derleyip toplayıp -dönüşü olmayan yere gitmeden önce
yayımlatmaya, kaynak olarak sunmaya karar verdim.
Konu pek çok ve çeşitli olduğu için, çalışmamı iki cilde ayır
dım. Birinci cilt olan bu kitap, yine merakla sorulan Sumerlilerin
evren ve evrenin, insanın oluşumunu ve tanrılarla ilgili inanışlarım
dile getiren efsanelerini; kahramanların serüvenlerini içeren des
tanlarını; savaşlarla nasıl yıkılıp yakıldıklarını çok acıklı bir dille
anlatan ağıtlarını ve izleri zamanımıza kadar gelen atasözlerini kap
sayacak. Biz burada bütün edebi eserleri tümüyle veremeyeceğiz
kuşkusuz. Yalnız, şunu açıklamak yerinde olacaktır. Sumer edebi
eserlerinin çevirisi iki bakımdan zor: Birincisi, tabletler parçalar
halinde ve çeşitli müzelere dağılmış durumda; ikincisi de tabletler
toprak altında kaldıklarından kırık ve bozuk durumdalar. Okuna
mayan yerler noktalarla gösterilir; tahmini tamamlamalar ise köşe
li parantez içine alınır. Şiirlerin zevki bozulmasın diye ben bunları
göstermedim. Daha ziyade tam anlaşılan satırları aldım.
Aslında Sumer edebi eserlerini okumak ve çözmek çok zor: İşa
retlerin birçok okunuşu, kelimelerin değişik anlamlan var. Bu yüz-
10
