tc marmara üniversitesi türkiyat araştırmaları enstitüsü türk sanatı anabilim dalı türkiye'de

137 Pages·2015·2.39 MB·Turkish

T.C.
MARMARA ÜNİVERSİTESİ
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI ENSTİTÜSÜ
TÜRK SANATI ANABİLİM DALI

TÜRKİYE’DE YAYINLANMIŞ 19.YÜZYIL İSTANBUL CAMİ
BİBLİYOGRAFYASI (1950-2014)

YÜKSEK LİSANS TEZİ

Ayşe ERTÜRK

İSTANBUL 2015
T.C.
MARMARA ÜNİVERSİTESİ
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI ENSTİTÜSÜ
TÜRK SANATI ANABİLİM DALI

TÜRKİYE’DE YAYINLANMIŞ 19.YÜZYIL İSTANBUL CAMİ
BİBLİYOGRAFYASI (1950-2014)

YÜKSEK LİSANS TEZİ

Ayşe ERTÜRK

TEZ DANIŞMANI: Yrd. Doç. Dr. Selman CAN

İSTANBUL 2015

İÇİNDEKİLER

İÇİNDEKİLER.........................................................................................................................I

ÖNSÖZ.....................................................................................................................................II

ÖZET......................................................................................................................................III

ABSTRACT............................................................................................................................IV

KISALTMALAR................................................................................................................V-VI

FOTOĞRAF LİSTESİ.........................................................................................................VII

1.GİRİŞ......................................................................................................................................1

1.1.Konu ve Kapsam ......................................................................................................1
1.2. Çalışma Yöntemi......................................................................................................2
1.3 Yararlanılan Kaynaklar.............................................................................................3

2. 19. YÜZYIL İSTANBUL CAMİLERİ ÜZERİNE YAPILAN ÇALIŞMALARIN
SANAT TARİHİ LİTERATÜRNE KATKILARI.................................................................5

2.1. 19. Yüzyıl İstanbul Camileri Üzerine Doğrudan Yapılan Yayınlar.........................5

2.1.1. Beşiktaş’ta İnşa Edilen Camiler................................................................5

2.1.1.1. Küçük Mecidiye Camii...............................................................5
2.1.1.2. Ortaköy Camii............................................................................6
2.1.1.3. Teşvikiye Camii..........................................................................8
2.1.1.4. Yıldız Camii................................................................................9

2.1.2. Fatih’te İnşa Edilen Camiler...................................................................10

2.1.2.1. Bezmialem Vakıf Gureba Camii..............................................10
2.1.2.2. Hırka-i Şerif Camii...................................................................11
2.1.2.3. Fuad Paşa Camii.......................................................................12
2.1.2.4. Pertevniyal Valide Sultan Camii..............................................12

2.1.3. Beyoğlu’nda İnşa Edilen Camiler...........................................................14

2.1.3.1. Nusretiye Camii........................................................................14
2.1.3.2. Dolmabahçe Camii...................................................................16
2.1.3.3. Cihangir Camii..........................................................................17

2.1.4. Üsküdar’da İnşa Edilen Camiler.............................................................18

2.1.4.1. Selimiye Camii.........................................................................18
I
2.1.4.2. Altûnîzâde Camii......................................................................18

2.1.5. Kağıthane’de İnşa Edilen Cami...............................................................19

2.1.5.1. Sadabad Camii..........................................................................19

2.1.6. Beykoz’da İnşa Edilen Cami...................................................................21

2.1.6.1. Anadoluhisarı Camii................................................................21

2.1.7. Büyükada’da İnşa Edilen Cami...............................................................22

2.1.7.1. Hamidiye Camii........................................................................22

2.1.8. Kadıköy /Erenköy’de İnşa Edilen Cami..................................................23

2.1.8.1. Galib Paşa Camii......................................................................23

2.2. Dönemin Mimari Anlayışı ve Mimarları ile Sosyokültürel Yapısı Üzerine
Yapılan Yayınlar.......................................................................................................................24

2.2.1. Dönemin Mimari Anlayışı Üzerine Yapılan Yayınlar............................24

2.2.1.1. Mimarlık Ortamı ve Yapı Tipleri ............................................24
2.2.1.2. Mimari Üsluplar........................................................................32

2.2.2. Dönemin Mimarları Üzerine Yayınlar....................................................35

2.2.2.1. Yerli Mimarlar..........................................................................35

2.2.2.1.1. Müslüman Mimarlar..................................................35
2.2.2.1.2. Gayrimüslim Mimarlar..............................................37

2.2.2.2. Yabancı Mimarlar.....................................................................40
2.2.2.3. Dönemin Mimarlık Kurumları..................................................42

2.2.3.Dönemin Sosyokültürel Yapısı Üzerine Yayınlar................................... 43

2.2.3.1. 19. Yüzyılda İstanbul’un Sosyal Yapısı...................................44
2.2.3.2. 19. Yüzyıl İstanbul’unda Şehircilik..........................................54

3. 19. YÜZYIL İSTANBUL CAMİLERİ ÜZERİNE YAPILAN YAYINLARA KONU
OLAN VE GÜNÜMÜZE ULAŞAN CAMİLERİN KATALOĞU.....................................56

3.1. Üsküdar Selimiye Camii .......................................................................................56
3.2. Nusretiye Camii.....................................................................................................58
3.3. Sadabad Camii.......................................................................................................59
3.4. Bezmialem Vakıf Gureba Camii............................................................................61
3.5. Küçük Mecidiye Camii……………………………………….…………....…….62
II
3.6. Hırka-i Şerif Camii…………………………………………………………….....63
3.7. Dolmabahçe Camii.................................................................................................64
3.8. Ortaköy Camii……………....................................................................................66
3.9. Teşvikiye Camii……………………………………………………………..…...68
3.10. Fuad Paşa Camii……….......................................................................................69
3.11. Altûnîzâde Camii………......................................................................................70
3.12. Pertevniyal Valide Sultan Camii..........................................................................72
3.13. Anadoluhisarı Camii............................................................................................73
3.14. Yıldız Camii........................................................................................................74
3.15. Cihangir Camii…….........................................................................................…75
3.16. Büyükada Hamidiye Camii……………..............................................................76
3.17. Galib Paşa Camii..................................................................................................77

4. 18. YÜZYIL İSTANBUL CAMİLERİ ÜZERİNE SEÇME BİBLİYOGRAFYA........78

4.1. Kitaplar...................................................................................................................78
4.2. Makaleler................................................................................................................79
4.3. Tezler......................................................................................................................83

5. 19. YÜZYIL İSTANBUL CAMİLERİ ÜZERİNE YAPILAN ÇALIŞMALAR...........85

5.1. Kitaplar...................................................................................................................85
5.2. Makaleler................................................................................................................91
5.3. Sempozyum ve Kongre Bildirileri.......................................................................106
5.4. Tezler....................................................................................................................110

6. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ...................................................................................119

KAYNAKÇA.........................................................................................................................122

EKLER.......................................................................................................................123
EK 1Harita Camiler Üzerine Yapılan Yayınların Rakamsal Dağılımı..............123
EK 2 Harita................................................................................................................124

III
ÖNSÖZ

Bibliyografya çalışmaları sosyal bilimlerin her alanında yapılacak araştırmalar için yol
gösteren başucu eseri olarak değerli kaynaklardır. Geç dönem Osmanlı mimarlığı için bu
türden bir çalışmanın eksikliği yaptığımız tezin hazırlanmasına zemin hazırlamıştır.

Çalışmanın nasıl bir metodla hazırlanacağı konusunda önceki benzer yayınlar
yanında, bibliyografya konusunda söz sahibi akademisyenlerin görüş ve yönlendirmeri de
etkili oldu. Bu yönlendirmeler çalışma yönteminin netleşmesinde yardımcı oldu.

Sürdürülen araştırmanın en zorlu yanı seçilen döneme ilişkin yapılan yayınların
atlanmaması ve detaylı bir kütüphane çalışması gerekliliğiydi. Ancak yürüttüğüm çalışmalar
sırasında edindiğim birikim ve yayın zenginliği her türlü yorgunluğun tatlı bir karşılığı idi.

Çalışmamın tamamlanmasında beni teşvik eden, yol gösteren, gayretlerimi
destekleyerek her zaman yardımcı olan tez hocam Sayın Yard. Doç. Dr. Selman Can başta
olmak üzere, bibliyografya çalışması konusunda bilgi ve birikiminden yararlandığım
Medeniyet Üniversitesi Bilgi ve Belge Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Bilgin Aydın’a, İTÜ
Mimarlık Bölümünden D.r. Aras Neftçi’ye, tez çalışmamın tamamlanması için beni hep
destekleyen değerli arkadaşım Zeynep Biçer’e, hayatım her aşamasında olduğu gibi çalışmam
sırasında da benden maddi manevi desteğini esirgemeyen sevgili anneme ve babama teşekkür
ederim.

Hazırladığımız bibliyografyanın 19. yüzyıl İstanbul camileri hakkında çalışmakta olan
ve çalışacak araştırmacılara yayın taraması için faydalı bir kaynak olmasını temenni ederim.

AYŞE ERTÜRK

IV
ÖZET

Batılılaşma dönemi İstanbul camileri gerek plan şeması gerekse de süsleme
programları açısından klasik dönem Osmanlı camilerinden büyük farklılıklar gösterir. Bu
dönemin siyasi, sosyal ve kültürel ortamı mimaride yeni tercihleri ortaya çıkarırken mimariye
bağlı süslemeyi de batı etkisi altına almıştır. Sanatta batıya açılış 18. yüzyılda kendisini
hissettirmeye başlamış ancak 19. yüzyılda daha da görünür olmuştur. Özellikle yabancı
mimarlar Osmanlı mimarisindeki batı etkisinin artmasında etkili olmuştur.

Geç dönem Osmanlı mimarlığı üzerine yapılan çalışmalar sanat tarihi ve mimarlık
tarihi araştırmacılarının son dönemde ilgi gösterdiği bir alandır. Uzun bir süre ihmal edilen bu
döneme ilişkin yayınların sayısı ve niteliği bugüne kadar detaylı olarak incelenmemiş bir
konudur. Yaptığımız çalışmada geç dönem İstanbul camileri 19. yüzyıl ile sınırlı tutulmuş, 18.
yüzyıla ilişkin de genel bir bibliyografya ön hazırlık olarak sunulmuştur.

Bibliyografya çalışmamızı Türkiye’de yayınlanmış 1950 ile 2014 yılları arasındaki
yayınlarla sınırlandırdık. 1950’yi başlangıç olarak belirlememizde Türkiye’de sanat tarihi
disiplini bu tarihlerden sonra yerleşmiş olmaya başlamasından kaynaklanmaştır. Bu tarih
öncesine ilişkin sınırlı sayıdaki yayına da değerlendirme ve sonuç bölümde yer verilmiştir.
Araştrma kapsamında Türkiye’de yayınlanmış kitap, makale, sempzoyum ve konferans
bildirileri ile tez çalışmaları derlenmiştir.

Çalışmamızda kullanılan kaynaklar önce kendi içinde kitaplar, makaleler, tezler,
sempozyum ve konferans bildirileri olarak bölümlere ayrılmıştır. Daha sonra her bir bölüm
içinde de yayınlar yazarların soyisimlerine göre alfabetik olarak sıralanmıştır.

Çalışmamız giriş dahil altı bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde konuya giriş
yapılmış, kapsam ve çalışma yöntemi üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde 19. Yüzyıl
İstanbul camileri üzerine yapılan yayınların analizleri yapılmıştır. Bu bölümde doğrudan
yapılan yayınların, mimari anlayışı, sosyokültürel yapısı, mimarları, şehircilik anlayışına
ilişkin yayınların analizlari yapılmıştır. Üçüncü bölümde 19. Yüzyılda İstanbul’da inşa edilen
camilerin tanıtımları yapılmıştır. Dördüncü bölümde 18. Yüzyıl İstanbul camilerine ilişkin
seçme bir bibliyografyaya yer verilmiştir. Beşinci bölüm kendi içinde kitaplar, makaleler,
sempozyum ve konferans bildirileri ve tez çalışmaları olarak dört bölüme ayrılmıştır. Altıncı
bölüm çalışmamızın değerlendirme ve sonuç bölümünü oluşturmaktadır. Söz konusu bölümde
19. yüzyıl İstanbul camileri üzerine yapılan yayınların 1950’den 2014’e kadar genel seyri
değerlendirilmiş, yapılar bazında rakamsal olarak bir liste çıkarılmış ve ayrıca hakkında yayın
yapılan camilerin İstanbul geneline dağılımını gösteren bir harita da hazırlanmıştır.

V
ABSTRACT

During the Westernization period the mosques of Istanbul vary greatly in its plan,
structure and also by its decorative designing from those of the classical period of the
Ottoman mosques. This periods political, social and cultural aspects has made an influence to
new preferences in architecture and has been elicited by the Western influence.
The introduction to Western art has begun in the 18th century however, it has been visible and
evident in the 19th century. The foreign architects in particular has made a Western influence
to the Ottoman archıtecture.

Late period of the Ottoman architecture studies for the History of Art and Architecture
is an area where researchers showed an interest in the recent years. The number of
publications concerning this period has been neglected to be examined for a long time. Our
study has been limited to late 19th century mosques of Istanbul, a general bibliography for the
18th Century has also presented. The bibliography work has been limited to the publications
published between 1950 and 2014 in Turkey. The reason of starting the study period from the
1950 is that it is the start of the art history discipline in Turkey.
A limited amount of publications related to the prehistory has been provided in the evaluation
and results. In this scientıfıc research publıshed books, journal articles, theses research,
conference proceedings and symposıum data’s from Turkey has been compiled.

Sources of used books before their study, articles, theses, is divided into sections as
symposium and conferences. Alphabetical order according to last name of the author of
publications in each section has been listed. In addition, the general characteristics of the late
Ottoman mosque was placed at the heading of the thesis with specific lines.

Our study consists of four chapters including the introduction. After the introduction
of similar scope of work in the introduction of bibliography, detailed focus and working
methods has been provided. In the second part, the general characteristics of style and
decoration programs of the late mosque has been focused. The third section contains the
publications that make up the main body of the thesis. This chapter has been divided ınto four
sectıons whıch ıncludes the ınformatıon and data from books, artıcles, symposıa and
conference papers. The fourth section is the result of our study and evaluation section.

In the said section of the 19th century Istanbul mosque of publications on the 1950
assessed the general course until 2014, numerical list on the architecture has been listed and a
map has also been prepared showing the distribution of the mosque, which was broadcasting
about Istanbul in general.

VI
KISALTMALAR
a.g.e.: Adı geçen eser.

Çev. : Çeviren.

ÇEKÜL: Çevre ve Kültür Değerlerini Koruma ve Tanıtma Vakfı.

Dok. Tez. : Doktora Tezi.

Enst. : Enstitü.

Edit.: Editör.

Haz.: Hazırlayan.

M.E.B. : Milli Eğitim Bakanlığı.

I.R.C.I.C.A. : Research Centre for Islamic History, Art and Culture.

İ.Ü. : İstanbul Üniversitesi.

İ.T.Ü. : İstanbul Teknik Üniversitesi.

İ.B.B.: İstanbul Büyük Şehir Belediyesi.

M.S.G.S.Ü. : Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.

O.D.T.Ü. : Orta Doğu Teknik Üniversitesi.

T.A.L.İ.D. : Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi.

T.M.M.O.B.: Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği.

T.D.V. : Türkiye Diyanet Vakfı.

T.V.Y.: Tarih Vakfı Yayınları.

T.T.K. : Türk Tarih Kurumu.

T.T.O.K.B. : Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Belleteni.

v.d.: ve diğerleri.

Y.T.Ü. : Yıldız Teknik Üniversitesi.

Y.L. : Yüksek Lisans.

Y.K.Y. : Yapı Kredi Yayınları.

Y.E.M. : Yapı Endüstri Merkezi Yayınları.
VII