tarsus amerikan koleji'nin kuruluşu, gelişimi ve faaliyetleri

145 Pages·2007·13.96 MB·Turkish

T.C.
FIRAT ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TARİH ANABİLİM DALI

TARSUS AMERİKAN KOLEJİ’NİN KURULUŞU, GELİŞİMİ
VE FAALİYETLERİ

YÜKSEK LİSANS TEZİ

DANIŞMAN HAZIRLAYAN
Doç. Dr. Erdal AÇIKSES Meral HALİFEOĞLU

ELAZIĞ - 2007
II

T.C.
FIRAT ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TARİH ANABİLİM DALI

TARSUS AMERİKAN KOLEJİ’NİN KURULUŞU, GELİŞİMİ
VE FAALİYETLERİ

YÜKSEK LİSANS TEZİ

Bu tez 19/ 02 / 2007 tarihinde aşağıdaki jüri tarafından oy birliği ile kabul
edilmiştir.

Danışman Üye Üye

Bu tezin kabulü, Sosyal Bilimler Enstitüsü Yönetim Kurulu’nun ....... / ....... / ....... tarih
ve ......................... sayılı kararıyla onaylanmıştır.
I

ÖZET

Yüksek Lisans Tezi

Tarsus Amerikan Koleji’nin Kuruluşu, Gelişimi ve Faaliyetleri

Meral HALİFEOĞLU

Fırat Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü
Tarih Anabilim Dalı

2007; Sayfa: IX +134

Bu çalışma Tarsus Amerikan Koleji’nin kuruluşundan günümüze kadarki kısmı
kapsamakla birlikte Tarsus’ taki Amerikan misyonerlerinin faaliyetlerini de içermektedir.
Tarsus ‘ ta bir Amerikan okulunun açılma fikri Albay Elliott F. Shepard ‘ın Tarsus’u ziyareti
ile başlamıştır. Albay Shepard ile Amerikan misyonerlerinden biri olan Dr. Christie arasındaki
görüşmeden sonra St. Paul Enstitü’sü 22 Kasım 1888’ de Tarsus’ ta kurulmuştur. Bir
Amerikan Okulu olmasına rağmen okulun ilk müdürü Ermeni kökenli Harutune Jenanyan’dır.
Okulun ikinci müdürü olarak 20 yıl çalışmış olan Dr. Christie’nin liderliğinde okul büyümeye
başlamıştır.
Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı toprakları İngilizler, İtalyanlar ve Fransızlarca işgal
edilmiştir. Bu yüzyılda Anadolu’daki Ermeniler Amerikalı misyonerlerce desteklenmiştir.
Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan sonra misyonerlik faaliyetleri devlet tarafından
denetim altına alınmıştır. Cumhuriyet döneminde St. Paul Enstitüsü Tevhid-i Tedrisat
Kanunu’yla Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlanmıştır. Okul zaman zaman parasal sorunlar
yaşamasına rağmen yüzyıla aşkın bir süredir hala varlığını devam etmektedir.
Anahtar Kelimeler: Misyonerlik, Osmanlı, Tarsus, Türkiye Cumhuriyeti, Eğitim ve Öğretim
II

SUMMARY

Masters Thesis

Establishment, Development and Activity of Tarsus American College

Meral HALİFEOĞLU

University of Firat
The Institute of Social Science
And Postgraduate Study in History

2007; Page: IX +134

This study narrates the process of the Tarsus American Collage from establishing until
today while involving American missionaries’ activities in Tarsus. The idea of establishing an
American School in Tarsus begins with the visit of Colonel F. Shepard to Tarsus. After the
meeting between Shepard and Dr. Christie who was one of the American Board missionary
Institute of St. Paul is established 22nd on November of 1888 in Tarsus. Although it is an
American School, the first director of the school was Harutiyan Jenanyan who was Armenian.
The second manager of the school was Dr. Christie who worked for 20 years in Tarsus
American Collage in his leadership, the school began growing
In the First World War Ottoman territories were invaded by England, Italy and France.
In this century, Armenians in Anatolia were supported by the American missionaries. After
the founding of Turkish Republic, the effort of missionaries were under control by
government. In the Republican Period, the school was bounded to National Education
Ministery by the law of Tevhid-i Tedrisat. The school has been existing over a hundred years
although it had financial problems sometimes.
Key Words: Missionaries, Ottoman, Tarsus, Turkish Republic, Education
III

İÇİNDEKİLER
ÖZET..........................................................................................................................................I
SUMMARY.............................................................................................................................II
İÇİNDEKİLER......................................................................................................................III
ÖNSÖZ.....................................................................................................................................V
KISALTMALAR..................................................................................................................VII
GİRİŞ...................................................................................................................................VIII

BİRİNCİ BÖLÜM
1.OSMANLI DÖNEMİNDE TÜRK AMERİKAN İLİŞKİLERİ

1.1. Amerikalı Misyonerlerin Osmanlı Topraklarına ilk Gelişleri......................................1
1.2. Osmanlı Devleti’nde Türk Amerikan İlişkilerinde Diplomatik Temaslar......................4

İKİNCİ BÖLÜM
2AMERİKALI MİSYONERLERİN EĞİTİM FAALİYETLERİ

2.1.Protestan Misyonerlerin Yetişmeleri ve Özellikleri.........................................................8
2.2. Amerikalı Misyonerlerin Okul ve Neşriyat Faaliyetleri.................................................8
2.3.Yabancı Okulların Osmanlı Topraklarında Çoğalması ve Osmanlı Devleti’nin Buna
Karşı Tutumu........................................................................................................................14

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
3. AMERİKALI MİSYONERLERİN TARSUS MİSYONUNU KURMA
ÇALIŞMALARI

3.1. Tarsus’un Coğrafi ve Tarihi Yapısı...............................................................................19
3.2. Merkezi Türkiye Misyonunun Kuruluşu.......................................................................22

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
4. TARSUS AMERİKAN MİSYONUNUN FAALİYETLERİ

4.1. Amerikalı Misyonerlerin Tarsus’a Gelişi......................................................................26
4.2. Tarsus Misyonunda Okul Açma Faaliyetleri................................................................27
4.3.Okul Binalarının ve Eğitimin Genişletilmesi Yolundaki Faaliyetleri............................32
4.4. Kuruluş Yıllarında İdari ve Eğitim Kadrosu.................................................................39
IV

4.6. Kolejin Lise Kısmında Okutulan Dersler....................................................................48
4.7. Kolejin Eğitim Kadrosu................................................................................................52
5. 2. Lozan Görüşmeleri Sırasında Türk Amerikan İlişkileri..............................................66
5.3. Tevhid-i Tedrisat Sonrası Tarsus Amerikan Koleji’nin Durumu..................................69
5.4. 1925’lerden 1950’lere Kadar Amerikan Koleji’nin Durumu........................................75
5.5. 1950’lerden Sonra Tarsus Amerikan Koleji’in Genel Durumu....................................80
5.6. 1980’lerde Tarsus Amerikan Lisesi ’nin Durumu.........................................................90

SONUÇ....................................................................................................................................95
BİBLİYOGRAFYA................................................................................................................98
EKLER..................................................................................................................................103
A-BELGELER...................................................................................................................103
B-RESİMLER....................................................................................................................124
V

ÖNSÖZ

Osmanlı Devleti’nin gerilemeye başladığı 19. yy içinde etkinlik gösteren
misyonerler, Osmanlı Devleti’nin siyasi faaliyetlerine dolaylı olarak yön vermekle birlikte
Osmanlı cemiyeti içindeki gayrimüslimlerin teşkilatlanmalarında etkili olmuşlardır.
Misyoner faaliyetleri içerisinde 1800’lerden sonra varlık göstermeye başlayan
Amerikalı misyonerler, Anadolu içindeki diğer misyon gruplarının adeta önüne geçmeyi
başarmıştır. Amerikalı Protestan Misyonerler, Merkezi Türkiye Misyonu adı altında
Anadolu’nun güney bölgesinde çalışmalarını sürdürmüşlerdir. Mersin’e bağlı Tarsus
beldesinde 1888 yılında inşa edilmiş olan St. Paul’s Enstitü’sü bu misyon grubunun çalışma
sahası içerisine girip okulun sevk ve idaresi Protestan Misyonerlerce yürütülmüştür. Bu
çalışmamızda, Enstitü’nün kuruluş aşamasını ve bölge içinde etkinliklerini incelemeye
çalıştık.
Araştırmamız, beş ana başlıkta ele alınmıştır. Giriş kısmında yabancı devletlerin
Osmanlı Devleti’nin çöküş sürecini nasıl hızlandırdıklarını ve Osmanlı Devleti’nin içinde
etkin bir şekilde çalışan misyonerlerin ortaya çıkışları, çalışmaları ve ülke içinde ortaya çıkan
manzara ifade edilmeye çalışılmıştır.
Birinci bölümde, Osmanlı Devleti ile ABD arasında başlayan münasebetlerin tarihi
seyri ile Amerikalı misyonerlerin Türkiye’ye gelerek teşkilatlanmaları üzerine durulmuştur.
İkinci Bölümde, Amerikalı misyonerlerin yetişmeleri, okullaşma ve neşriyat
faaliyetlerine yönelik çalışmaları incelemeye çalıştık.
Üçüncü bölümde, Tarsus’un coğrafi yapısı, Tarsus misyonunun kurulması ve bu
misyon sahasında yapılan çalışmalara yer verilmeye çalışılmıştır.
Dördüncü bölümde ise, Amerikalı misyonerlerin Tarsus’a gelmeleri, Tarsus’ta okul
açma çalışmaları, eğitim kadrosu, kolej bölümünün orta ve lise kısmındaki dersler hakkında
yeterli düzeyde bilgi verilmeye çalışılmıştır.
Araştırmamızın beşinci bölümünde, Amerikan okulunun bir ara kapanmak
durumunda kalması ve okulun yeniden açılması sırasında Türk Amerikan münasebetleri ışığı
altında Lozan’a gidilen süreçte iki ülkenin birbirlerine tutumu ile birlikte çeşitli dalgalanmalar
ve sorunlar yaşayan okulun günümüze kadar devam eden seyri verilmeye çalışılmıştır.
Misyonerlerin birçok alandaki çalışmaları gizli olarak yürütüldüğü için ortaya
çıkmamış birçok belge bulunmakla birlikte misyoner faaliyetlerini araştırabilmek amacıyla
kaynak temininde karşılaştığımız zorlukları elimizden geldiğince aşmaya çalıştık.
VI

Amerikalı misyonerlerin yalnız bir misyon sahasını ele alarak incelediğimiz
çalışmamızda, bu faaliyetlerin sadece çok küçük bir bölümünü ele aldığımızı da belirtmek
durumundayız .
Araştırmamız sırasında kaynak temini, incelenmesi, yazımına kadar bütün yönleriyle
ve yönlendirmeleriyle de yardımını esirgemeyen, değerlendirmeleriyle yol göstererek beni
destekleyen Hocam Sayın Doç. Dr. Erdal AÇIKSES’e ve Arş. Grv. Dilşen İNCE
ERDOĞAN’a teşekkürü borç bilirim. Ayrıca Osmanlıca tercümeleri konusunda yardımını
gördüğüm Sayın Kıvanç ÜNALTEKİN’e çok teşekkür ederim. Tüm çalışmalarımda ve zaman
zaman yaşadığım sıkıntılarımda sabırlarıyla ve destekleriyle beni yüreklendiren sevgili babam
Sayın İhsan HALİFEOĞLU’na ve aileme sonsuz teşekkürlerimi bir borç bilirim.

Meral HALİFEOĞLU
VII

KISALTMALAR

a.g.e : adı geçen eser
a.g.m. : adı geçen makale
American Board: American Board of Commissioners for Foreign Missions
B.F.M.P.C : Presbyterian Board
Bkz-bkz : bakınız
E.Ü : Erciyes Üniversitesi
E.Ü.S.B.E : Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
G.Ü.K.E.F : Gazi Üniversitesi Kırşehir Eğim Fakültesi
OTAM : Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi
SBG : School’s Board Governors
SEV : Sağlık ve Eğitim Vakfı
S. : Sayı
s. : Sayfa
TAC : Tarsus Amerikan Koleji
TAS : Tarsus Amerikan Okulu
UCBWM : United Church Board For World Ministries
UCC : United Church Of Christ
USAID : United States Agency For International Development
Y.M.C.A : Young Men’s Christian Associations
VIII

GİRİŞ

Albay Eliot Fitch Shepard’ın gayretleriyle Tarsus’ta tesis edilen St. Paul Enstitü 22
Kasım 1888 yılında açılmıştır. İlk dönemlerde okulda az olan öğretmen ve öğrenci sayısı daha
sonraki yıllarda giderek bir artış gösterecektir. Okula kayıt yaptıran öğrenciler ilk yıllarda
sadece Protestan Ermenilerden oluşurken okulun eğitimde belli bir başarı grafiği
yakalamasıyla birlikte ağırlıklı olarak öncelikle Rum öğrenciler daha sonra Türk ve Kürt
öğrenciler kayıt yaptırmıştır.
Enstitüde verilen dersler oldukça yoğun olmakla beraber sıkı bir disiplin altında eğitim
gören öğrencilerde aranan en temel özellik iyi ahlaklı ve başarılı birer birey olmalarıydı.
Disiplin kurallarını aşan öğrenciler işledikleri suça göre cezalandırılırlardı.
Araştırma sahamız olan Tarsus, Amerikalı Misyonerlerin işgal sahası olmakla birlikte
bu bölgedeki Ermenilerin Osmanlı Devleti’ne karşı teşkilatlanmalarına yardım etmekle
beraber konunun daha iyi anlaşılması için Mersin (Tarsus) bölgesindeki misyoner
çalışmalarının nasıl şekillendiğini anlatmaya çalıştık. Bu nedenle Amerikalı Protestan
misyonerlerin bağlı olduğu Amerikan Board’ın tarihçesine değinerek olayların birbirleriyle
olan ilişkilerine değinmeye çalıştık. Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde yaşadığı
ekonomik, siyasi ve toplumsal çözülmeler içinde başlayan Birinci Dünya Savaşı sırasında
Ermenilerin Amerikalı Misyonerin elinde nasıl oyuncak haline getirildiğine ve Ermenilerin
Osmanlı Devleti içinde yaptıkları tahribata değindik.
Birinci Dünya Savaşı sonrasında Amerikan Board okullarının genel durumu ile birlikte
Tarsus Amerikan Okulun ayakta kalma mücadelesi içinde Türk Amerikan ilişkilerinin nasıl
şekillendiğini ve günümüze kadarki sürecini incelemeye çalıştık.
Araştırma sahamız olan Tarsus Amerikan Koleji’nin tarihçesini ilgili yaptığımız
araştırmaları orijinal belgelere dayandırabilmek için, başta T. C. Başbakanlık Arşivinin
değişik tasnifleri, konu ile ilgili olanlar taranmıştır. Yalnızca Osmanlı Arşiv belgeleri
incelenmemiş konuyla ilgili ikinci bir bakış kazandırabilmek adına Amerikan Arşivinden de
konuyla ilgili belgeler incelenmeye çalışılmıştır. T.C. Başbakanlık Arşivi ile yaptığımız
çalışmalarda tespit ettiğimiz belgelerin bir kısmı zuhur etmediği gibi, bir kısmına numara
verilmediği için ulaşamadık.
Tarsus Misyonu’nda görev yapmış misyonerlerle, Tarsus Misyonu’nun bağlı olduğu
Amerikan Board Misyoner Teşkilatı’nın yayınlarından istifade etme imkanı bulmamız,
devrinde yazılan birinci elden kaynaklara ulaşmamızı sağlamıştır.