şanlıurfa geleneksel aile hayatında kirvelik ve evlilik

68 Pages·2016·4.39 MB·Turkish

ŞŞŞUUURRRKKKAAAVVV
sayı
25
MAYIS
2016
KKKüüüllltttüüürrr SSSaaannnaaattt TTTaaarrriiihhh vvveee TTTuuurrriiizzzmmm DDDeeerrrgggiiisssiii
ŞANLIURFA�GELENEKSEL�
AİLE�HAYATINDA�
KİRVELİK�VE�EVLİLİK
Şanlıurfa’da Mahkeme Kayıtları Işığında Milli Şehit
Urfa Türküsünde
Kültürel ve Dini Açıdan Osmanlı'da Komşuluk Hukuku: Urfa Mutasarrıfı
Ramazan 19.�Yüzyılda�Urfa�Örneği M.�Nusret�Bey Bir Güzel: “Kadın”
Vakıfların memleketimizin önemli bir servetini oluşturduğu
herkesçe bilinmektedir.
Bu servetten millet ve memleketi gerektiği şekilde
faydalandırabilmek için bütün bakanlar kurulunun ve hatta yüce
meclisin bu hususu önemle inceleyerek bu büyük müessesenin
harap olmaktan korunmasını ve memlekete faydalı bir hale
getirilmesini temenni ederim.
ŞURKAV İçindekiler
Kültür Sanat Tarih ve Turizm Dergisi
Yıl: 9 • Sayı: 25 • Mayıs 2016 Sunuş
2
İzzettin KÜÇÜK / Şanlıurfa Valisi
Mahkeme Kayıtları Işığında Osmanlı’da
Komşuluk Hukuku: 19. Yüzyılda Urfa Örneği
SAHİBİ 3
İzzettin KÜÇÜK Yrd. Doç. Dr. Yasin TAŞ
Şanlıurfa Valisi / ŞURKAV Başkanı
YAZI İŞLERİ MÜDÜRÜ Aşiret Reisliğinden Valiliğe:
10
Şükrü ÜZÜMCÜ
Rakka Valisi Urfalı Timur Paşa
ŞURKAV Genel Sekreteri
Doç. Dr. Mehmet Emin ÜNER
EDİTÖR
Öğr. Gör. S. Sabri KÜRKÇÜOĞLU
Şanlıurfa Geleneksel Aile Hayatında
HUKUK DANIŞMANI 16
Kirvelik ve Evlilik
Av. Müslüm C. AKALIN
S. Sabri KÜRKÇÜOĞLU
YAYIN KURULU
Prof. Dr. Abdullah EKİNCİ
Prof. Dr. Yusuf Ziya KESKİN Milli Şehit Urfa Mutasarrıfı
23
Prof. Dr. Mehmet ÖNAL
Yrd. Doç. Dr. A. Cihat KÜRKÇÜOĞLU Mehmet Nusret Bey’in İdamı
Yrd. Doç. Dr. Mahmut ÖZTÜRK İbrahim ÇİÇEK
Abdullah BALAK
Halil ALTINGÖZ
Urfa Türküsünde Bir Güzel: “Kadın”
ŞURKAV YÖNETİM KURULU 27
Tarık AÇIKGÖZ / Vali Yardımcısı Sahra İpek EDİS
Adil SARAÇ
Zeki ERDEM
Urfalı Bestekârlar 21 / İsmail BADILLI
İ. Bakır CANBAZ 32
Öğr. Gör. Kemal KAPAKLI Abdullah BALAK
Öğr. Gör. S.Sabri KÜRKÇÜOĞLU
GÖRSEL YÖNETMEN Jean-Marie Criel’in “Kavak Anadolu Giysileri
Mustafa AKGÜL
Koleksiyonu”nda Geleneksel Urfa Kadın Giyimi
39
SEKRETERYA İsmail SÜNGER
Salih KAPLAN
İLETİŞİM Tevfik Fikret’in Babası
ŞURKAV İdare Merkezi
Yusufpaşa Mah. Sarayönü Cad. 886. Sk. Urfa Mutasarrıfı Hüseyin Efendi
43
No:27 ŞANLIURFA
Mehmet KURTOĞLU
Tel : [phone] (Pbx)
Fax: [phone]
e-mail : [email protected] Şair Abdi İle İlgili İki Anektod
web adresi: www.surkav.org.tr 48
Mehmet Faruk HABİBOĞLU
Ön Kapak Tablo
Damat Asbabı Götürme
Şanlıurfa'da Kültürel ve Dini Açıdan Ramazan
(Nihat KÜRKÇÜOĞLU) 49
Abuzer AKBIYIK
Arka Kapak
Sakin Şehir Halfeti
(Mustafa Akgül) Urfa Tırnaklı Ekmeği…
52
Bekir BOZANOĞLU
Dergideki Yazıların Sorumluluğu Yazarına Aittir.
Kaynak Gösterilerek Alıntı Yapılabilir.
Halkbiliminin ve Halk Oyunlarının
BASKI Toplumsal Barışa Katkısı
Elif Matbaası - ŞANLIURFA 55
TLF: 0414 312 42 41 Şükrü ÜZÜMCÜ
ŞANLIURFA İLİ KÜLTÜR EĞİTİM SANAT
DÂRÜLELHÂN Urfa Türküleri -12-
VE ARAŞTIRMA VAKFI YAYINIDIR
57
ISSN 1308-3449 Halil ALTINGÖZ
4 Ayda Bir Yayınlanır (Ocak - Mayıs - Eylül)
61 ŞURKAV Güvercin Fotoğraf ve Beste Yarışmaları
ÜCRETSİZDİR
Şanlıurfa'dan�Selâm
Şanlıurfa’dan Selâm… releriyle fotoğraf sanatçılarına konu verme bakımından Tür-
Şanlıurfa bir büyük hazine; o hazineyi gün yüzüne kiye’deki birkaç zengin ilden biridir. Valiliğimiz ile ŞUR-
çıkarıp o hazineye itina ile yaklaşıp bu büyük hazinenin KAV’ın birlikte düzenlediği ''Tarihin Başlangıç Noktası Şanlı-
değerlerini koruma, canlandırma ve yaşatma en önemli urfa'' Ulusal Fotoğraf Yarışması’na katılan 483 sanatçı, 1815
hedefimizdir. Şanlıurfa’nın doğal, tarihi ve kültürel nite- fotoğraf ile Şanlıurfa’nın sahip olduğu kültür turizm zengin-
likli alanlarını ve tarihi yapılarını turizme kazandırmaya liklerimizi farklı bakış açılarıyla gözler önüne serdi.
devam etmekteyiz. Şanlıurfa’nın kültürel hazinelerden biri olan güvercin ye-
Daha güzel bir Balıklıgöl ve Dergâh platosu için ku- tiştiriciliği geleneğini tüm Türkiye’yle paylaşmak için “Me-
rumlar arasında işbirliği yapılarak bu alanı daha gör- deniyetin Kanatlandığı Yer Şanlıurfa” sloganıyla “Ulusal En
kemli hale getiriyoruz. Güzel Güvercin Yarışması” düzenledik. Tarihi Gümrük
Hanı’nda düzenlenen yarışmaya güvercin sevenler yüzler-
Peygamberler Şehri Şanlıurfa’da Viranşehir ilçemi-
ce güvercin ile katıldı.
ze bağlı Eyüp Nebi beldesinde Hz. Eyyüp Peygam-
ber’in adına yakışır bir şekilde iyileştirme yapıyoruz. Bu- Bestekârlarımızı, fotoğrafçılarımızı ve güvercin sevdalı-
rayı inanç turizmi ve bölgenin en önemli alanlarından biri larımızı kutluyorum. Jüri heyetlerimize de teşekkür ediyo-
haline getirmeye çalışıyoruz. Şanlıurfa Valiliği tarafından rum.
restorasyonuna başlanan Eyüp Nebi beldesindeki Hz. Ayrıca kültür sanat faaliyetleri kapsamında bazı okulla-
Eyüp, Hz. Elyesa ve Hz. Rahime’nin türbeleriyle birlikte rımızda oluşturulan sinema salonlarıyla öğrencilerimize üc-
şifalı su ve sabır taşı gibi önemli bölümlerin de yer aldığı retsiz film izleyebilme imkânları sağladık. Öğrencilerimize ili-
alanda restorasyon ve çevre düzenleme çalışmalarımız mizdeki müzeleri ve ören yerlerini ücretsiz olarak gezdirdik.
devam ediyor. Ayrıca yaptığımız düzenlemede gelen zi- Şanlıurfa’da; tarımda, sanayide, ticarette, ulaşımda, tu-
yaretçilerin ihtiyaçlarına yönelik alanlar da yer alacak. rizmde, sağlık ve eğitimde yeni projelerle başarılı işler ger-
Şehir merkezinde yer alan Eyüp Peygamber Maka- çekleşmektedir. Bu başarının altında ilk önce Şanlıurfa hal-
mı’nda uygulanacak projeyle buradaki alan ve yapıların kının dirayeti, feraseti, birlik, beraberlik ve dayanışma ruhu
görünürlüğü ve erişilebilirliği de arttırılacaktır. içerisinde yaşama heyecanı ve açık yürekliliği gelmektedir.
Harran’da; Höyük, İçkale ve Ulu Cami çevresinde, Şanlıurfa'nın kültür, sanat, tarih ve turizm değerlerini
Harran Üniversitesi Öğretim Üyesi Arkeolog Prof. Dr. araştırarak okuyucularımıza ve tüm dünyaya tanıtmak ama-
Mehmet Önal başkanlığında devam eden arkeolojik cıyla yayınlanan dergimizin 25. sayıya ulaşması şehrimizin
kazı çalışmalarıyla gün yüzüne çıkmaya başlayan eser- ne kadar derin bir birikime sahip olduğunu göstermektedir.
ler, Harran’ın Türkiye’nin en önemli tarih, inanç ve kültür 25 sayıda 290 konunun yayınlandığı dergimize yazılarıyla
turizmi merkezlerinden biri olma özelliğini daha da güç- katkı sunan 82 değerli yazarımızı ve dergiyi yayına hazırla-
lendirmiş olmaktadır. yan arkadaşlarımızı kutluyor ve teşekkür ediyorum.
Şanlıurfa’nın değerlerini yeni bestelere yansıtmayı Tüm Şanlıurfalılara ve Şanlıurfa dostlarına selam, sevgi
ve zaten zengin olan Halk Müziği repertuarımızı daha da ve saygılarımı sunuyorum.
zengin bir hale getirmeyi amaçlayarak ŞURKAV tarafın-
dan ulusal çapta “Şanlıurfa ve Kültürü Konulu Türk Halk
İzzettin KÜÇÜK
Müziği Para Ödüllü Beste Yarışması" düzenledik. Bu ya-
Şanlıurfa Valisi
rışmaya katılan 75 eser halk müziği repertuarımıza çok
ŞURKAV Başkanı
değerli yeni ezgiler kattı.
Şanlıurfa; tarihi zenginlikleriyle, doğasıyla, kutsal
mekânlarıyla, muhteşem anıtsal eserleriyle, insan port-
Arabi Camii Minaresi’nden batıya bakış
Mahkeme�Kayıtları�Işığında�
Osmanlı'da�Komşuluk�Hukuku:�
19.�Yüzyılda�Urfa�Örneği
Yrd. Doç. Dr. Yasin TAŞ Yrd. Doç. Dr. Cihat KÜRKÇÜOĞLU
Muş Alparslan Üniversitesi
Fen Edebiyat Fakültesi
Tarih Bölümü Öğretim Üyesi
[email protected]
Tarih boyunca taşıdığı dini ve kül- davalar, o dönemde komşular arasın-
türel değerlerle medeniyetimiz açısın- da ortaya çıkan sorunların tespiti, bu so-
dan önemli bir mirasa sahip olan Urfa, runlara nasıl çözüm getirildiğinin belir-
19. yüzyılda çoğunluğunu Müslüman- lenmesi ve komşuluk hukukunun çer-
ların oluşturduğu sakin bir Anadolu çevesini anlamamız açısından önemli-
şehri idi. Burada Türk, Kürt ve Arap Müs- dir.
lümanların yanı sıra, azımsanmayacak Tüm İslâm şehirlerinde olduğu gibi
oranda Hıristiyan Ermeni ve Süryani ile 19. yüzyılda Urfa’da da komşuluk ilişki-
sayıları birkaç yüz kişiyi bulan Yahudiler lerine yön veren önemli faktörlerden biri
yaşamaktaydı. Gayrimüslim unsurlar haremlik-selamlık geleneği idi. Evlerin
şehrin belli yerlerinde yoğunluk göster- inşasında ve mimari yapısında bu
mekle birlikte birçok mahallede Müslü- durum göz önünde bulundurulmakta
manlar ile kapı komşuluğu yapmaktay- böylece aile hayatının mahremiyeti ko-
dı. Bu dönemde hem farklı etnik yapı- runmaktaydı. Urfa Kadı mahkemesine
daki Müslümanlar, hem de Müslüman- yansımış olan çeşitli belgelerde, bu hu-
lar ile gayrimüslimler arasında, kayna- sustaki toplumsal hassasiyeti görmek
ğını İbrahimî esintilerden aldığına inan- mümkündür. Nitekim Câmi Kebîr (Ulu
dığımız büyük bir hoşgörü hâkimdi. Cami) Mahallesi’nde komşusu Halil
Ancak hayatın olağan akışı içinde Kanco oğlu Ali’ye ait evin avlusundaki
zaman zaman komşular arasında çe- kuyudan su alan Halil kızı Zemzem’in
şitli sorunlar ortaya çıkmakta ve bu so- vefatından sonra kızları Elif ile Emi-
runlar, diğer komşular yahut şehrin kadı ne’nin su almalarına engel olunmuştur.
mahkemesi tarafından çözülmekteydi. Olayın mahkemeye taşınmasından
Kadı mahkemesine yansıyan ve sicil- sonra kuyu sahibi Ali Efendi, Zemzem
lerde kayıt altına alınan bu şikâyetler ve Aksoy Sokağında Çadırcılar Evi çardağı
Şanlıurfa�Kültür�Sanat�Tarih�ve�Turizm�Dergisi�����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������Mayıs�2016
3
birinden tamamen ayrı ve bağımsız
birer mekân teşkil ettirilmekteydi. Müs-
lümanlara ait evler için böyle bir duru-
mun oluşmasında haremlik selamlık
faktörünün etkili olduğu kanaatindeyiz.
Ancak gayrimüslim mahallelerin büyük
evleri umumiyetle fizikî olarak taksim
edilmeyip birden fazla aile tarafından
kullanılmaktaydı. Bu evlerde avlu, dam,
zerzemin, matbah, ocaklık, su kuyusu,
helâ ve kapı, ortak kullanım alanlarıdır.
Çeşitli tarihlerde satış konusu olan ev-
lerin bu yönü “matbahtan hakk-ı tabhı,
su kuyusunda hakk-ı şürbü, kapıdan
hakk-ı murûru, helâdan hakk-ı istirahâtı,
havştan (avludan) bil-cümle hukû-
ku”(2) şeklinde ifade edilmiştir.
Birçok dava ve kayıttan, bazı gayri-
müslimlerin büyük evlerin bölmelerinde
ayrı kaldıkları ancak müştemilatını yani
evin bazı bölümlerini “hâne şerîki” ile
ortak kullandıkları görülmektedir. Me-
selâ Kebîr Kenîsa (Büyük Kilise) Mahal-
lesi’nden Leblebici Makdisî Kisbar oğlu
Artin ile Seko oğlu Fırıncı Kevok, geniş
bir evde aileleriyle birlikte oturmakta ve
evin “matbahını, su kuyusunu, helâsını
ve havşını (avlusunu)” ortak kullanmak-
taydılar.(3) Aynı mahallede Aro oğlu Ke-
vork ile İsa oğlu Yakut, “ma‘lûmatü’l-
hudûd ve’l-cirân bir bâb menzil derû-
nunda yönü garba matbahın hakk-ı
tabhı içün her ikisi musâvi-yi müşterek”
idiler. Bir başka ifade ile aileler, oturduk-
ları evin mutfağını birlikte kullanmakta
idiler. Ancak bu husustaki bir anlaş-
Akyüzler Evi
Hanım’ın akrabası olmamasına rağ-
men yaşlılığı dolayısıyla kendisine mer-
hamet edilip su almasına izin verdiğini
ancak vefatından sonra su almaya
gelen kızlarının mahrem olduklarını ve
evde yetişkin çocukları bulunması ha-
sebiyle bunu engellediğini belirtmiş-
tir.(1) Bu kayıt aynı zamanda evlerinde
kuyu bulunmayan ailelerin, mahalle
çeşmelerinin yanı sıra komşu kuyula-
rından su aldığını ortaya koymaktadır.
Müslümanlara ait büyük evler, sa-
hiplerinin vefatından sonra geride
kalan çocukların birden fazla olması ha-
linde ya vârislerden biri tarafından satın
alınmakta veyahut satılarak parası tere-
keye dâhil edilmekteydi. Bazen de vâ-
rislerin anlaşması ve evin fizikî olarak el-
verişli olması halinde haremlik selamlı-
ğın ortasına bir duvar örülmek suretiyle
ev ikiye bölünerek her bir hâne için bir- Abdulkadir Hakkari Evi
Şanlıurfa�Kültür�Sanat�Tarih�ve�Turizm�Dergisi�����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������Mayıs�2016
4
Akyüzler Evi
mazlık üzerine mahkemeye müracaat- Urfa’daki gayrimüslimlerde dinî an-
ta bulundukları görülmektedir.(4) lamda haremlik selamlığın bulunma-
Hiç şüphesiz, evin bazı bölümleri- ması, onların hâne mahremiyetini
nin birlikte kullanılıyor olması, çeşitli ra- önemsemediği şeklinde algılanmama-
hatsızlık ve şikâyetleri de beraberinde lıdır. Zira bu konudaki kayıtlar, onların
getirmekteydi. Zaten evlerin bu şekilde da gelenekle yaşattıkları bir takım de-
kullanıldığı sadece sicillerdeki şikâyet ğerlere sahip olduklarını ve Müslüman-
ve davalardan anlaşılmaktadır. Bu ko- lar gibi belli hassasiyetleri gözettiklerini
nudaki şikâyetlere bakıldığında; umu- ortaya koymaktadır. Meselâ Ermenî
miyetle ortak kullanılan alanın bir Keşiş Serkis’in evinin iki penceresi bir
komşu tarafından gasp edilmek isten- diğer Ermenî komşusu Boyacı
diği veya diğer komşunun bu alanı kul- Agob’un evinin içini gördüğü gerekçe-
landırmak istememesinden kaynaklan- siyle Agob, şer‘î mahkemede komşusu
dığı görülmektedir. Meselâ Kebîr Kenî- Keşiş Serkis’ten davacı olmuştur. Yetki-
sa Mahallesi’nde Demirci Nersis oğlu liler tarafından olay yerinde yapılan
İro, komşusu Karabet oğlu Kevork ile keşif ve tahkikat neticesinde, Keşiş Ser-
birlikte kullandığı mutfağı, haksız olarak kis’in dava konusu olan pencereleri ka-
zapt edip araya duvar örünce, Kevork patıp, komşusu Agob’un evini görme-
mahkemeye müracaat ederek örülen yecek şekilde yeni pencere açması ge-
duvarın kaldırılmasını ve mutfağın eski- rektiği hükme bağlanmıştır.(7)
si gibi ortaklaşa kullanılmasını istemiş- Dört tarafı taş duvarlarla çevrili
tir. Davayı olay yerinde inceleyen şer‘î Urfa evlerinin bu yapısı, komşular ara-
mahkeme yetkilileri de bu yönde karar sında çeşitli duvar problemlerini bera-
almıştır.(5) Bir başka kayıtta ise Bıçakçı berinde getirmekteydi. Komşulardan bi-
Mahallesi’nden Zimmî Garo oğlu Kirbo rinin, diğerine ait duvara zarar vermesi
ile Agop oğlu Karzo’nun birlikte kullan- yahut mevcut duvarı yükselterek kom-
dıkları evin damında yatma konusunda şunun güneşini veya manzarasını ka-
anlaşamadıkları ve bu sebeple mahke- patması sıkça mahkemeye taşınan şi-
mede birbirlerinden şikâyetçi oldukları kâyetlerdendir. Meselâ Nimetullah Bey
görülmektedir.(6) Mahallesi’nde birbirine komşu olan
Cündîoğlu Muhyî ile Ömer kızı Zeliha Pürüz Sokak
Şanlıurfa�Kültür�Sanat�Tarih�ve�Turizm�Dergisi�����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������Mayıs�2016
5
Mahalle sakinlerinin ve komşuların
rahatsız olmadığı yahut şikâyet bulun-
madığı takdirde evin kapısı, duvarı ve
pencereleriyle ilgili değişikliklere müsa-
ade edilmiştir. Ancak komşuları rahat-
sız edecek şekilde evlerde yeni kapı
veya pencere açma hususu komşula-
rın iznine bağlanmış ve şikâyet halinde
bu tür değişikliklere izin verilmemiş-
tir.(14) Meselâ Kebîr Kenisâ Mahalle-
si’nden Abo oğlu Hacir, evinden soka-
ğa yeni bir kapı daha açınca, komşusu
Kevo oğlu Makrît mahkemeye müraca-
at ederek açılan yeni kapının kapatıl-
masını sağlamıştır.(15) Kezâ Hoca
Ahmed Mahallesi’nde yapılan duvarın,
komşuya ait pencerenin önünü kapat-
ması üzerine, yapılan şikâyet neticesin-
de duvar inşaatı durdurulmuştur.(16)
Evlerin aslından yani ilk inşasında
mevcut olup sonradan kapatılan pen-
cerelerin yeniden açılmasında herhan-
gi bir sakınca görülmemiştir. Nitekim
Halîlu’r-Rahman Mahallesi’nden Hoca-
zâde Abdurrahman Efendi oğlu
Ahmed Efendi, satın almış olduğu evin
Zincirli Sokak
arasındaki anlaşmazlığın nedeni Cün- rilmemiş, evlerin komşu evlere bakan
dîoğlu’nun, evleri arasındaki duvarı hak- cephelerine pencere konulmayarak
sız olarak yükseltmesidir.(8) İnsanların komşuluk ilişkilerine dikkat edilmiştir.
sahip oldukları evlerin şekli üzerinde ya- Osman oğlu Murad’ın, Hekimde Ma-
pacakları değişikliklerde, komşularına hallesi’nde yapmakta olduğu selamlık
zarar vermesi durumunda bu değişik- inşaatı, komşulara ait evlerin içini gör-
liklere izin verilmemiştir. Nitekim Hoca düğü ve onların yazlık eyvan manzara-
Ahmed Mahallesi’nden Mehmed oğlu sını kapattığı gerekçesiyle durdurul-
Hüseyin, komşusu Hacı Kâmilzâde muştur.(12) Aslında komşuların avlu ve
Mehmed Bâkır ile arasında bulunan du- pencerelerini gören evlerin, halk ara-
varı yıkıp, yerine bina inşa etmek iste- sında talep görmediği de anlaşılmakta-
yince husumet ve anlaşmazlık ortaya dır. Meselâ, Hüseyin kızı Ayşe ile Mus-
çıkmış, mahkeme Hüseyin’in duvarı yık- tafa kızı Rukiye, vekilleri Mustafa oğlu
masına izin vermemiştir.(9) Ayrıca ko- Ahmed aracılığıyla Sultân Bey Mahalle-
nuyla ilgili kayıtlarda, komşulara ait si’nden Osman oğlu Abdülkadir ile
arsa veya bahçeleri işgal etmek sure- Ahmed oğlu Marangoz Mahmud’dan
tiyle yapılmak istenen duvar inşaatları- içini görmeden 4250 kuruşa bir ev satın
nın durdurulduğu,(10) bitişik durumda- alarak parasını ödemişlerdir. Ancak
ki taş evlerde yapılan tadilatlar dolayı- evin içini gördükten sonra bir pencere-
sıyla zarar gören komşu duvarlarının nin komşu evini görmesi üzerine evi
tamir ettirildiği(11) ve ortaya çıkan so- satın almaktan vazgeçerek paralarını
runların komşuluk hukuku çerçevesin- geri almışlardır.(13) İnsanların ev alır-
de çözüldüğü görülmektedir. ken, birçok etkenden ayrı olarak, evin
Bu dönemde evler, sıcak iklim ne- manzarasını ve komşuların evini görüp
deniyle dar sokaklar içerisinde birbirine görmemesini önemsedikleri anlaşıl-
bitişik inşa edilmiş ancak evlerin birbir- maktadır. Başka şehirlere ait arşiv kayıt-
lerini görmeleri engellenmiştir. Aynı şe- larında da sıkça karşılaştığımız bu
kilde mahalle içinde komşuları rahatsız husus, bu konuda Osmanlı toplumu-
edecek şekilde ev yapılmasına izin ve- nun genelinde bir hassasiyet bulundu-
ğunu göstermektedir. Hacı İmam Demirkol Evi su kuyusu
Şanlıurfa�Kültür�Sanat�Tarih�ve�Turizm�Dergisi�����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������Mayıs�2016
6
Kemaliye Sokak’ta bir evin kuyusu
arka tarafında yeni bir kapı açması üze-
rine Ermenî komşuları ile arasında niza
çıktığı, mahkemenin yaptığı inceleme
sonunda evin arka tarafında daha önce
kapı bulunduğu ve Ahmed Efendi’nin
yeni kapı açmayıp eskisini açtığı tespit
edilince izin verildiği anlaşılmakta-
Güllü Sokak’ta yeralan Tırşolar Evi
dır.(17) Urfa Şer‘iye Mahkemesi, evlerin
imar yapısıyla ilgili değişikliklerde ve
Karabet, ev halkının yoldan ve kapıdan akıp, komşulara rahatsızlık veren kirli
komşuluk ilişkilerinin ortaya çıkardığı
rahat bir şekilde geçemediğini belirte- suların engellenmesi sağlanarak, kom-
sosyal sıkıntılarda, umumiyetle yapıla-
rek İbram’dan şikâyetçi olmuş, mahke- şulara rahatsızlık verilmemesine de
rın eski usulüyle kullanılmasından yana
me de İbram’ın çulha atıklarını yola özen gösterilmiştir. Meselâ Hüseyin
hüküm vermiştir.(18)
atmak suretiyle komşularına ve yoldan Paşa Mahallesi’nde Yusuf Efendi’nin
Urfa’da evlerin ve dükkânların önü
geçenlere rahatsızlık verdiğine hükme- evinden akan kirli su, duvarın altından
temiz tutulup, çöp ve benzeri şeylerin in-
dip bunların kaldırılmasına karar ver- komşusu Hacı Ali’nin mutfağına sızdı-
sanları rahatsız edecek yerlere atılma-
miştir.(19) Aynı şekilde komşuların bir- ğından taraflar arasında yaşanan an-
masına özen gösterilmiştir. Halkın ve
birlerinin kapısını veya yolunu kapat- laşmazlık şer‘î mahkemeye taşınmış,
komşuların bu yöndeki şikâyetleri titiz-
masına izin verilmemiştir. Gerz Mahal- mahkeme heyetinin olay yerinde yaptı-
likle takip edilmiş ve zamanında gerekli
lesi’nden Şaşo oğlu Betros’un satın al- ğı inceleme sonunda kirli suyun engel-
tedbirler alınmıştır. Meselâ Gerz Mahal-
dığı evin kapı yolunu kapatan gayri- lenmesine ve Hacı Ali’nin bu iş için ya-
lesi’nden Ermenî Tanil oğlu İbram’ın
müslim komşuları, şikâyet üzerine yolu pacağı tüm masrafların Yusuf Efendi ta-
dükkânında imal ettiği çulha atıklarını
önceki şekilde açmak zorunda kalmış- rafından karşılanmasına karar verilmiş-
yola ve komşusu Ermenî Agop oğlu Ka-
lardır.(20) tir.(21) Aynı şekilde Kebîr Kenîsa Ma-
rabet’in kapısı önüne yığması üzerine
Evlerin veya duvarların altından hallesi’nden Ermeni Barsum oğlu Bet-
Şanlıurfa�Kültür�Sanat�Tarih�ve�Turizm�Dergisi�����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������Mayıs�2016
7
ğerini arttırdığı ve bu hususların halk ta-
rafından önemsendiği anlaşılmaktadır.
Meselâ yukarıda zikrettiğimiz belgede
Hacı Gâzî Mahallesinden Hüseyin kızı
Hayrîye, iddiasında evinin suyolunun
değişmesiyle evin kıymet kaybettiğini
ifade etmiştir. Aslında satışa çıkarılan
evleri satın almak isteyenlerin, bu evle-
rin içi kadar başka şeylere de önem ver-
dikleri görülmektedir. Bu hususta evin
yeri, genişliği ve şekli kadar, komşuları-
nın kimler olduğu, bahçesinde kuyusu
bulunup bulunmadığı ve hatta bu kuyu-
daki suyun tadının önemli olduğu gö-
rülmektedir. Nitekim Hızanoğlu Mahal-
lesi’nden Ali Ağa oğlu Bekir Ağa’nın sa-
tışa çıkardığı menzile müşteri olan Halil
oğlu Dellâl Mehmed; evi gözettiğini,
evin komşularını bildiğini ve kuyusun-
dan suyunun tadına baktığını belirtmiş-
tir.(24)
Sonuç olarak; günümüzde şehirle-
Halil Hafız Kürkçüoğlu Evi
rin imarında, evlerin yapımında pek de
ros, komşusu Kevork oğlu Karabet’in gözetilmeyen komşuluk hukuku, Os-
evinden akan kirli su için şikâyetçi olun- manlı döneminde Urfa’da, insanlar ta-
ca mahkeme, Karabet’in suyun mecra- rafından dikkat edilen ve mahkemede
sını değiştirmesine hükmederek kom-
şusunu rahatsız etmesi engellenmiş-
tir.(22)
Bu dönem komşuluk ilişkilerinde,
sorun olarak karşımıza çıkan hususlar-
dan biri de evlere akmakta olan suyol-
larıdır. Hacı Gâzî Mahallesi’nden Hüse-
yin kızı Hayriye, kendisine ait evin suyo-
lunun komşusu Süryanî Makdisî Bidros
oğlu Aruş tarafından değiştirildiğini ve
bu sebeple evin kıymet kaybettiğini
ifade ederek mahkemede Aruş’tan şi-
kâyetçi olmuştur. Ancak Aruş’un, 10 yıl
önce satın aldığı evin suyolunun eski-
den beri böyle olduğu ve kendisinin her-
hangi bir müdahalede bulunmadığı
şeklindeki ifadesinin mahalle ahalisi
Müslüman şahitler tarafından da ifade
edilmesi üzerine söz konusu şikâyet
reddedilmiştir.(23) Dolayısıyla ev sa-
hiplerinin evlere giden suyollarını izinsiz
olarak değiştirme tasarrufunda buluna-
madıkları aşikârdır.
Takdir edileceği üzere bir evin fiya-
tını belirleyen temel hususlar, evin ge-
nişliği ve bulunduğu muhittir. Kadı sicil-
lerindeki ev satışlarına ilişkin kayıtlar-
dan Osmanlı döneminde Urfa’da, bu
faktörlere ilaveten evin komşularının,
suya ulaşım imkânının, hatta kuyusu
varsa kuyudaki suyun tadının, evin de-
Dr. İmam Demirkol Evi Kadıoğlu Camii
Şanlıurfa�Kültür�Sanat�Tarih�ve�Turizm�Dergisi�����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������Mayıs�2016
8