Table Of ContentTÜRKİYE'DE REFERANDUMLAR
Gülsen Kaya Osmanbaşoğlu: 2006 Yılında Bilkent Üniversite-
si Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü’nden mezun oldu.
2014 Yılında aynı üniversiteden Siyaset Bilimi alanında dokto-
ra derecesi aldı. Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Siyaset
Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü’nde öğretim üyesidir.
Edip Asaf Bekâroğlu: 2000 yılında Uludağ Üniversitesi Ulus-
lararası İlişkiler Bölümü’nden mezun oldu. 2010 Yılında Bilkent
Üniversitesi’nde Siyaset Bilimi doktora derecesi aldı. İstanbul
Üniversitesi İktisat Fakültesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası
İlişkiler Bölümü’nde öğretim üyesidir.
TÜRKİYE'DE
REFERANDUMLAR
Gülsen Kaya Osmanbaşoğlu
Edip Asaf Bekâroğlu
1. Baskı
ORİON KİTABEVİ
ISBN: 978-605-9524-51-3
© Orion Kitabevi, Mart 2019
Türkiye'de Referandumlar
Yazar: Gülsen Kaya Osmanbaşoğlu- Edip Asaf Bekâroğlu
Baskı
İlksan Matbaası Ltd. Şti.
İvedik Org. San. Bölgesi Ağaç İşleri San. Sit.
521. Sok. No: 35 İvedik / ANKARA- Tel: (0312) 394 39 55
Orion Kitabevi
Selanik Cad. No:72 06640 Kızılay / ANKARA
Tel: 0 312 417 78 35
Faks: 0 312 425 06 82
www.orionkitabevi.com.tr - [email protected]
İçindekiler
Önsöz .........................................................................................vii
1. Giriş: Dünyada ve Türkiye'de Referandumların
Kullanımı ................................................................................1
2. Referandum Kampanyaları, Siyasi Konumlanma ve
Türkiye .................................................................................17
Birinci Kısım
Darbe Sonrası Anayasa Değişikliği Referandumları:
1961 ve 1982
3. 1961 Referandumu ..............................................................37
4. 1982 Referandumu ..............................................................55
İkinci Kısım
Anavatan Partisi İktidarında Yapılan Referandumlar:
1987 ve 1988
5. 1987 Referandumu ..............................................................69
6. 1988 Referandumu ..............................................................77
Üçüncü Kısım
Adalet ve Kalkınma Partisi İktidarında Yapılan
Referandumlar: 2007, 2010 ve 2018
7. 2007 Referandumu ..............................................................85
8. 2010 Referandumu ..............................................................95
9. 2017 Referandumu ...........................................................105
10. Sonuç .................................................................................121
ÖNSÖZ
Bu çalışmaya 2017’nin Şubat ayında, yani 16 Nisan 2017
referandumuna iki ay kala başladık. Türkiye’yi parlamen-
ter sistemden başkanlık sistemine taşıyan bu referandumun
kampanya dönemi, ülke çapında hem “evet” hem de “hayır”
taraftarları açısından adeta bir seferberlik halinde yürütül-
mekteydi. Bu olağanüstü hararetli kampanya dönemi bizler
açısından ilgi çekiciydi. Önce sadece 2017 referandumuna
odaklanan bir çalışma yapmak için yola çıktık. Ama literatüre
bakınca Türkiye’de referandumların tamamını değerlendiren
bütüncül bir akademik çalışmanın yapılmamış olduğunu fark
ettik. Böylece Türkiye’nin geçirdiği referandumları birbirleriy-
le karşılaştırarak incelemeye karar verdik.
Referandumlar, salt çoğunluğa dayanan doğrudan de-
mokrasinin temel bir mekanizması olarak, Türkiye de dâhil
olmak üzere tüm dünyada gittikçe daha yaygın olarak kulla-
nılmaktadır. 1961 yılından bu yana Türkiye yedi referandum
deneyimledi. Bu referandumlardan ilk ikisi, askeri darbeler-
den sonra yapılan yeni Anayasaların oylanması için yapıldı.
Anavatan Partisi iktidarı döneminde ard arda yapılan 1987
ve 1988 referandumlarında, daha az kapsamlı konular halka
soruldu. Referandumlardan üçü son on iki yılda, yani Adalet
ve Kalkınma Partisi hükümetleri döneminde gerçekleşti. İlginç
bir şekilde bu yedi referandumdan sadece biri “hayır” oyunun
galibiyeti ile sonuçlanırken, Türk halkı geriye kalan altı refe-
randumda “evet” oyu vermeyi tercih etti. Bu çalışmanın amacı
sadece Türkiye’deki referandumların nasıl bir siyasi ortamda
gerçekleştiğini tasvir etmek değil, aynı zamanda referandum-
larda “evet” çıkma eğiliminin neden daha yüksek olduğunu da
açıklamaya çalışmaktır. Bu soruya iki parametre etrafında ce-
vap verilecektir: siyasi konumlanma (predisposition) ve kam-
panya sürecine yansıyan referandum konularının içeriği.
Çalışmanın öne sürdüğü gibi, referandum süreçleri, ge-
nel olarak “evet” ve “hayır” taraftarlarını kategorize ederken
toplumdaki kutuplaşmayı arttırmakta ve aradaki gri alanları
neredeyse ortadan kaldırmaktadır. Bu sebeple referandum
süreçleri özel bir dikkati hak etmektedir. Referandumlar bir
yandan halkın genelini ilgilendiren konularda doğrudan hal-
kın fikrine başvurduğu için, katılımcı bir siyaset yapma pratiği
olarak kabul edilebilir. Referandumlar yolu ile toplumun ço-
ğunluğunun, ikircikli konular hakkında ne düşündüğünü tespit
etmek mümkün olabilmektedir. Yanı sıra, görece kutuplaştırıcı
bir fonksiyonu bulunduğu için, referandumlardan sonra politi-
ka yapıcıların toplumsal gerilimi yatıştırmak için söylemleri-
ni yumuşatmaları ve daha kucaklayıcı politikalar yürütmeleri
önerilmektedir. Umarız ki bu çalışma hem akademik literatür-
de bir boşluğu doldurur, hem de ilgili seçmenlere ve siyaset ya-
pıcılara referandumların siyasete etkilerini görme anlamında
pozitif bir katkı yapar.
1
GİRİŞ
Dünyada ve Türkye’de Referandumların Kullanımı
Temsilciler kendi aralarında bir karar veremediklerinde,
yasalar gerektirdiğinde veya verilecek kararın sorumlulu-
ğunu tek başlarına taşımak istemediklerinde, temsil ettikle-
ri halka müracaat edebilirler. Halkın tamamının bir konuda
fikrini beyan etmesi, temsili demokrasiler çağında bir doğru-
dan demokrasi pratiği olarak cezbedici bir yön taşımaktadır.
Ancak temsili demokrasi bünyesinde doğrudan demokrasi
mekanizmaları kullanmanın tartışmalı bir konu olduğunu da
ifade etmek gerekir. Öte yandan, doğrudan demokrasi me-
kanizmalarının günümüzde giderek daha fazla kullanılmaya
başlandığı da bir gerçektir. Bu çerçevede, 2007’den itibaren üç
referandum tecrübe eden Türkiye’nin de bir istisna olmadığı
görülmektedir.
İkinci Dünya Savaşı’ndan önce, doğrudan demokrasi me-
kanizmalarının kullanımı, İsviçre örneği hariç olmak üzere,
Napolyonvari yöneticiler, diktatörlükler veya faşizm gibi bas-
kıcı rejimlerle ilişkilendirilirken, 20. yüzyılın ikinci yarısında
yeni ve görece eski birçok demokraside bu tür uygulamalar is-
tikrarlı bir şekilde artmıştır. Doğrudan Demokrasi Araştırma
ve Dokümantasyon Merkezi’ne (C2D) göre, İkinci Dünya
Savaşı’ndan hemen sonra, doğrudan demokrasi mekanizma-
larını kullanan ülke sayısı hızlıca birkaç taneden 150 ülkeye
çıkmış, bunun yanında her bir ülkedeki doğrudan demokrasi
mekanizmalarının kullanılma sıklığı da artmaya başlamıştır
(Qvortrup, 2014: 247). 1950’lerden itibaren dünyadaki bağım-
sız devlet sayısındaki artışlar kontrol edildiğinde bile, bugün
doğrudan demokrasi mekanizmaları elli yıl öncesine kıyasla
2 ● Gülsen Kaya Osmanbaşoğlu - Edip Asaf Bekâroğlu
neredeyse iki kat, 20. yüzyılın başlarına kıyasla ise neredeyse
dört kat daha fazladır (Altman, 2011: 65). Doğrudan demokra-
si mekanizmalarının artan kullanım sıklığı, henüz ampirik ve
normatif olarak yeterince iyi anlaşılmamıştır.
Temsili demokrasiler neden artan bir şekilde referandum-
lar gibi doğrudan demokrasi mekanizmalarına ihtiyaç duy-
maktadır? Siyasi liderler neden belli dönemlerde ve konularda
halkın doğrudan katılımı için çağrıda bulunurlar? Temsili
demokrasilerde doğrudan demokrasi mekanizmalarının ar-
tan kullanımı ne tür sonuçlara yol açmaktadır? Doğrudan
demokrasi mekanizmalarının kullanımı hakkında bu tür so-
rular sormak gereklidir. Çünkü çoğu zaman, referandum gibi
mekanizmalar siyasi süreçlerin ve rekabetin her düzeyinde
önemli etkiler bırakmaktadır. Referandumlar, anayasa ve
yasaları değiştirmek için imkân sağlarlar; bazı oyuncuları ik-
tidardan uzaklaştırırken bazı oyuncuları daha güçlü kılarlar;
bir hükümetin meşruiyetini sarsabilir ya da konumunu gü-
vence altına alabilirler; bir toplumdaki siyasi kutuplaşmayı
ve bölünmeyi arttırabilir veya belki de bir ülkenin hayati bir
krizin üstesinden gelmesine yardımcı olabilirler; vatandaş-
ların kendi temsilcilerine olan güvenini sarsabilecekleri gibi,
demokrasiye olan inançlarını da arttırabilirler. Bu sebeplerle
doğrudan demokrasi mekanizmalarının sayılarının artması
gibi, referandum hakkındaki literatür de büyümekte ve bu so-
rulara cevap aramaktadır.
Referandum ile ilgili çalışmalar ağırlıklı olarak referandum-
ların demokrasi için iyi mi yoksa kötü mü olduklarını sorgu-
lamaktadır. Bir yandan kimi çalışmalar doğrudan demokrasi
mekanizmalarının katılımı en üst düzeye çıkardığını (Barber,
1984), siyasi sistemin meşruiyetini arttırdığını (Walker, 1987),
devlet kurumları veya siyasi aktörler arasındaki anlaşmazlık-
ları çözdüğünü (Hobson, 1909) ve vatandaşlar üzerinde çe-
şitli eğitici etkilere sahip olduğunu (Smith ve Tolbert, 2007)
savunmaktadır. Öte yandan diğer bazı çalışmalar ise, referan-
dumların esasen bir çoğunlukçu demokrasi aracı olduklarını
(Lijphart, 1984), doğrudan demokrasi mekanizmalarının, popü-
list liderler tarafından çoğunluğu manipüle ederek kendi otori-
