Table Of ContentAzərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi
Metodika, qabaqcıl təcrübə
ŞAGİRDLƏRƏ VƏ TƏLƏBƏLƏRƏ QARABAĞIN TARİXİ
OBYEKTİV, HƏRTƏRƏFLİ ÖYRƏDİLMƏLİDİR
Qasım Hacıyev
AMEA-nın A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun
“Qarabağ tarixi” şöbəsinin müdiri, tarix elmləri doktoru
Açar sözlər: Azərbaycan, Qarabağ, tarix, mövzu, dərs, proqram.
Ключевые слова: Азербайджан, Гарабах, история, тема, урок, программа.
Key words: Azerbaijan, Karabakh, history, topic, lesson, program.
“Azərbaycan məktəbi” jurnalının sadi vəziyyət haqqında ümumi məlumat ve-
2013-cü ildə nəşr olunan 6-cı nömrəsində rilir. Sonra Qarabağ əhalisinin milli və sosi-
“Qara bağ tarixi” proqramı üzrə qədim dövr- al tərkibi barədə də məsələlərə toxunulur.
dən XX əsrin əvvəllərinədək Qarabağın tari- Azər baycanın Qarabağ regionunda xalqın
xini əhatə edən mövzuların tədrisi şərh edil- sosial və milli əsarətə qarşı mübarizəsindən
mişdir. Azərbaycanın Qarabağ regionunun bəhs edilir. Ardınca 1905-1907-ci illərdə
tarixi coğrafiyası, Azərbaycanın ilk dövlətlə- Qarabağ regionunda milli münasibətlərin
rinin yarandığı dövrdə Qarabağ regionunun kəskinləşməsi, Şuşa, Cəbrayıl, Karyagin
tarixi, Qarabağın Erkən Orta əsrlər və ərəb (Füzuli) qəzalarında müsəlmanlara qarşı
xilafətinin hakimiyyəti dövrünün tarixi, IX ermənilərin törətdiyi kütləvi qırğınlardan
yüzilliyin ikinci yarısı – XII yüzillikdəki bəhs edilir. Eyni zamanda, Qarabağın kənd
tarixi ilə bağlı izahlar verilmişdir. Eyni təsərrüfatı və sənətkarlıq sahələrindən danı-
zamanda burada XVI-XVII yüzilliklərdə şılır. Qarabağ regionunun şəhərlərinə və
Qarabağ regionunun ictimai-siyasi vəziyyə- tica rət əlaqələrinə dair ətraflı məlumat veri-
tinə, iqtisadi həyatına, mədəniyyətinə, XVIII lir, mədəniyyət sahəsində baş verən dəyişik-
əsrdə Qarabağ xanlığının yaranmasına, XIX liklər şərh edilir.
yüzillikdə Qarabağ regionunda iqtisadi XIX yüzilliyin sonu - XX yüzilliyin
vəziyyətə, inzibati islahatlara, sosial münasi- əvvəllərində Qarabağda elm və mədəniyyətə
bətlərə, həmçinin maarif, mədəniyyət, mət- dair məlumat verilir.
buat, ədəbiyyat və incəsənətə dair biliklərin “Azərbaycanın Qarabağ bölgəsi
tədrisinə dair şərhlər də təqdim olunmuşdur. ZFDR və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti
Azərbaycanın Qarabağ regionunun döv ründə” mövzusu üzrə ümumi məlumat
XX yüzilliyin əvvəllərindən müasir dövrə verilir. Burada Rusiyada baş vermiş 1917-ci
qədər tarixi isə aşağıdakı kimi, ayrı-ayrı il fevral inqilabının Azərbaycanda, həmçinin
mövzularla, xronoloji ardıcıllıqla öyrədilir. Qarabağ regionunda vəziyyətə təsirindən
“Azərbaycanın Qarabağ bölgəsi XX bəhs edilir.
yüzilliyin əvvəllərində (1900-1917-ci illər)” 1918-ci ilin yazında bolşevik-daşnak
mövzusu ilə əlaqədar olaraq ilk öncə XX müttəfiqliyinin azərbaycanlılara qarşı küt-
yüzilliyin əvvəllərində regionda sosial-iqti- ləvi qırğınlar törətməsi, Qarabağda erməni-
84
“Azərbaycan məktəbi” 2014/4
lərin azərbaycanlılara qarşı soyqırımı siya- çirilməsi və yeni inzibati ərazi quruluşu haq-
səti və bunun nəticələri haqqında məlumat qında məlumat verilir.
ve rilir. Sonra Bakı Xalq Komissarları So- DQMV-də sosial-iqtisadi həyat, inzi-
vetinin yaradılması, fəaliyyəti və onun bati-amirlik sisteminin güclənməsi, repressi-
Qarabağ regionunda münasibətindən bəhs ya lar, Sovet hökumətinin ilk illərindən etiba-
edilir. Qarabağda Zaqafqaziya Federativ rən Qarabağda milli dəyərlərin məhv edil-
Demokratik Respublikası zamanı ümumi məsi elmin, ədəbiyyatın və incəsənətin və-
vəziyyətə, siyasi və iqtisadi duruma dair mə- ziyyəti konkret faktlarla göstərilir.
lu mat verilir. “Azərbaycan SSR-in Dağlıq Qarabağ
Mövzu ilə əlaqədar Qarabağ regionu- Muxtar Vilayəti 1941-1950-ci illərin I ya-
nun Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) rısında” mövzusu üzrə ümumi məlumat ve-
dövründə vəziyyətindən, xüsusi olaraq rilir. İkinci Dünya müharibəsi dövründə,
AXC-nin yaranması dövründə Qarabağ re- DQMV-də hərbi, iqtisadi və mədəni səfər-
gionunda milli oyanışdan, siyasi-hərbi pro- bərlikdən, DQMV-nin İkinci Dünya mühari -
seslərdən bəhs edilir. Qarabağ regionunda bəsi dövründə faşizmə qarşı vuruşlarda ön
1918-1919-cu ilin birinci yarısında ümumi və arxa cəbhədə fəaliyyətlərindən bəhs edi-
vəziyyətə toxunulur. 1919-cu ilin ikinci yarı- lir. Həmçinin DQMV-nin iqtisadi həyatı,
sı – 1920-ci illərdəki proseslər şərh edilir. xalq təsərrüfatının bərpa və inkişafında
Ardınca 1920-ci ilin yazında AXC-də höku- Qarabağ regionunun yeri və rolu haqqında
mət böhranından, Qarabağ regionunda er- (yanvar 1946-dekabr 1950) məlumat və şərh
məni qiyamından, separatizmindən bəhs edi- verilir.
lir. Ermənilərin azərbaycanlılara qarşı soyqı- DQMV-də (yanvar 1946-dekabr 1950-
rımına dair ətraflı məlumat verilir. XI Qır- ci illər) mədəni quruculuq işlərinə dair məlu-
mızı Ordunun Azərbaycana hərbi müda xi- mat verilir. Mərkəzi hökumətin anti-azər-
ləsi, AXC-nin süqutu konkret və dolğun şə - bay can siyasəti və Ermənistan SSR-in Azər-
kildə şərh edilir. bay can SSR-in DQMV-nə yeni ərazi iddiala-
Azərbaycan SSR-in Qarabağ regio - rı (1940-1950-cı illərdə) haqqında şərh veri-
nun da baş verən proseslər şərh edilərkən XX lir. Eyni zamanda DQMV-də 1940-1950-ci
əsrin 20-30-cu illərində Qarabağ regionunda illər də mədəniyyətin, təhsilin inkişafından,
sovet rejiminin qurulması və ona qarşı milli- mətbuatın səviyyəsindən danışılır.
müqavimət hərəkatından (1920-ci il) danışı- “Azərbaycan SSR-in Dağlıq Qarabağ
lır. Ermənistanın Yuxarı Qarabağı ələ keçir- Muxtar Vilayəti 1950-ci illərin sonu-1960-cı
mək cəhdləri, Azərbaycanda erkən sovetləş- illərdə” mövzusu əsasında DQMV-də səna -
dirmə dövrü, Azərbaycan SSR-in ərazi bü- ye nin inkişafı, kənd təsərrüfatı, əhalinin so-
töv lüyünə qəsd və qondarma Dağlıq Qara- sial strukturu, rifah və məişəti haqqında
bağ Muxtar Vilayətinin yaradılması (1920- məlumatlar qeyd olunur. DQMV-də təhsilin,
1923) haqqında ətraflı məlumat verilir. elmin, ədəbiyyat və incəsənətin inkişafına
Azərbaycan SSR-in DQMV-də səna- yer verilir. Burada XX yüzilliyin 50-60-cı
ye ləş dirmə və zorakı kollektivləşdirmə döv- il lərində Ermənistan SSR-in Azərbaycan
rü tarixi (XX əsrin 20-30-cu illəri) və bunun SSR-ə qarşı növbəti ərazi iddialarından və
ağır sosial-iqtisadi nəticələrindən bəhs edilir. bunun nəticələrindən danışılır.
Sonra Azərbaycan SSR-in DQMV-də mədə- “Azərbaycan SSR-in Dağlıq Qarabağ
ni quruculuq və mənəvi həyata dair şərhlər, Muxtar Vilayəti 1970-1980-ci illərdə” möv-
Qarabağda sosial dəyişikliklərin həyata ke- zu sunda SSRİ hakimiyyət orqanlarının
85
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi
Azər baycan SSR-ə qarşı qərarları məsələ- Ermənistanın Azərbaycana ərazi iddia-
sinə toxunulur. DQMV-nin dirçəlişi siyasə- ları və etnik təmizləmə siyasətinin yeni mər-
tinə, DQMV-də 1970-1985-ci illərdə iqtisadi hələsinin başlanmasından bəhs edilir.
in kişafa, sosial yüksəlişə, mədəniyyətin di- Burada erməni silahlı birləşmələrinin Azər-
na mik inkişafına dair məlumat qeyd olunur. baycan ərazilərinə hərbi müdaxiləsi, Qara-
1980-ci illərin ikinci yarısında SSRİ- bağ müharibəsinin başlanması, erməni si-
də “Yenidənqurma” siyasəti və bunun iflası, lahlı birləşmələrinin Yuxarı Qarabağda
DQMV-də “yenidənqurma”, onun ictimai, irimiq yaslı hərbi əməliyyatları, Xocalı soy-
iqtisadi və siyasi nəticələri (1986-1988-ci il- qırımı (1992-ci il), Qarabağ torpaqlarının
lər) şərh edilir. Ölkədə erməni separatiz mi- Ermənistan tərəfindən işğalı haqqında ətraf-
nin yenidən baş qaldırması, Ermənistanın lı məlumat verilir. Ermənistan-Azərbaycan
Azər baycana qarşı təcavüzkar siyasətinin Dağlıq Qarabağ münaqişəsi və Azərbaycan
yeni mərhələsinin başlanmasına dair mə lu- Respublikasının xarici siyasətindən, Dağlıq
mat verilir. Uydurma Dağlıq Qarabağ prob- Qarabağ münaqişəsinin beynəlxalq proble-
lemi, Dağlıq Qarabağ ətrafında baş verən mə çevrilməsindən, münaqişənin həllində
hadisələr, azərbaycanlıların kütləvi surətdə ATƏT-in vasitəçilik missiyasından, müna-
Ermənistandan deportasiya edilməsindən qişə ilə bağlı BMT-nin qətnamələrindən,
bəhs edilir. Eləcə də, SSRİ rəhbərliyinin an- mü naqişənin nizamlanması prosesində Av-
ti-azərbaycan siyasəti və DQMV-də milli ropa Şurası, Avropa Birliyi və digər bey-
mü naqişə ocağının alovlandırılması (1988-ci nəlxalq təşkilatların iştirakından bəhs edilir.
il), DQMV-nin Azərbaycan tərkibindən çıx- Qarabağ müharibəsi, Azərbaycanın
ması və Muxtar Vilayətin Ermənistana bir- 20% ərazisinin – Dağlıq Qarabağın və ətraf
ləşdirilməsinə dair qərarların qəbul edilməsi 7 rayonun Ermənistan silahlı qüvvələri tərə-
şərh edilir. Burada DQMV-də ictimai vəziy- fin dən işğalı şərh edilir. Burada Ermənistan-
yə tin gərginləşdirilməsi, Ermənistanın Azər- Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin
bay canın Qarabağ regionunu dövlət separa- kəskinləşməsi, Respublikada növbəti haki-
tizminin meydanına çevirməsi, eyni za man- miy yət böhranı, ümummilli lider Heydər
da, DQMV-də Azərbaycanın suveren hü- Əliyevin Respublika rəhbərliyinə qayıdışı,
quqlarının pozulması, DQMV-də Xüsusi daxili sabitliyin yaranması üçün həyata keçi-
İdarə Komitəsinin yaradılması və onun rilən tədbirlər, Dağlıq Qarabağ böhranı nın
ermənipərəst siyasəti (1989-cu il), Qarabağ dərinləşməsi və ordu quruculuğu, mü hari-
regionunda qanlı terror əməliyyatları və bənin dayandırılması, atəşkəs aktının im za-
qondarma “Dağlıq Qarabağ Respublika - lan ması haqqında məlumat verilir. Azər -
sı”nın yaradılması (1990-1991-ci illər) haq- baycan Respublikasının müstəqilliyi və ərazi
qında ətraflı məlumat verilir. bütövlüyü uğrunda mübarizənin güc lən-
“Dağlıq Qarabağ Azərbaycan Respub- məsindən danışılır.
li ka sının yaranması və möhkəmlənməsi Azərbaycan Respublikasında iqtisadi
döv ründə (1991-2008-ci illər)” mövzusu islahatların, iqtisadi inkişafın və neft strate-
üzrə Azər baycan Respublikasının dövlət giyasının Dağlıq Qarabağ probleminin həlli
müs təqilli yini bərpa etmək haqqında Azər- məsələsinə təsiri, “Əsrin müqaviləsi”nin Er-
baycan Res publikası Ali Sovetinin Bəyan- mənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ mü-
naməsi və döv lət müstəqilliyi haqqında na qişəsinin həlli məsələsində rolu şərh edi-
Konstitusiya Aktının qəbul edilməsinə dair lir.
məlumat ve rilir. Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin böyük
86
“Azərbaycan məktəbi” 2014/4
dövlətlərin və beynəlxalq təşkilatların siya- 1941- первой половине 50-х гг. ХХ века”;
sətində yeri, Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq - “НКАО Азербайджанской ССР в
Qarabağ münaqişəsinin Azərbaycan Res- конце 50-х-60-х гг. ХХ столетия”;
pub likasının xarici siyasətində yeri, mü- - “НКАО Азербайджанской ССР в
naqişənin sülh yolu ilə həll edilməsi siyasə- 70-80-х гг. ХХ века”;
ti, beynəlxalq aləmdə müzakirəsi, münaqişə- - Нагорный Гарабах в период воз-
nin həlli üçün regional xarici siyasətə dair никновения и укрепления Азербайд -
məlumat verilir. İlham Əliyevin Azərbaycan жанской Республики (1991-2008 гг.).
Respublikasının prezidenti seçilməsindən və
onun Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qara- G.Hajiyev
bağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həll edil-
məsi uğrunda mübarizəsindən ətraflı bəhs Pupils and students must be objec-
edilir. tively and comprehensively taught the
history of Karabahk
Rəyçi: prof. M.Əmrahov
Summary
Г.Гаджиев
Lessons, studies on the history of
Необходимо объективно, всесто- Karabakh are conducted on the basis of the
ронне преподавать историю Гарабаха program “The history of Karabakh” (G.Ha-
учащимся и студентам jiyev. The program on the history of Ka-
rabakh. Baku: 2010, in Azerbaijani published
Резюме in 2010. Pupils and students learn the XX
century history of Karabakh on the following
Уроки, занятия по истории Гарабаха topics:
проводятся на основании учебной про- - “The Karabakh region of Azerbaijan
граммы “История Гарабаха” (Г.А.Гад- in the early ХХ century (1900-1917)”;
жиев. Программа по истории Гарабаха. - “The Karabakh region of Azerbaijan
Баку, 2010, на азерб. языке), изданной в in the period of the TSFDR and the ADR”;
2010 г. Учащиеся и студенты изучают ис- - Establishment of the Soviet regime in
торию Гарабаха XX столетия по нижесле- the 20-30s of the ХХ century in Karabakh
дующим темам: region of the Azerbaijan SSR and the
- “Гарабахский регион Азербайд - National Resistance Movement (1920);
жана в начале ХХ века (1900-1917)”; - “The MGAR of Azerbaijan SSR in
- “Гарабахский регион Азербайд - 1941 - the first half of the 50s of the ХХ cen-
жана в период существования АДР и tury”;
ЗСФСР”; - “The MGAR of Azerbaijan SSR in
- Установление советского режима в the late 50s - 60s of the ХХ century”;
20-30-х гг. ХХ столетия в Гарабахском - “The MGAR of Azerbaijan SSR in
регионе Азербайджанской ССР и движе- the 70 -80s of the ХХ century”;
ние национального сопротивления (1920 - “Daghlig Karabakh during the emer-
г); gence and strengthening of the Azerbaijan
- “НКАО Азербайджанской ССР в Republic (1991-2008 years)”.
87
