nisâ sûresi örneğinde arap dilinde i'lâl ve ibdâl

173 Pages·2016·1.8 MB·Turkish

T.C.
Hitit Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü
Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı

NİSÂ SÛRESİ ÖRNEĞİNDE
ARAP DİLİNDE İ’LÂL VE İBDÂL

Mustafa GERÇEKCİOĞLU

Yüksek Lisans Tezi

Çorum 2016

NİSÂ SÛRESİ ÖRNEĞİNDE ARAP DİLİNDE İ’LÂL VE İBDÂL

Mustafa GERÇEKCİOĞLU

Hitit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü
Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı

Yüksek Lisans Tezi

Tez Danışmanı

Yrd. Doç. Dr. Şahabettin ERGÜVEN

Çorum 2016
(Kabul ve onay sayfası)
T.C.
HİTİT ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜNE

Bu belge ile bu tezdeki bütün bilgilerin akademik kurallara ve etik davranış
ilkelerine uygun olarak toplanıp sunulduğunu beyan ederim. Bu kural ve ilkelerin gereği
olarak, çalışmada bana ait olmayan tüm veri, düşünce ve sonuçları andığımı ve
kaynağını gösterdiğimi ayrıca beyan ederim. (27 / 06 / 2016)

Mustafa GERÇEKCİOĞLU
ÖZET

GERÇEKCİOĞLU, Mustafa. Nisâ Sûresi Örneğinde Arap Dilinde İ’lâl ve İbdâl,
Yüksek Lisans Tezi, Çorum, 2016.

Bu çalışma, Arap dilbilimi ve kaynakları açısından i’lâl ve ibdâlin önemini,
kazandığı anlam örgüsünü, türlerini, harflerini, kurallarını, örneklerini, dilbilimcilerin
bunlara ilişkin görüşlerini akademik olarak araştırıp incelemeyi, bununla birlikte i’lâl ve
ibdâl kaideleri açısından Nisâ sûresinin tahlilini yapmayı hedeflemektedir. Tez, i’lâl ve
ibdâle (sarfî ibdâl) dair genel konuları kapsamakta, örneklem ise, Nisâ suresiyle sınırlı
bulunmaktadır. Çalışmada veri toplama, açıklama, analiz etme, sentezleme,
tümdengelim yöntemler kullanılmıştır.

İ’lâl ve ibdâl kendine özgü harf ve kaidelerle Arapça kelimelerin telaffuzunda
kolaylık, netlik, akıcılık ve güzellik sağlayan, bunun yanı sıra sarfî hataların giderilmesi,
dilin gelişmesi ve zenginleşmesine katkıda bulunan mevzuların başında gelmektedir.

İ’lâl ve ibdâl konularının ele alındığı bu çalışmada öncelikle Arapçanın temel
alanlarından biri olan “sarf” ilmi, bu ilmin konusu ve önemi üzerinde durulmuş, sarf
ilmine dair eserler zikredilmiştir. Akabinde “illet” kavramı ve harfleri ele alınarak
“i’lâl” bahsine geçilmiş, i’lâlin tanımıyla birlikte türleri belirtilmiştir. Bir sonraki
aşamada kalb ile yapılan i’lâl, nakil-iskân yoluyla yapılan i’lâl, hazifle yapılan i’lâl ve
bu i’lâl türleriyle ilgili kaideler, maddeler halinde incelenmiş, ilgili konu bağlamında
dilbilimcilerin görüşlerine yer verilmiş, Kur’ân-ı Kerim ayetlerinden ve Arap şiirinden
örnekler getirilerek konu pekiştirilmeye çalışılmıştır. Sonra fiillerde i’lâl bahsine
geçilerek, nâkıs ve lefîf fiillerde vâki olan i’lâller, mâzî ve muzâri fiil kiplerinde ele
alınmıştır. İ’lâl mevzusu tamamlandıktan sonra “ibdâl” konusuna geçilmiştir. Bu
bölümde ibdâl kavramı, harfleri ve türleri tetkik edildikten sonra, uygulama
mahiyetinde Nisâ sûresinde i’lâl ve ibdâl örnekleri tespit edilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kavramlar

Sarf, i’lâl, ibdâl, harfler (illet ve ibdâl harfleri), Nisâ sûresi

i
ABSTRACT

GERÇEKCİOĞLU, Mustafa. İ’lâl and İbdâl in Arabic Language, The Example
of Surah An-Nisa, Master's Thesis, Çorum, 2016.

This study aims to examine the importance of i’lâl and ibdâl in terms of Arabic
linguistics and sources, the meaning they get, their types, letters, rules, samples and the
views of linguists related to the topic. This study also aims to analyze Surah An-Nisa
from the point of i’lâl and ibdâl principles. While the Thesis contains general subjects
about i’lâl and ibdâl, the Sample is limited to Surah An-Nisa. The methods utilized in
the present study are as follows: data collection, explanation, analyzing, synthesizing
and deduction.

I’lâl and ibdâl are in the leading positon of the topics such as providing ease,
clearness, fluency, and beauty for the sake of Arabic pronunciation through specific
letters and rules in Arabic and besides they also help eliminate grammatical errors,
contribute in development and enrichment of the language.

The current study, in which i’lâl and ibdâl were discussed, elaborated primarily
morphology / “sarf” which is one of the fundamental fields of Arabic, its subject and
significance of this discipline, and mentioned works on morphology / sarf. Later on, the
study dealt with the notion and letters of “illet”, then proceeded to issue of “i’lâl” whose
description and types were provided. The next chapter examined and itemized i’lâl via
transformation, i’lâl via transportation, i’lâl via dropping and rules regarding these i’lâl
types by providing views of Linguists within the framework of relevant topic. Arabic
poems and verses from Qur’an were also stated to strengthen the topic. Afterwards, the
next chapter discussed the topic of i’lâl in verbs and evaluated i’lâls, which were in
nâkıs ve lefîf verb forms, in the form of mâzî and muzâri verb conjugation. After
finalizing i’lâl issue, the following chapter examined the notion of ibdâl, its letters and
types, and identified the samples of i’lâl and ibdâl through practicing Surah An-Nisa as
an example.
Key Words
Morphology / sarf, i’lâl, ibdâl, letters (illet and ibdâl letters), Surah An-Nisa.
ii
TEŞEKKÜR

Tez konusunu belirlemem ve kaynak kitaplara ulaşmamda yardımlarını
esirgemeyen, ilgi ve desteğini hep yanımda hissettiğim çok kıymetli hocam ve tez
danışmanım Yrd. Doç. Dr. Şahabettin ERGÜVEN Beyefendi’ye, muhterem hocam Yrd.
Doç. Dr. İclâl ARSLAN Hanımefendi’ye ve çok değerli araştırmacı meslektaşım Öğr.
Gör. Yalçın ATALIK’a teşekkürü bir borç bilirim.

iii
İÇİNDEKİLER
ÖZET ................................................................................................................................. i
ABSTRACT......................................................................................................................ii

TEŞEKKÜR.....................................................................................................................iii
İÇİNDEKİLER ................................................................................................................ iv
KISALTMALAR ............................................................................................................. ix
ÖNSÖZ ............................................................................................................................. x
GİRİŞ ................................................................................................................................ 1
1. TEZİN KONUSU.............................................................................................................. 1
2. TEZİN AMACI ................................................................................................................. 1
3. TEZİN KAPSAMI ............................................................................................................ 2
4. TEZİN YÖNTEMİ ............................................................................................................ 2
I. BÖLÜM ......................................................................................................................... 3
SARF İLMİ, İLLET HARFLERİ, İ’LÂL VE TÜRLERİ ................................................ 3
1. SARF İLMİ ............................................................................................................... 3
2. İLLET HARFLERİ VE İ’LÂL ................................................................................. 9
2.1. İllet Harfleri .................................................................................................................... 9
2.1.1. Hemze İllet Harfi midir? ............................................................................................. 9
2.2. İ’lâl Kavramı ( لﻼﻋﻹا) .................................................................................................. 10
3. İ’LÂL ÇEŞİTLERİ ................................................................................................. 13
3.1. KALB İLE YAPILAN İ’LÂL ...................................................................................... 13
3.1.1. Elif, Vâv ve Yâ İle Hemze Arasındaki İlişki ............................................................ 14
3.1.2. Hemze’nin Elif’e Dönüştürülmesi ............................................................................ 14
3.1.3. Hemze’nin Vâv’a Dönüştürülmesi ............................................................................ 15
iv
3.1.4. Hemze’nin Yâ Harfine Dönüştürülmesi .................................................................... 17
3.1.5. Hemze’yle İlgili Bazı Durumlar ................................................................................ 18
3.1.6. İllet Harflerinin Hemze’ye Dönüştürülmesi .............................................................. 19
3.1.6.1. Elif’in Hemze’ye Dönüştürülmesi ......................................................................... 20
3.1.6.2. Vâv ve Yâ Harflerinin Hemze’ye Dönüştürülmesi ................................................ 21
3.1.6.2.1. Vâv ve Yâ Harflerinin Hemze’ye Vücûben Dönüştürülmesi: ............................. 21
3.1.6.2.2. Vâv ve Yâ Harflerinin Hemze’ye Cevazen Dönüştürülmesi: ............................. 27
3.1.7. Vâv ve Yâ Harflerinin Elif’e Dönüştürülmesi .......................................................... 31
3.1.8. Elif’in Vâv’a Dönüştürülmesi ................................................................................... 34
3.1.9. Elif’in Yâ’ya Dönüştürülmesi ................................................................................... 35
3.1.10. Vâv’ın Yâ’ya Dönüştürülmesi ................................................................................ 37
3.1.11. Yâ’nın Vâv’a Dönüştürülmesi ................................................................................ 43
3.2. NAKİL – İSKÂN (TESKÎN) İLE YAPILAN İ’LÂL .......................................... 47
3.2.1. Nakille Yapılan İ’lâl Kaideleri .................................................................................. 48
3.2.1.1. Yalnızca Harekenin Nakledilmesiyle Yapılan İ’lâl ............................................... 48
3.2.1.2. Harekenin Nakledilmesiyle Birlikte Harfin Kalbedilmesi Şeklinde Yapılan İ’lâl . 48
3.2.1.3. Hazifle Birlikte Harekenin Nakledilmesi Şeklinde Uygulanan İ’lâl ...................... 52
3.2.1.4. Kalb ve Hazifle Birlikte Hareke Naklinin Uygulandığı İ’lâl ................................. 55
3.2.2. İskân (Teskîn) İle Yapılan İ’lâlin Diğer Kaideleri ................................................... 58
3.2.3. Nakilli İ’lâlin Şart Ve İstisnaları ............................................................................... 59
3.3. HAZİFLE YAPILAN İ’LÂL ............................................................................... 61
3.3.1. Kıyâsî Hazfin Yapılış Şartları ve Durumları ............................................................. 62
3.3.1.1. Ef’ale ( ﻞَ َﻌﻓَْأ) Vezninin Hemzesinin Hazfedilmesi ................................................... 62
3.3.1.2. Misâl-i Vâvî Olan Fiilin İlk Harfinin Hazfedilmesi ............................................... 63
3.3.1.3. Ecvef Fiilin Orta Harfinin Hazfedilmesi ................................................................ 64
3.3.1.4. Nâkıs Fiilin Son Harfinin Hazfedilmesi ................................................................. 66
3.3.1.5. Mudaaf Fiilin Orta Harfinin Hazfedilmesi ............................................................. 67
3.3.1.6. İsm-i Mef’ûl Kipinde Orta Harfin veya “Mef’ûl” Vâv’ının Hazfedilmesi ............ 69
3.3.1.7. İsm-i Maksûrun Elif’inin Hazfedilmesi ................................................................. 71
v