modernleşme sürecinde aşiretlerin dönüşümü: şanlıurfa aile ve aşiret dernekleri

302 Pages·2013·2.51 MB·Turkish

T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
SOSYOLOJİ ANABİLİM DALI
SOSYOLOJİ BİLİM DALI

MODERNLEŞME SÜRECİNDE AŞİRETLERİN
DÖNÜŞÜMÜ: ŞANLIURFA AİLE VE AŞİRET
DERNEKLERİ

Mahmut KAYA

DOKTORA TEZİ

Danışman
Prof. Dr. Mahmut ATAY

Konya–2013
I

İÇİNDEKİLER
Bilimsel Etik Sayfası ................................................................................................... VI
Tez Kabul Formu ........................................................................................................ VI
Önsöz / Teşekkür....................................................................................................... VII
Özet…….. ................................................................................................................... IX
Summary ...................................................................................................................... X
Kısaltmalar ve Simgeler .............................................................................................. XI
Tablolar Listesi ......................................................................................................... XII
Giriş………................................................................................................................... 1
I. BÖLÜM .................................................................................................................... 5
1. ARAŞTIRMANIN TASARIMI ............................................................................. 5
1.1 Araştırmanın Konusu ve Önemi ............................................................................5
1.2. Araştırmanın Amacı .............................................................................................6
1.3. Araştırmanın Yöntem ve Teknikleri .....................................................................7
1.3.1. Araştırmanın Evren ve Örneklemi ...................................................................7
1.3.2. Araştırmanın Hipotezi ve Varsayımlar ............................................................9
1.3.3. Araştırmanın Kapsam ve Sınırlılıkları ........................................................... 11
1.3.4. Araştırmada Karşılaşılan Güçlükler ............................................................... 12
II. BÖLÜM ................................................................................................................ 13
2. ARAŞTIRMANIN KURAMSAL ÇERÇEVESİ .................................................. 13
2.1. MODERNLİK ve MODERNLEŞME ................................................................. 13
2.1.2. Modernlikten Modernleşmeye Tarihsel Gelişim ............................................ 17
II

2.1.3. Gelişme Yazını ve Modernleşme ..................................................................... 24
2.1.3.1. Modernleşme Kuramlarına Genel Bir Bakış .................................................. 25
2.1.3.2. Çoklu Moderniteler ve Batı Dışı Modernlikler .............................................. 36
2.2. GELENEKSELLİK VE AŞİRET ....................................................................... 48
2.2.1. Geleneksel Toplum Yapısı ............................................................................ 48
2.2.2. Akrabalık Sistemi ve Aşiret ........................................................................... 52
2.3. SİVİL TOPLUM ................................................................................................ 59
2.3.1. Sivil Toplum ................................................................................................. 59
2.3.2 Sivil Topluma Kuramsal Yaklaşımlar ............................................................. 64
2.3.3. Türkiye’de Sivil Toplum Geleneği ................................................................ 70
III. BÖLÜM ............................................................................................................... 76
3. ARAŞTIRMA BÖLGESİNDE MODERNLEŞME TEMAYÜLLERİ ............... 76
3.1. Şanlıurfa Tarihi ve Sosyo-Kültürel Yapı ............................................................. 76
3.2. Şanlıurfa’da Aşiret Modernleşmesine Genel Bir Bakış ....................................... 85
3.2.1. Modernleşme Mekanı Olarak Kent ve Kamusal Alan .................................... 96
3.2.2 Modernleşme Aracı Olarak Sivil Toplum ..................................................... 101
3.3. Şanlıurfa Aile ve Aşiret Dernekleri ................................................................... 105
3.3.1. Aile ve Aşiret Derneklerinde Yapı ve Söylem ............................................. 110
3.3.2. Aile ve Aşiret Derneklerinin İşlevleri .......................................................... 119
3.3.2.1. Baskı Grubu Olarak Aile ve Aşiret Dernekleri .......................................... 120
3.3.2.2. Aile ve Aşiret Derneklerinin Aracılık/Arabuluculuk İşlevi ....................... 122
III

3.3.2.3. Aile ve Aşiret Derneklerinin Rehberlik ve Sosyalleştirme İşlevi ............... 127
3.3.2.4. Tampon Kurum Olarak Aile ve Aşiret Dernekleri ..................................... 132
3.3.2.5. Patronaj ve Himayecilik İlişkileri Bağlamında Aile ve Aşiret Dernekleri .. 139
IV. BÖLÜM ............................................................................................................. 147
4. ARAŞTIRMA BULGULARININ DEĞERLENDİRİLMESİ ........................... 147
4.1. Katılımcıların Demografik Nitelikleri ............................................................... 149
4.1.1 Yaş ve Cinsiyet ............................................................................................ 149
4.1.2 Eğitim Durumu ............................................................................................ 150
4.1.3 Doğum Yeri ve Medeni Durum .................................................................... 151
4.1.4 Konuşulan Anadil ........................................................................................ 152
4.1.5 Meslek Gelir ve Sosyal Güvence Durumu .................................................... 152
4.2. Dernek Üyeliği Bilgi Tutum ve Davranışlar ..................................................... 154
4.2.1. Dernekteki Görev ve Örgütlülük ................................................................. 154
4.2.2. Derneğe Üyelik Nedenleri ........................................................................... 156
4.2.3. Dernek Faaliyetlerine Katılım Derneğin Yarar ve Amaçları......................... 157
4.2.4. Dernekte Haberleşme Ağı ve Yardımlaşma ................................................. 159
4.3. Aşiretin Değer ve Pratiklerine Karşı Bilgi Tutum ve Davranışlar ...................... 161
4.3.1. Aşiret Nedir? Aşiret Mensubu Kimdir? ....................................................... 162
4.3.2. Yerleşim Yeri Tercihinde Akrabalık İlişkisi ................................................ 163
4.3.3. Çok Çocuk ve Doğum Kontrolü Anlayışına Yaklaşım ................................. 166
4.3.4. Akraba Evliliği ve Çok Eşlilik ..................................................................... 167
IV

4.3.5. Kan Davasına Bakış .................................................................................... 170
4.3.6. Günlük Yaşamda Aşiret .............................................................................. 172
4.3.7. Aşiret Örfüne Yönelik Tutumlar .................................................................. 173
4.3.8. Alışveriş ve Borç Para Alma Tercihleri ....................................................... 174
4.4. Sosyal Kimlik Algısı Norm ve Değerler Dizgesi............................................... 175
4.5. Kitle İletişim Araçlarını Kullanma, Okuryazarlık ve Bilgi Kaynakları .............. 183
4.5.1. Bilgi Kaynakları .......................................................................................... 184
4.5.2. Kitap Okuma ve İnterneti Kullanma Alışkanlıkları ...................................... 185
4.6. Aşiret Siyaset İlişkisi Siyasi Tutum Ve Davranışlar .......................................... 186
4.6.1. Siyasi Tercihler ve Aşirete Siyaset Desteği .................................................. 186
4.6.2. Oy Kullanma Alışkanlıkları ......................................................................... 188
4.7. Toplumsal Cinsiyet ve Kadına Bakış ................................................................ 190
4.8. Dini Bilgiye Yönelik Tutumlar: Nikah ve Miras ............................................... 194
4.9. Şehirlilik Yaşam Tarzı ve Modernleşme ........................................................... 198
4.9.1. Şehirle Olan Bağ ve Şehirde Kalış Süreleri.................................................. 199
4.9.2. Hane Nitelikleri ve Yaşam Tarzı ................................................................. 200
4.9.3. Şehirlilik Algısı ve Şehirde Yaşam Memnuniyeti ........................................ 203
4.9.4. Aşiret Modernleşmesine Bakış .................................................................... 206
4.10. Araştırma Bulgularının Çapraz Tablolarla Değerlendirilmesi .......................... 207
4.10.1. Şehirde Kalış Süresine Göre Değerlendirme .............................................. 207
V

4.10.2. Eğitim Düzeyine Göre Değerlendirme ....................................................... 225
4.10.3. Gelir Düzeyine Göre Değerlendirme ......................................................... 237
SONUÇ ve ÖNERİLER .......................................................................................... 244
NOTLAR ................................................................................................................. 249
Kaynakça………………………………………………………………………….......256
Ek: Anket Formu……………………………………………………………………...273
Özgeçmiş……………………………………………………………………………...284
VI

T. C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

Bilimsel Etik Sayfası
Bu tezin proje safhasından sonuçlanmasına kadarki bütün süreçlerde bilimsel
etiğe ve akademik kurallara özenle riayet edildiğini, tez içindeki bütün bilgilerin etik
davranış ve akademik kurallar çerçevesinde elde edilerek sunulduğunu, ayrıca tez yazım
kurallarına uygun olarak hazırlanan bu çalışmada başkalarının eserlerinden
yararlanılması durumunda bilimsel kurallara uygun olarak atıf yapıldığını bildiririm.

Mahmut KAYA
VII
VIII

Önsöz / Teşekkür
İlim hayatında önemli bir dönüm noktası olan doktora süreci gerçekten emek ve fedakarlık
isteyen zorlu bir süreçtir. Kadim bir tarihe ve kültüre sahip olan Şanlıurfa’da aşiretlerin modernleşme
temayüllerinin ele alındığı bu tez, uzun bir zaman diliminde hazırlandı. Şanlıurfa’daki aile ve aşiret
derneklerinin tüm yönleriyle ele alındığı çalışmada birçok kurum ve kişiden önemli destekler aldım.
Tüm kurum ve kişileri tek tek saymak mümkün değil ancak bazılarını zikretmek gerekirse bu
bağlamda Selçuk Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri (BAP) Koordinatörlüğünün tahsis ettiği
bütçe tez çalışmalarında önemli bir kolaylık sağladı. Süreçte emeği geçenlere müteşekkirim.
Şanlıurfa merkezde örgütlü bulunan 14 aile ve aşiret derneğinin gerek anket uygulamasında
gerekse de görüşmelerde gösterdiği kolaylaştırıcı tutum ve bilgiye ulaşma konusunda sağlamış olduğu
içten ve samimi davranışlar için de teşekkür ederim. Anketlerin uygulamasında bana eşlik eden
Mehmet Emin Tekbaş’a ve doktora boyunca kahrımı çeken, ihmal ettiğim eşim ve çocuklarıma
özellikle teşekkür ederim. Tez izleme komisyonu ve tez savunma jürisinde bulunan Prof. Dr.
Abdullah TOPÇUĞLU, Prof. Dr. Ahmet TAŞĞIN, Doç. Dr. Ertan ÖZENSEL ve Doç. Dr. Köksal
ALVER ve Doç. Dr. Murat ÇEMREK hocalara destekleri, eleştiri ve önerilerinden ötürü teşekkür
ederim.
En büyük takdir ve teşekkürü sabrı, hoşgörüsü, babacanlığı ve mütevaziliği ile danışman
hocam ve gerçek bir ilim insanı olan Prof. Dr. Mahmut ATAY hak etmektedir. Ders ve tez boyunca
gösterdiği himmet ve samimiyetten ayrıca duyduğu güvenden dolayı kendisine şükran ve minnet
borçluyum.
IX

Özet
Modernleşme Sürecinde Aşiretlerin Dönüşümü: Şanlıurfa Aile ve Aşiret
Dernekleri
Bu çalışma, Türkiye’deki modernleşme sürecini Şanlıurfa toplumsal hayatında
önemli bir unsur olan aşiretler bağlamında ele almaktadır. Toplumsal bir değişim
modeli olan modernleşme, geleneksel toplumun bir ögesi kabul edilen aşiret sistemini
etkilerken aşiretler çeşitli mekanizmalarla yapılarını korudukları gibi modernleşmeyi de
kısmen içselleştirmektedir. Tez, modernleşmeye gösterilen uyum, direnç ve çatışmanın
hangi alanlarda meydana geldiğini, diğer bir deyişle aşiret modernleşmesini
incelemektedir. Kuramsal yaklaşımların yanı sıra Şanlıurfa merkezde aktif 14 aile ve
aşiret derneğinden 152 kişi ile yapılan anket bulguları, aşiret mensuplarıyla yapılan
görüşme bilgileri ile derneklerin yayın ve dokümanlarının taranması sonucu elde edilen
verileri de kapsayan bu çalışma, modernleşme ve yeniden aşiretleşme (retribalization)
eğilimlerine ulaşmıştır.
Şanlıurfa Aile ve Aşiret Dernekleri, formel olarak sivil toplum kuruluşu
örgütlenmelerine karşın özerklik, gönüllülük, baskı grubu varlığı, eşitlik, demokratik
işleyiş vd. ölçütleri ile Batılı anlamda sivil toplum örgütü kriterlerine tam olarak
uymamaktadır. Derneklerin yapı ve pratiklerindeki modern-geleneksel melezliği, klasik
modernleşme kuramlarının tek tipçi, evrenselci, pozitivist, evrimci ve kalkınmacı
modellerinin aksine din, gelenek ve görenekleri modern imkan ve araçlarla
bütünleştiren eklektik, melez, yerli ve otantik özellikler sergilemektedir. Geleneğin
rasyonelleştirilmesini tasvir eden bu durum, klasik Batılılaşmadan bağımsız olarak,
toplumların kendi özgün değer ve dinamikleriyle modernleşebileceği anlayışını içeren
çoklu modernitelerin bir örneğini temsil etmektedir.