Table Of ContentLAG RmAA TICA
IXIL
GLEílAílY RES
CH�
CENTDREOI NVESTIGRAECGIIOONNEDASELM EESS OAMERICA
LA GRAMATICA IXIL
LA GRAMATICA IXIL
GlennA yres
Guatemal1a9,9 1
CH�
Centrdoe InvestigaciRoengeiso naldees M esoamérica
LaA ntiguGau atemala
PlumsocMke soamericSatnu dies
SouthW oodstocVke,r mont
DerechRoess ervad©o 1s9 91G,l enAny res
ISBN0:- 910443-09-2
LibroafrCy o ngreCsast alCoagr dN umber9:1 -071410
LA GRAMATICA IXIL
PRÓLOGO. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vil
AGRADECIMIENT.O.S. . . . . . . ...... . . . . . . . . . . . . .v.i.i.i
NOTACIÓN ESPE.C.I.A.L. . . . . . . . . ........ . . . . . .....i.x
INTRODUCCI.Ó N. . . . . . . . . . . . . . . .. .. . . . .. .. . .. •. . . . XI
CAPÍTUL1O Escrityu prrao nuncia.c.i.ó.n. ......
.
CAPíTuL2o Fonolog. .í a. . . . . . . . 1.3 . . . . . . . . . . . . . . .
CAPÍTUL3O Formacidóenp alabra.s . . . 3.1 . . . . . . .
.
CAPÍTUL4O Frasessu stantiv. .a l.e s. . . .7 1. . . . . . . . .
CAPÍTUL5O Frasevse rbal. .e.s. . . . . . ...... . .. .. .1 05
CAPÍTUL6O Oracionseism pl.e.s. . . . . . . . . . . . .1.5.5.
CAPíTuL7o Oracionceosm puest. a. .s. . . .... . . . .1 97
TEXTOS. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ............2 .1l
ÍNDICE. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2.1.7. . . . . .
Prólogo
Unag ramáteisuc naa d escripdceci óómnos ef ormalnao sr aciodneue nsi dioma.
Laso raciosnoenss e cuendceis aosn idqouses e unepna rfao rmpaarl abdreav sa ricalsa
sesL.a sp alabsreau sn enp arfao rmafrr asye lsa fsr aspeasr fao rmoarra cionEens .
estoab rsae d escreilib dei oIxmila, d esdseu sso nidhoass tsauos r aciones.
Lap rimepraar tqeu,ea barlcoaCs a pítu1ly o2 s,t radteal osso nidqousep, u eden
considelraap rasretm eá sb ásidceau ni diomEan.e stoab rsae u sae la lfaboeftioc ial
paraap untlaorss o nideolcs u,a sle e xpleince alp rimcearp ítuElnoc .i erctaosso usn,
sonido piunefdlleuap i rro nuncidaeco itórno cusaeun ndeopn a rfao rmpaarl abcroas,
mo sen otean e lC apít2u.l o
Las egunpdaar tdee scrcióbmeoe stáfno rmadlaasps a laberanes l,c asdoe p ala
braqsu et ienpeanr tqeuses ep uedeind entiyf aincaalri zar. Consta3 .d el Capítulo
Lat ercpearrat qeu,ei nclluoydsee mácsa pítulosd,el ast irnattaoax ciósm,oc om
binapra labpraarsfa o rmoarra ciones. Gelnaeosrr aalcmieonnntoere se suldtiarne cta
mentdee l au niódnep alabsrianslo,a psa labsreaj su ntparni mepraor fao rmfarra soe s
sintagdmeal sa,cs u alseecs o nstrluayoser na cioLneosst. i pmoáss i mportadnets eisn
tagmean I xislo nl ossi guielnatf ersass:ue s tanot siivnatla ngommai n(aCla pít4u)ll,oa
frase voe sribnatla vgemra boa flr avsee rb(aCla pít5u)ll,oa f rarseel aci(o40n-A1a)ll,a
frapsree posic(i4-o1nyDal Blaf) raasdev erb(6i-a5l) .
Tambihéany p alabqruaens o s ej unteannf rasoe ssi ntagamlea msp leaernso er a
cionseesm :e ncioanlagnu ncalsa seens6 - 3a 6-y7 7-1L.a ss intagym laasps a labsrea s
unepna rfao rmuanra u nidqaude s el lamuan ao racisóinm pol uen ac láuseuxlpal,i cada
6.
ene lC apítulLoa so raciocnoemsp uesstefa osr madnem ásd eu nac láuscuolmaos, e
señaelnae lC apít7ul.o
All ector gelneae croanls pesrjeia n cicpoinla aIr n troduyce clCi aópní t1u,lp oe ro
qued ejleo Csa pítu2ly o 3sh asta dedselp eueélrso Csa pítu4l,5o s6 y .D adal ai m
portandceli aas ecci5-óe3n n l as intasxesi usg,i qeurees el eea� paa rtanet edsec omen
zacro ne lC apít4u.lo
Aquís eh at rataddeeo x plilcaga rra mátdiect aaf lo rmqau el ag entsei fno rma
cióinn tegernea lle studdielo o isd iompause dean tendeprolrla oq, u es eh ai ntentado
evitcaorm plicaciinonneecse sya erxipalsic coancr l arildoatsdé rminnooc so munqeuse
sen ecesitó eSmipnel mebaarr.g1lo e,ee rs toab rrae quiuenre es fueprozrpo a rtdeel os
lectorNeods e.b lee ercsoem os if ueurnaa n ovelMau.c havse ceessn ecesadreitoe ner
seu nm omentpoa rpae nspaarr,ea n tenldaeesrx plicaoc ciaopntelaso res j empylb ouss
carl aesx plicacdieco uneesst iroenleasc ioqnuaeds aees n cuenternoa tnr apsa rtdeesl
trabaAj poe.s adree see sfuecrizeor,pt aarst peosd rpáanr ecdeedr i fíccoimlp rensión.
Otraad verteanl colisea c toersqe usel ap reseonbtrena o e su nad escripccoimón
pleyte ax acdteail d ioImxai sli,nu on p ashoa ctiaadl e scripUcnii ódni.o emsaa lgmou y
extenysa oq,u síó lsoeh ap rincipai daedsoc reilbIx iil.r S eguramesneht aenc ometido
errorye nso,s eh anc onsidearlagduonc ause stiiomnpeosr tanSteeo sf.r eecset oab ra
escreintC aa stelcloanln aoe speradnezq au ea lgúdní al ohsa blandteIxe ils a umentye n
corriljada ens cripqcuiecó onn tideer.s eui dioma.
Parau nai ntroducaclei sótnu ddieol osi diomcaosn r elacai ólnos i diomMaasy asv,é asNeo raC .
Engla(nd1 98[81)1 troduccai lóa1L 1i ngüístIidciao:m aMsa yas.L aA ntigGuuaa temalPar:o yecLtion güístico
FranciMsacror oquín.
vii
Agradecimientos
Estoab reas u nar evisdiemó int esdiosc toprraels enatlaD deap artamdeenL tion
güístUinciav,e rsdiedC aadl iforrenciiadn,et B oe rkeley.
Seb aspar incipaelnmi ennvtees tigsaocbiroeenli e dsi olmxali lle vaad caasb eon e l
ProyecLtion güísFtriacnoc iMsacror oqudíunr,a notcet ubdree1 795a diciemdber e
1798L.a o bra hnaob rsíiad poo sisbillnea c olabordaecglir óunp lox dileP l. L.F.iMn.t, e
gradpoo rl osse ñorPeasb lMoo y PedrLoá yneRzi vedreaC hajuAln;d réRsa mirez
PéreDzi,e gGou zmáDne Leóyn V icenGtuez máPné redzeN ebaAjn;t onCieod ilClhae )
y DomingSoá nchBerzi tdoel aa ldeTaz albdaeNl e bajT.a mbiféunei ndispenlsaa ble
colabordaeclsi eóñno Sre bastCiaábnaC hivdaezC hajuAld.e máhse,t eniedlop lacer
det rabacjoanlr a ssi guiepnetresso nBaasl:t aAssairc ona Mendoza,C abBaye rnardo
Cab,aD omingAos icoLnaay nye Gsa spaArs icoPnaac hedceoC hajuVli;c enDteeL eón
Cetdae lN ebayj J;u aSná nchMeazg,d aleCnoab oy PedrSoá nchBerzi tdoel aa ldea
TzalbdaeNl e batjo;d oesl lhoasb landtele xsqi ule t rabajpaorrpo enr íobdroesv oe lsa r
gose ne lP .L.F.AMd. icionalhmeea nptreo,v ecmhuacdholo a dsi scusicoonnoe tsr olsi n
güisqtuaest rabajeanbe alnP . .LF.Me.s, pecialcmoenen ltD er .T homaWs. L arseDnr,.
William NoDrrm.Ta enr,r ence KaDurf.Jm oahnnP, . D ayleDyr,a M.a rgarDeatt yz
DraJ.u diMtaxwhe ll.M ip untdoe v isstoab rleo isd iomMaasy asse d ebmeu chtoa m
biéanl os apuntes daeln oócsnu irmsodosesP l . L.F.DMu. ranmtiee stanecniG au atema
lal,a d ireccdieóPl.n L .F.mMe. p rovedyeóu na mbiente epxcaerllale envtaae cr a bloa s
investigalciingoüníesslt oci ucaaalsg ,r adeezscpoe cialam leonsste eñ orNeasr ciCsooj tí
M.,Fe rnanEd.Fo e rnánPd.eM,za rtCíhna caCc.hy J uaMna ldonaAd.eo,n tondceel sa
Direccyi,aó sni,m isaml oo,ss e ñordeesCl o nseDjior ectivo.
Posteriortmuevlneato ep ortundiedt arda baejnaC ra lifoernn1 i89a2 -s8o3b rlex il
cone lD r.B enjamNíinc olCáosl byy c one ls eñoJra cinDteoP azP éreyz s uh ermano
Pedraom,b odse plu ebdleoN ebaqju,i enmeesp roporciodnaatroaosdn i cioúntailleess .
Al prepalraav re rsifóinnt aalm,b iréenc iabyíu ddae sle ñoMra nueLló peSza ntia
god eN ebaajc,t ualmreenstied ednelt aeA ntigGuuaa temayl dae,sl e ñoMra nueCla ba
Cabad eC hajul.
Muchapse rsohnaansc ontribau miidf oo rmaccioómnol ingüpiesrtsoao, nt antas
quen oe sp osibnloem braral taosd assi,en m bargsoi,e mplreeds o yl agsr aciAagsr.a
dezcaol omsi embrdoescl o midteém it esDirs.:C harlJe.Fs i llmdoirree,c Dtro.Br r;e nt
Berlíyn D;r a.L eannHei ntonQ.u iermoe ncionuanrav ezm ása lD r.T errence
Kaufmaqnu,i etnu vloa a mabiliddela ede grr apna rteenb orrayd doerd armmeu chas
sugerenvcailaiso sPaosrs. ua yudcao ne lC astellaagnroa,d eaz lcaLo i cdGau.i llermina
Herreqruai,em ne h izvoa risausg erenecnci uaasn at loa t erminollionggíüaí ys tliaac a,
LicdPaa.t riBcaiqau edaLnóop eqzu,i etna mbiaéynu dcóo nl am ecanogrdaelf aít ae sis.
Pareas tead icidóenC I RMA, bajloa s uperviseidóint odreiS atle phRe.nE lliott,
ElaiDn.eE llitoutvtlo a b ondaddeh aceerll evantdaedt oe xetnoc omputadionrcao,r
poranmduoc hocsa mbipoasr pao nelrao braa t oncoo nc orrieanctteusae lnel sal ingüís
ticMaa ya.G uiseAlsae nsLiuoe pgr epaerlfó o rmayt loap resentsaecd ieóbnae e lla.
AngelBiakuae hri zeold isedñeol ap ortada.
Finalmemniteen,t ersatsa ibnav estieglai nddioo ym aes cribieesntodabo r ar,ec ibí
empleyo a yuda findaenlCc uieerrpado e P azd;e lD epartamdeenL tion güísdteli ac a
UniversdiedC aadl iforrenciiadn,et B oe rkelJeaUy n;i versdiedC aadl iforniad,e recinto
Irvinpeo,ru naa portadceil óaNn a tioSncaile nFcoeu ndatdielo onEs E .UU.y;d em isp a
dreEs.,T hompsAoynr eyss eñora.
A todolse,es s tmouyy a gradecido.
VIII