ĠSTANBUL MÜZE VE KÜTÜPHANELERĠNDE BULUNAN 16. YY. ġĠRAZ ÜSLUBUNA AĠT ...

18 Pages·2016·0.43 MB·Turkish

T.C.
FATĠH SULTAN MEHMET VAKIF ÜNĠVERSĠTESĠ
GÜZEL SANATLAR ENSTĠTÜSÜ
GELENEKSEL TÜRK SANATLARI ANASANAT DALI

ĠSTANBUL MÜZE VE KÜTÜPHANELERĠNDE
BULUNAN 16. YY. ġĠRAZ ÜSLUBUNA AĠT
TEZHĠPLĠ ELYAZMASI ESERLERĠN
ĠNCELENMESĠ

YÜKSEK LĠSANS TEZĠ

Lale YILDIR
140301004

Tez DanıĢmanı
Yrd. Doç. Dr. Mustafa N. ÇELEBĠ

ĠSTANBUL 2016
ÖZET

"Ġstanbul müze ve kütüphanelerinde bulunan on altıncı yüzyıl ġiraz üslubuna ait
tezhipli elyazması eserlerin incelenmesi" konulu tez çalıĢması üç ana bölümden
oluĢmaktadır. GiriĢ bölümünde konunun önemi, niteliği, araĢtırma yöntemleri ve
kullanılan görsel malzeme hakkında bilgi verilmiĢtir.
Tezin birinci bölümünde on altıncı yüzyıl Safevî Devleti üç alt baĢlık halinde
sunulmuĢtur. Ġlk olarak dönemin siyasi ve dini hayatı Safevî Devleti'nin doğuĢu, ġah
Ġsmâil dönemi, I. Tahmasb, II. Ġsmâil ve Muhammed Hüdabende dönemi, I. Abbas
dönemi olmak üzere açıklanmıĢtır. Bir sonraki alt baĢlıkta on altıncı yüzyıl Safevî
döneminin kültür, ilim ve sanat hayatı hakkında bilgi verilmiĢtir. Sanat hayatı
anlatılırken dönemin sanat merkezleri Tebriz, Kazvin ve Ġsfahan ekolleri; hat, tezhip,
minyatür ve katı‟ sanatlarının ayırt edici özellikleri ve dönemin müzehhip, musavvir,
hattatları ile birlikte açıklanmıĢtır. Üçüncü alt baĢlıkta ise Safevî - Osmanlı etkileĢimi
neden-sonuç iliĢkisi içerisinde anlatılarak, dönemin elyazma eserlerinin hangi
yollarla ve sebeplerle Osmanlı topraklarına, dolayısıyla Ġstanbul müze ve
kütüphanelerine geldiği anlatılmıĢtır.
Tezin ikinci bölümünde ġiraz ve ġiraz üslubu alt baĢlıklar halinde sunulmuĢtur. Ġlk
alt baĢlıkta ġiraz'ın tarihçesine yer verilmiĢtir. Daha sonra ġiraz'da Safevîler öncesi
ġiraz üslupları Ġncû, Muzafferî, Timurî, Akkoyunlu ve Karakoyunlu Türkmenleri
dönemleri olarak ele alınmıĢtır. Bu dönemlerin birbirlerine ve on altıncı yüzyıl ġiraz
üslubuna kitap sanatları bakımından etkileri açıklanmıĢtır. Ġkinci bölümün son alt
baĢlığında on altıncı yüzyıl ġiraz üslubu, ġiraz elyazmalarının genel özellikleri ve
diğer kitap sanatları bakımından ayırt edici özellikleri de açıklanarak anlatılmıĢtır.
Tezhip sanatında on altıncı yüzyıl ġiraz üslubuna gelindiğinde, elyazmaları
kullanılan malzeme, tasarım (renk, motif, kompozisyon çeĢitleri) ve sayfa düzeni,
I
olmak üzere zahriye, serlevha, hatime, sûre baĢları, duraklar, mushaf gülleri göz
önünde bulundurularak açıklanmıĢtır.
Üçüncü bölümde ilk olarak on altıncı yüzyıl ġiraz üslubunun motif, tasarım, sayfa
düzeni bakımından tüm özelliklerini taĢıdığı düĢünülen TSMK K.103 no'lu Mushaf'a
ait tüm tezhipli sayfaların çizimleri yapılmıĢ ve bu çizimlerin renk, kompozisyon,
motif bakımından analizleri yapılmıĢtır.
Üçüncü bölümün ikinci alt baĢlığında TSMK, ĠEMK, ĠÜNEK, SYEK'de ġiraz'da
üretildiği düĢünülen edebî ve dîni eserler tasnif edilerek zahriye sayfası, serlevha,
ünvan sayfası, sûre baĢı tezhipleri, falnâme ve ketebe sayfalarından örnekler
verilerek, varak numaralarıyla birlikte görsel malzeme olarak eklenmiĢtir.
Üçüncü bölümün son alt baĢlığında ise TSMK K.103 no'lu Mushaf'ta tespit edilen
ġiraz üslubuna ait motiflerin çizimleri halkâr, negatif ve klâsik yöntem olmak üzere
sınıflandırılarak teze eklenmiĢtir.
Değerlendirme ve sonuç, kaynakça, dizin, ayrıca resim, çizim, tablo ve harita gibi
görsel malzemelere ait liste ise ekler bölümünde tezin sonunda yer almaktadır.
Ayrıca tez çalıĢmasına dahil olan ve ġiraz üslubunun renk, motif, kompozisyon ve
üslup açısından uygulaması olan iki tezhip çalıĢması ekler bölümünün sonunda
fotoğrafları, çizimleri ve analizleri ile eser raporu baĢlığı altında bulunmaktadır.

I
ABSTRACT

This thesis focuses on Shiraz Style illuminated manuscripts of the 16th Century that
are retrieved from major Museum and Library Collections (TSMK, IEMK, IUNEK,
SYEK) located in Istanbul. The thesis is composed of three parts, first part explains
the significance of the time period in art history, research methodology and the
selected art works, the second offers a deep gaze into the formal qualities of the style
and finally the third part displays characteristic designs and motives extracted from
superior examples of the style.
The introductory chapter provides detailed background information with historical
facts concerning the Safavidtate Era, revealing important insights about the political,
religious, cultural and artistic life during the foundational years of Safavid State,
Shah Ismail period, through the reigns of I. Tahmasb, II. Ismail, Muhammed
Hüdabende and I. Abbas. Second chapter includes comparision and contrast of the
style, and form manifest in the art of calliagraphy, illumination, miniature and paper
cutting amongst the cultural and artistic capitals of the the Safavid Period: Tebriz,
Kazvin and Isfahan. The third chapter deciphers the Ottoman-Safavid cross-overs in
art and explains how the manuscripts ended up in Ottoman territories.
Second part of the thesis sheds light on the formal aesthetics of Shiraz style, by first
focusing on the precursors of the style, prior to the Safavids, Shiraz style had its
formative years in the presence of Incu, Muzafferi, Timurlu, Akkoyunlu and
Karakoyunlu Turkmens. The stylistic influence of these different tribes to Book Arts
is traced to the 16th Century expressions. Part two concludes with description of
general characteristics of the Shiraz style manuscripts and the differentiating
qualities of the style in this time period. The art of illumination present in the
selected manuscripts display unique characteristics with regard to choice of
II
materials, design, composition (color, ordering, format, etc.) that define the Shiraz
style. The varying use of composition, motives such as ceasures roses (duraklar,
guller), negative spaces (cift tahrir), gilded decorations between the words and lines
(beyn-essutur), and the technique of painting colored paper (halkar) in the cover
pages, title pages, titles of Kur'an Suras of the selected manuscripts are described and
discussed throughly.
Part Three opens with detailed description and illustrative drawings of Musbat's art
of illumination (TSMK K. 103) which displays a superior example of Shriaz Style
with the use of characteristic page formatting, motives, designs and color. This is
followed by other great examples from literary and liturgical texts of the time period.
Illustrative drawings and detail shots of primary motives from the original
manuscripts are included to give the viewer a clear glimpse of the specifics of the
style.

II
ĠÇĠNDEKĠLER

ÖZET............................................................................................................................ I
ABSTRACT ................................................................................................................. I
ÖNSÖZ ......................................................................................................................... I
ĠÇĠNDEKĠLER ........................................................................................................... I
KISALTMALAR ........................................................................................................ I
GĠRĠġ .......................................................................................................................... 1

I. BÖLÜM
ON ALTINCI YÜZYILDA SAFEVÎ DEVLETĠ

A. Dönemin Dini ve Siyasi Hayatı ........................................................................... 4
1. Safevî Devleti'nin DoğuĢu .............................................................................. 4
2. ġah Ġsmâil Dönemi.......................................................................................... 7
3. I. Tahmasb Dönemi....................................................................................... 11
4. II. Ġsmaîl ve Muhammed Hûdabende Dönemi.............................................. 13
5. I. Abbas ......................................................................................................... 14
B. Dönemin Kültür, Ġlim ve Sanat Hayatı ............................................................ 18
1. Kültür ve Ġlim Hayatı .................................................................................... 18
2. Sanat Hayatı .................................................................................................. 23
a. Minyatür ................................................................................................... 28
b. Hat ............................................................................................................ 32
c. Tezhip ....................................................................................................... 34
C. Dönemin Kültürel ĠliĢkileri ve Sanatta Osmanlı - Safevî EtkileĢimi ............. 41
1. Osmanlı - Safevî EtkileĢiminde Rol Alan Faktörler ..................................... 41
2. Kitap Sanatlarında EtkileĢimin Görüldüğü Alanlar ...................................... 58
3. Kültürel ĠliĢkiler ve Sanatta EtkileĢimin Sonuçları ...................................... 71
IV
II. BÖLÜM
ġĠRAZ ÜSLUBU

A. ġiraz'ın Tarihçesi ............................................................................................... 74
B. ġiraz Üslubu ........................................................................................................ 82
1. Safevîler Öncesi Dönemde ġiraz Üslubu...................................................... 82
a. Ġncû Dönemi: ġiraz Okulu (1325-1353) ................................................... 82
b. Muzafferîler Dönemi ġiraz Okulu (1353-1393) ....................................... 83
c. Timurî Dönemi ġiraz Okulu (1393-1451) ................................................ 83
d. Karakoyunlu Türkmenleri Dönemi ġiraz Okulu (1452-1469) ................. 85
e. Akkoyunlu Türkmenleri Dönemi ġiraz Okulu (1469-1503) .................... 86
2. XVI. yüzyıl Safevî Dönemi ġiraz Üslubu .................................................... 88
a. ġiraz Elyazmalarının Özellikleri .............................................................. 88
b. Kitap Sanatlarında XVI. yüzyıl ġiraz Üslubunun Ayırt Edici
Özellikleri ................................................................................................. 89
c. Tezhip Sanatında XVI. yüzyıl ġiraz Üslubu ............................................ 95
1. Malzeme Bakımından Değerlendirilmesi ........................................... 96
2. Tasarım Bakımından Değerlendirilmesi ............................................ 97
a) Renkler .......................................................................................... 97
b) Motifler ......................................................................................... 98
c) Kompozisyon .............................................................................. 103
3. Sayfa Düzeni Bakımından Değerlendirilmesi ........................................ 104
C. XVI. yüzyıl ġirazlı Sanatkârlar ...................................................................... 108

III. BÖLÜM
ESERLER

A. Ġncelenen Eser, TSMK K.103 no’lu Mushaf .................................................. 113
B. Diğer Eserler ..................................................................................................... 209
TSMK E.H. 162 ................................................................................................. 209
TSMK K. 105 ..................................................................................................... 219
TSMK K. 170 ..................................................................................................... 225
IV
TSMK K. 315 ..................................................................................................... 229
TSMK M. 12 ...................................................................................................... 233
TSMK M. 101 .................................................................................................... 240
TSMK M. 99 ...................................................................................................... 245
TSMK E.H. 48 ................................................................................................... 251
TSMK K. 116 ..................................................................................................... 271
TSMK H. 751 (Heft Evreng) ............................................................................. 274
TSMK H. 1487 (ġahname-i Firdevsî) ................................................................ 281
TĠEM 1987 ......................................................................................................... 287
TĠEM 247 ........................................................................................................... 293
TĠEM 375 ........................................................................................................... 301
TĠEM 378 ........................................................................................................... 306
TĠEM 379 ........................................................................................................... 313
TĠEM 428 ........................................................................................................... 317
TĠEM 503 ........................................................................................................... 324
TĠEM 504 ........................................................................................................... 338
TĠEM 506 ........................................................................................................... 346
TĠEM 512 ........................................................................................................... 353
ĠÜNEK A. 6661 ................................................................................................. 358
ĠÜNEK A. 6686 ................................................................................................. 368
SYEK SULTAN AHMED 14 ............................................................................ 375
SYEK NOBP 4 ................................................................................................... 383
SYEK RAGIP PAġA 3-M ................................................................................. 388
SYEK FAZIL AHMED PAġA 4 ....................................................................... 393
C. ġiraz Üslubunda Kullanılan Motifler (TSMK K.103) .................................. 398

DEĞERLENDĠRME VE SONUÇ ........................................................................ 403
KAYNAKÇA .......................................................................................................... 408
DĠZĠN ...................................................................................................................... 417
EKLER .................................................................................................................... 421
A. Resim Listesi ...................................................................................................... 421
B. Çizim Listesi ....................................................................................................... 430
IV
C. Eser Raporları ................................................................................................... 433
1. Eser I .............................................................................................................. 433
2. Eser II ............................................................................................................ 437
IV
KAYNAKÇA
________, "ġiraz" mad. Ana Britanica Genel Kültür Ansiklopedisi, Ankara
Yayıncılık, Ġstanbul 1986, c. 20, s. 295.
AKA Ġsmail, "Timur" mad., D.İ.A., Ġstanbul 2012, c. 41, s. 173-176.
AKTEPE M. Münir, 1720-1724 Osmanlı-İran Münasebetleri ve Silâhşör Kemânî
Mustafa Ağa'nın Revân Fetihnâmesi, Ġstanbul Üniversitesi Edebiyat
Fakültesi Yayınları No: 1585, Ġstanbul 1970.
ALGAR Hamid, "Ġran, Kültür ve Medeniyet" mad., D.İ.A., Ġstanbul 2000, c. 22, s.
429.
ALKAN Esra, Tezhip Sanatında Türkmen Üslubu, Fatih Sultan Mehmet Vakıf
Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Geleneksel Türk Sanatları (Tezhip)
Anasanat Dalı, YayımlanmamıĢ Yüksek Lisans Tezi, Ġstanbul 2014, 213
sayfa.
ALLDUCHE Adell, Osmanlı-Safevî İlişkileri: Kökenleri ve Gelişimi, Çev. Ahmed
Emin Dağ, Anka Yayınları, Ġstanbul 2001.
ALPARSLAN Ali, "Abdullah-ı ġîrâzî" mad., D.İ.A., Ġstanbul 1988, c. 1, s. 136-137.
ALPARSLAN Ali, "Hat Sanatında Osmanlılar", Osmanlı Uygarlığı, yay. haz. Halil
Ġnalcık - Günsel Renda, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara
2009, c. 2, s. 825-839.
ATILGAN Sevay Okay - ÖRNEK Demet, "15. yüzyılda Ġran ve Azerbaycan
Çevresinde GeliĢen Kültürel Ortamların Kitap Sanatları Açısından
Değerlendirilmesi: Metodolojik Bir YaklaĢım", 9 Uluslararası Türk
Dünyası Sosyal Bilimler Kongresi, Ġstanbul 2011, c. 2, s. 489-500.
408