Table Of ContentS T A N I S Ł A W S Z O B E R
GRAMATYKA
JĘZYKA POLSKIEGO
CZĘŚĆ I
STANOWISKO LINGWISTYCZNE I CHARAKTERYSTYKA JĘZYKA
POLSKIEGO. DIALEKTY POLSKIE I STOSUNEK ICH DO POL
SKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO. JĘZYK STAROPOLSKI A NO-
WOPOLSKI. GRAMATYKA HISTORYCZNA A OPISOWA.
1 9 3 1
WYDAWNICTWO M. ARCTA W WARSZAWIE
GRAMATYKA JĘZYKA POLSKIEGO
s
T A N I S Ł A W S Z O B E R
PnOFESOR UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO
GRAMATYKA
JĘZYKA POLSKIEGO
OBRAZ NAUKOWY WSPÓŁCZESNEGO
POLSKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO
I. STANOWISKO LINGWISTYCZNE I CHARAKTERYSTYKA JĘZYKA
POLSKIEGO. DIALEKTY POLSKIE I STOSUNEK ICH DO POLSKIEGO
JĘZYKA LITERACKIEGO. JĘZYK STAROPOLSKI A NOWOPOLSKI.
GRAMATYKA HISTORYCZNA A OPISOWA.
II. GŁOSOWNIA: FIZJOLOGICZNA, PSYCHOLOGICZNA,
FUNKCJONALNA I HISTORYCZNA.
III. SŁOWOTWÓRSTWO I ODM1ENNIA.
IV. SKŁADNlA.
WYDANIE TRZECI F,
ZUPEŁNIE ZMIENIONE
_________________________________1 9 3 1_________________
W Y D A W N I C T W O M. A R C T A W W A R S Z A W I E
S T A N I S Ł A W S Z O B E R
GRAMATYKA
JĘZYKA POLSKIEGO
CZĘŚĆ I
STANOWISKO LINGWISTYCZNE I CHARAKTERYSTYKA JĘZYKA
POLSKIEGO. DIALEKTY POLSKIE I STOSUNEK ICH DO POLSKIEGO
JĘZYKA LITERACKIEGO. JĘZYK STAROPOLSKI A NOWOPOLSKI.
GRAMATYKA HISTORYCZNA A OPISOWA.
1 9 3 1
W Y D A W N I C T W O M. A R C T A W "WARSZAWI E
Dr u k a r n i a
Z a k ł a d ó w
Wydawn iczych
M. Arct, S. A.
w Warszawie.
PRZEDMOWA.
Książka wychodzi w trzeciem wydaniu i po raz trzeci
zupełnie się odmienia; pozostaje jednak bez zmiany jej tytuł,
który ją łączy z pierwotną jej postacią, więc dla zaznaczenia
ciągłości i wytworzonej już kilkunastoletniej tradycji wydaję
ją nie jako pracę nową, lecz przerobioną odmianę opracowań
poprzednich.
Zmiany, jakim książka w ciągu ubiegłych lat kilkunastu
dwukrotnie ulegała, były wywoływane po pierwsze chęcią auto
ra usuwania braków wydań poprzednich, a po drugie zmienia-
jącemi się przy każdem nowem wydaniu celami i przeznacze
niem książki.
W wydaniu pierwszem z lat 1914—16 „Gramatyka” miała
być przedewszystkiem przewodnikiem dla nauczycieli szkół
średnich. Były to czasy, kiedy gramatyka szkolna u nas, jak
zresztą w całej Europie, domagała się gruntownej reformy
w najistotniejszych swoich podstawach zarówno w zakresie ma-
tei’jału rzeczowego, jak w sposobie teoretycznego jego przed
stawiania i metodycznego podawania, a w związku z tern w pew
nych szczegółach także w terminologji. Trzeba było gramatykę
szkolną [powiązać z nowoczesnemi poglądami na fakty i zja
wiska językowe, trzeba ją było oprzeć na podstawach nau
kowych.
W pracy „Gramatyka w szkole średniej, jej zadania, me
toda, program, teorja i zakres wykładu” (osobne odbicie z „Wy
chowania w domu i szkole” marzec — kwiecień — maj 1913 r.)
VI
starałem się tę podstawę bliżej określić i uzasadniałem, że
szukać jej należy nie w gramatyce historycznej, bez opisowo-
psychologicznej.
W związku z tem zasadniczem stanowiskiem za główne
swoje zadanie w czasach pierwszego wydawania książki (1914—
1916) uważałem przedstawienie systemu gramatycznego współ
czesnego polskiego języka literackiego, ograniczając wyjaśnienia
historyczne tylko do przeżytków gramatycznych,
W czasie przygotowywania wydania drugiego (z r. 1923)
miałem za sobą dwie prace, których stworzenie zmieniło nieco
mój stosunek do celów, jakie pierwotnie zakreślałem tej książce.
Opracowana przeze mnie w latach 1917—1918 „Zwięzła gra
matyka języka polskiego”, nazwana w późniejszych wydaniach
„Gramatyką polską w ćwiczeniach” i ogłoszone w 1921 „Zasa
dy nauczania języka polskiego” zaspokajały w znacznej mierze
potrzeby nauczania szkolnego w zakresie niższym i średnim.
Można więc było wyjść poza granice programu szkolnego i opis
współczesnego systemu gramatycznego uzupełnić i pogłębić
treściwem, ale systematycznem oświetleniem historycznem.
Dzięki temu treść teoretyczna książki się pomnożyła,
usunąłem natomiast materjał do ćwiczeń praktycznych, gdyż
ten, ze znacznemi zresztą zmianami rzeczowemi, umieściłem we
wspomnianym wyżej podręczniku szkolnym. Książka w ten
sposób przerobiona przez cały czas swojego istnienia była
w zakresie gramatyki opisowej podręcznikiem uniwersyteckim;
koi‘zystali z niej także dla pogłębienia swojej wiedzy o języku
nauczyciele.
Wydanie drugie mniejwięcej tak samo, jak pierwsze, było
w obiegu lat siedem (1923—1930). Gdy nadszedł moment, że
się trzeba było zastanowić nad nowem, trzeciem z kolei, wy
daniem, miałem za sobą dziesięcioletnie doświadczenie naucza
nia uniwersyteckiego na katedrze języka polskiego. Doświad
czenie to wskazywało mi, że pomimo wzbogacającej się z ro
ku na rok naszej literatury podręcznikowej, pomimo ukazania
się tak cennych pod względem naukowym dzieł, jak przede-
VII
wszystkiem wydana przez Akademję Umiejętności „Gramatyka
języka polskiego” w opracowaniu T. Benniego, K. Nitscha,
J. Łosia, J. Rozwadowskiego i H. Ułaszjma (Kraków 1923),
młodzież uniwersytecka nie ma książki, któraby całkowicie
odpowiadała potrzebom naukowego studjum języka polskiego.
Postanowiłem przeto w trzeciem wydaniu książki ten brak choć
w części uzupełnić.
Zachowując nadal w treści głównej .opis współczesnego
systemu gramatycznego polskiego języka literackiego, przed
stawiłem we wstępie stanowisko lingwistjmzne i charakterystykę
języka polskiego, włączając także obraz dialektów polskich.
Ten wstęp stanowi część pierwszą książki. Część dimga,
jednocześnie ogłaszana, została poświęcona głosowni; część trze
cia będzie zawierała słowotwórstwo i odmiennie, a część czwar
ta—składnię.
Książka, jak każde dzieło syntetyczne, nie mogłaby powstać
bez uprzednich prac monograficznych, z których z wdzięczno
ścią dla ich autorów korzystałem i które we właściwych miej
scach i w wykazach bibljograficznych cytowałem. Wśród tych
prac osobno tutaj muszę wymienić monografje dialektologiczne
K. Nitscha, jak również jego pracę syntetyczną, poświęconą
dialektom polskim we wspomnianej akademickiej „Gramatyce
języka polskiego”.
Dla uniknięcia nadmiernej liczby odsyłaczów niewszędzie
prace te, gdzieby należało, przytaczałem, zaznaczam więc tutaj
ogólnie, że przykłady w znacznej mierze stamtąd czerpałem.
Korzystałem też z map dialektologicznych tegoż autora. Podana
przeze mnie na końcu pierwszej części mapa dialektów została
opracowana na podstawie: 1) K. Nitscha a) Mapy dialektów
polskich, Kraków 1916 r. b) jego Mapy głównej, umieszczonej
w akademickiej Gramatyce jęz. poi. Kraków 1923 i 2) E. Ro
mera i J. Wąsowicza „Polska”, Lwów—Warszawa 1930, gdzie
prócz podziału politycznego zostały w mapie dodatkowej przed
stawione stosunki narodowościowe.
VIII
Już po wydrukowaniu odnośnych arkuszy wyszły prace
1) S. Słońskiego Dzieje języka polskiego i Początki piśmien
nictwa polskiego. Odbitka z „Wiedzy o Polsce” t. II str. 40'.
Warszawa, 1931 i 2) Z. Stiebera, Z zagadnień podziałów dia
lektycznych grupy zachodnio-słowiańskiej Lud Slow. 1, 2, 212—
244. Kraków, 1930 i Dyspalatalizacja *e > o i *e j> a w dawnych
dialektach pogranicznych łużycko-polskich. SO. 9, 498—505.
Poznań, 1930. Nie mogąc ich przytoczyć we właściwem miej
scu, wymieniam je tutaj jako uzupełnenie wykazów bibliogra
ficznych.
Przez niedopatrzenie pominięte też zostały w wykazie lite
ratury na str. 214 prace E. Klicha: 1) ly z li jako jedna z cech
wymowy warszawskiej JP. 3, str. 140—1, 2) Pokłosie gwarowo
z najnowszego utworu Orkana „Drzewiej” Por. Jęz. 12, 83 nst.
i 110 nst. 3) rec. A. Briicknera Geschichte der älteren poln.
Schriftsprache SO. 3—4 str. 381—98, 4) rec. A. Briicknera
Słownik Etymolog, jęz. poi. (pożyczki ruskie w jęz. pol.) SO.
8, str. 493—510.
Na zakończenie składam serdeczne podziękowanie p. dr.
Halinie Świderskiej-Konecznowej, która życzlnvie podjęła się tru
du dopomagania mi w pracy korektorskiej i przejrzała znaczną
część arkuszy części pierwszej. Jeżeli książka będzie wólna od
poważnych błędów drukarskich, to jej to przedewszystkiem będę
zawdzięczał.
Składam też tutaj publicznie podziękowanie synowi moje
mu Wojciechowi, który podjął się pracy kartograficznego wy
konania mapy dialektów.
Stanisław Szober.
Warszawa dnia 26 kwietnia 1931 r.
