Table Of ContentP. CORNELIUS TACITUS
GERMANIA
PUBLIUSZ KORNELIUSZ TACYT
GERMANIA
FONTES HISTORIAE ANTIQUAE
Zeszyty Żródłowe
Historii Antycznych
Zakładu Społeczeństw
pod
redakcją
LESZKA MROZEWICZA
MARII MUSIELAK
Zeszyt X
P. Cornelius Tacitus
Germania
UNIWERSYTET IM. ADAMA MICKIEWICZA W POZNANIU
P. CORNELIUS TACITUS
GERMANIA
PUBLIUSZ KORNELIUSZ TACYT
GERMANIA
Przekład
TOMASZ PŁÓCIENNIK
Wstęp i komentarz
JERZY KOLENDO
WVl>AWNICIWO
NAll<OWE
POZNAŃ2008
Projekt okładki: Ewa Wąsowska
Na okładce: Przedstawienie Barbarzyńcy z nodus Suebicus, fragment kotła z Czarnówka,
pow. lęborski, odkrytego w roku 2000
Recenzenci: prof. dr hab. Wojciech Nowakowski
prof. dr hab. Jakub Pigoń
©Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2008
Polish translation ©Tomasz Płóciennik 2008
Redaktor: Maciej Hendrysiak
Redaktor techniczny: Elżbieta Rygielska
ISBN 978-83-232184-3-2
ISSN 1506-5898
WYDAWNICTWO NAUKOWE UNIWERSYTETU IM. ADAMA MICKIEWICZA
W POZNANIU, UL. F. NOWOWIEJSKIEGO 55, 61-734 POZNAŃ
Dział sprzedaży: tel. 061 829 39 79, fax 061829 39 80
www.press.amu.edu.pl e-mail: [email protected]
Wydanie I. Nakład 400 egz. Ark. wyd. 13,5. Ark. druk. 13,00 + wklejka.
Druk i oprawa: QUICK-DRUK s.c„ ŁÓDŻ, UL. ŁĄKOWA 11
SPIS TREŚCI
Do czytelników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
Wstęp........................................................... 9
Tacyt: życie i dzieło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
Obraz Rzymu w Germanii Tacyta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
Germania Tacyta jako źródło do problematyki świata barbarzyńskiego i świata
germańskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
Żródła Germanii Tacyta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Descriptio Suebiae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
Germania Tacyta jako źródło do dziejów ziem Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
Recepcja Germanii Tacyta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
Germania Tacyta w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
Podstawowe wydania Germanii Tacyta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
Dotychczasowe przekłady Germanii Tacyta na język polski (Tomasz Płóciennik) . . . . . 58
P. Cornelii Taciti, De origine et situ Germanorum liber . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
Publiusz Korneliusz Tacyt, Księga o pochodzeniu i siedzibach Germanów . . . . . . . . . . . . . 63
Aneks.
P. Cornelfi Taciti, Annales, II 62-64; XII 29-30 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
Publiusz Korneliusz Tacyt, Roczniki, II 62-64; XII 29-30 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
Przypisy do tekstu łacińskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
Wykaz miejsc, w których tłumacz odstąpił od tekstu ustalonego przez E. Koester-
manna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
Komentarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
Komentarz do tekstu Germanii Tacyta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
Komentarz do tekstu Roczników Tacyta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199
Tacitus, Annales, II 62-64, 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199
Tacitus, Annales, XII 29-30 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203
Spis skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206
DO CZYTELNIKÓW
Komentarz do Germanii Tacyta, którą w polskiej wersji językowej
w przekładzie Tomasza Płóciennika otrzymuje czytelnik, to rezultat 35 lat
pracy dydaktycznej prowadzonej w Instytucie Archeologii (a wcześniej
w Katedrze Archeologii Pradziejowej i Wczesnośredniowiecznej) Uniwer
sytetu Warszawskiego. Na różnego rodzaju wykładach, seminariach i ćwi
czeniach prowadzonych w ramach zajęć z kontaktów Świata Śródziemno
morskiego z Barbaricum wielokrotnie interpretowałem tekst Tacyta będący
niezwykle cennym źrqdłem do poznania tych zagadnień. Zajmując się Ger
manią Tacyta, zdawałem sobie sprawę z tego, że znajduję się między Scyllą
a Charybdą. Z jednej strony wiedziałem, że jest to źródło utkane z różnego
rodzaju obiegowych opinii dotyczących świata barbarzyńskiego, które mówi
nam w najlepszym razie o wyobrażeniach Rzymian o Germanach. Jednocześ
nie jednak sensem prowadzonych zajęć była konfrontacja obrazu Tacyta
z tym, który rysuje się dzięki współczesnej interpretacji danych archeolo
gicznych. Dzięki pomocy przyjaciół archeologów zdawałem sobie sprawę,
że takie porównanie daje obraz bardzo niejednolity. Zdarzają się sytuacje
(przykładem może być opis bursztynu), gdzie taka konfrontacja przynosi
całkowite potwierdzenie danych Tacyta, w innych zaś nie można mówić
o zbieżności obu obrazów. Rozumiejąc całą złożoność problematyki, nigdy
nie odważyłbym się na całościowe zajęcie się Germanią Tacyta, gdyby nie
pomoc i zachęta ze strony przyjaciół archeologów. Przede wszystkim mam
ogromny dług wdzięczności wobec prof. dr. hab. Wojciecha Nowakowskie
go, który był bodaj pierwszym słuchaczem prowadzonych przeze mnie wy
kładów poświęconych Germanii Tacyta, a w r. 2002/03 prowadził ze mną
seminarium, gdzie wspólnie interpretowaliśmy ten tekst. Właśnie to on
skłonił mnie do zajęcia się polskim komentarzem do Germanii Tacyta i dzielił
się swoimi sugestiami i przemyśleniami. Publikacja ta nie mogłaby powstać
bez ścisłej współpracy z p. Tomaszem Płóciennikiem, z którym nie tylko
dyskutowałem nad interpretacją różnych miejsc jego przekładu, lecz także
zawdzięczam mu ogromną pomoc w ostatecznym redagowaniu i weryfiko
waniu mojego tekstu. Nadzwyczaj istotne były też szczegółowe recenzje
wydawnicze, które przygotowali profesorowie Wojciech Nowakowski i Ja
kub Pigoń. Partie dotyczące wojskowości Germanów były konsultowane
7
i dyskutowane z dr. Bartoszem Kontnym z Instytutu Archeologii UW. Pu
blikacja ta nie powstałaby bez możliwości studiów w bibliotekach R5misch
-Germanische Kommission des Deutschen ArcM.ologischen lnstituts we
Frankfurcie nad Menem i w R5misch-Germanisches Zentralmuseum-Mainz.
Prof. Siegmar von Schnurbein oraz dr Dieter Quast zechcą przyjąć podzię
kowanie za umożliwienie mi pracy w tych ośrodkach. Materiał kartogra
ficzny został opracowany przez Andrzeja Szelę. Chciałbym podziękować też
prof. Leszkowi Mrozewiczowi za przyjęcie tej pracy do serii wydawniczej,
którą kieruje.
Praca ta nie mogłaby powstać bez stałej i różnorodnej pomocy mojej Żony.
Jerzy Kolendo
WSTĘP
TACYT: ŻYCIE I DZIEŁO
Gennania Tacyta, której pełny tytuł podawany przez rękopisy [ryc. 1]
brzmi De origine et situ Gennanorum, jest zaliczana do opera minora pisarza
razem z De vita Julii Agricolae, życiorysem jego teścia, który wyróżnił się jako
namiestnik Brytanii, oraz traktatem Dialogus de oratoribus. Prace te pozostają
trochę w cieniu wielkich dzieł Tacyta Annales (Roczniki) i Historiae (Dzieje),
będących - w zachowanych partiach - podstawowym źródłem do poznania
części dziejów dynastii julijsko-klaudyjskiej oraz okresu wojny domowej po
śmierci Nerona. Dzieła historyczne Tacyta budzą ogromne zainteresowanie
zarówno z powodu swoich walorów językowych (słynna brevitas - zwięzłość
Tacyta), jak też jego wizji historii Rzymu, pełnej pasji i zaangażowania,
a jednocześnie zmierzającej do zbudowania koherentnego, choć dość specy
ficznego obrazu społeczeństwa.
Gennania, mając walory ideologiczne i literackie innych dzieł Tacyta, żyje
jednak trochę swoim własnym życiem. Jest to najstarsze tak szczegółowe źró
dło mówiące o Germanach mieszkających w I w. n.e. na wschód od Renu.
Tekst ten odegrał również bardzo istotną rolę w kształtowaniu się niemieckiej
świadomości narodowej. Jednocześnie Gennania Tacyta stanowi bezcenne
źródło mówiące o społeczeństwie znajdującym się na wczesnym etapie roz
woju społecznego i dlatego jest wykorzystywane (może nie zawsze dostatecz
nie i nie zawsze w sposób prawidłowy) w różnego rodzaju badaniach kompa
ratystycznych. Polakom wypada przypomnieć, że jest to tekst, którego pewne
partie mówią bezpośrednio o ludach zamieszkujących ziemie Polski [ryc. 2].
Życiorys1 Publiusza Korneliusza Tacyta2 znamy stosunkowo dobrze
dzięki informacjom zawartym w jego dziełach (Tac. Ann. XI 11, 1; Hist. I 1, 3),
1 Podstawowa monografia o Tacycie - R. Syme, Tacitus, vol. 1-11, Oxford 1958, przedruk
1997; S. Borszak, P. Cornelius Tacitus, [w:) Pauly-Wissowa, Realencyklopii.die der Classischen
Altertumswissenschaft, Supplementband XI, 1968, kol. 416-427. W języku polskim rozporzą
dzamy tylko starą, częściowo już nieaktualną pracą - Tacyt, Wybór pism, przełożył i opracował
S. Hammer, wyd. II. zmienione, Wrocław 1956 (Biblioteka Narodowa, seria Il, nr 82), Wstęp,
s. V-LXXVI.
2 R.O. Oliver, The praenomen of Tacitus, American Journal of Philology 98, 1977, s. 64-70.
9
