FİZİKİ ELEKTRONİKANIN TARİXİ və METODOLOGİYASI

84 Pages·2010·1.43 MB·Turkish

Ə.Ş.ABDİNOV, R.F.MEHDİYEV,  

T.X.HÜSEYNOV 
Ə.Ş.ABDİNOV, R.F.MEHDİYEV,  

T.X.HÜSEYNOV 

FİZİKİ ELEKTRONİKANIN 
FİZİKİ ELEKTRONİKANIN  
TARİXİ VƏ METODOLOGİYASI 
TARİXİ və METODOLOGİYASI 

(dərs vəsaiti) 

BAKI – 2008  BAKI – 2008 
1
MÜNDƏRİCAT 
Elmi redaktor:   
  Giriş.............................................................................................5 
  fizika‐riyaziyyat elmləri doktoru, prof. Ə.Ş.Abdinov 

I fəsil 
Rəyçilər: 
FİZİKİ ELEKTRONİKANIN YARANMASI 
− fizika‐riyaziyyat elmləri doktoru, prof. Ə.X. Muradov, 

− fizika‐riyaziyyat elmlər doktoru, prof. Y.Q. Nurullayev 
§1.1.  Fiziki elektronika ilkin mərhələdə..........................................7 

§1.2.  Fiziki elektronikanın ikinci inkişaf mərhələsi. 
    Elektrovakuum lampaları......................................................14 
Abdinov Ə.Ş., Mehdiyev R.F., Hüseynov T.X.  §1.3.  İlk sənaye lampaları................................................................23 
Fiziki elektronikanın tarixi və metodologiyası.   
Ali məktəblər üçün dərs vəsaiti. 165 s.  II fəsil. 
  TRANZİSTORLAR ELEKTRONİKADA 

Kitabda elektronikanın, başlıca olaraq isə fiziki elektronikanın  §2.1. Fiziki elektronikanın üçüncü inkişaf mərhələsi...................34 
yaranma tarixi və inkişafı mərhələləri haqqında xronoloji məlu‐ §2.2. Sahə tranzistorunun yaradılması...........................................42 
matlar, eləcə də bu elm sahəsinin metodologiyasının əsas məqam‐ §2.3. Yarımkeçirici cihazların impuls və rəqəm  
ları şərh olunur. O, ali məktəblərin uyğun istiqamət və ixtisas‐   texnikasında tətbiqi.................................................................48 
laşmalar üzrə təhsil alan magistrantları üçün dərs vəsaiti kimi   
hazırlansa da, ali məktəb tələbələri, aspirantlar, mühəndis və elmi  III fəsil 
işçilər, müəllimlər tərəfindən də istifadə oluna bilər.  İNTEQRAL MİKROSXEMLƏRİN KƏŞFİ. 
Kitab 165 səhifədən, 55 illüstrasiyadan və 17 adda ədəbiyyatın  MİKROELEKTRONİKANIN İNKİŞAF MƏRHƏLƏLƏRİ 
siyahısından ibarətdir.   
  §3.1.  İlk inteqral mikrosxemlər.......................................................58 
  §3.2.  Mikrotexnologiyanın yaranmasının ilkin şəraiti  
  və inkişafı..................................................................................63 

§3.3. Litoqrafiya .................................................................................68 

§3.4. Mikroelektronikanın inkişaf mərhələləri..............................74 
©
 “...................” nəşriyyatı, 2008
§3.5. İndikator və displeylərin mikroelektronikada 
  tətbiqi........................................................................................75 

2 3
IV fəsil   Azərbaycanda fiziki elektronikanın əsasını qoymuş və 
FİZİKİ ELEKTRONİKANIN YENİ SAHƏLƏRİ  onun formalaşıb inkişaf etməsində böyük xidmətləri olmuş 
  görkəmli  alimlərin,  sevimli  müəllimlərimiz  akademik 
§4.1.  İfrat yüksək tezliklər elektronikası.......................................86  HƏSƏN MƏMMƏDBAĞIR oğlu ABDULLAYEVIN 90 və 
§4.2.  Tunel diodları..........................................................................94  professor  QAFAR  IBRAHIM  oğlu  ƏFƏNDIYEVIN  85 
§4.3.  Qann effekti və Qann cihazları..............................................99  illiyinə həsr edirik. 
§4.4.  Optoelektronika.....................................................................104  Müəlliflər
§4.5.  Kvant elektronikası...............................................................127   
  GİRİŞ 
V fəsil   
ELEKTRONİKA MÜASİR DÖVRDƏ  Fiziki elektronika müasir elm və texnikanın ən sürətlə inkişaf 
  edən sahələrindəndir. O, müxtəlif cihazlarda fiziki və mühitlərdə 
§5.1.  Fiziki elektronikanın yeni sahəsi – nanoelektronika........138  (bərk cisimlərdə, mayelərdə, qazlarda və plazmada) baş verən 
§5.2.  Bioelektronika........................................................................146  elektron və ion proseslərini öyrənir. Elektron cihazlarının yara‐
  dılması və istifadəsi ilə məşğul olan texniki və sənaye elektroni‐
VI fəsil  kasının ideya əsası elmin bu sahəsidir. Bütövlükdə elektronika 
AZƏRBAYCANDA FİZİKİ ELEKTRONİKA  dedikdə məhz bu üç sahə (fiziki elektronika, texniki elektronika 
  və sənaye elektronikası) birlikdə nəzərdə tutulur. 
§6.1. Elmi mühitin formalaşması...................................................150  Elektronika radiotexnika ilə sıxı əlaqədə inkişaf edir. Elm və 
§6.2. Əsas istiqamətlər.....................................................................159  texnikanın müxtəlif sahələri, o cümlədən radioelektronika, elek‐
§6.3. Qeydedicilər............................................................................160  tronika  və  radiotexnika  vəhdət  təşkil  edir.  Radioelektronika 
§6.4. İnfraqırmızı və aşağı temperaturlar elektronikası.............162  radio və optik tezlik diapazonunda dalğaların və elektromaqnit 
    rəqslərinin köməyi ilə informasiyanın çevrilməsi, ötürülməsi və 
  Ədəbiyyat...............................................................................164  qəbulu problemləri ilə məşğul olur. Elektron cihazları radiotex‐
niki  qurğuların  əsas  işçi  elementləri  olub,  radio  cihazlarının 
mühüm göstəricilərini müəyyənləşdirir. Həmin cihazlardan ra‐
dio  və  televiziya  qurğularında  səsin  yazılması  və  canlandırıl‐
masında, radiolokasiyada, radiomüşahidədə, radioteleidarəetmə‐
də, radioölçmələrdə və digər yerlərdə də geniş istifadə edilir. 
Texnikanın  müasir inkişaf mərhələsi insanların həyat  fəaliy‐
yətinə  elektronikanın  daha  çox  nüfuz  etməsi  ilə  xarakterikdir. 
Amerika Birləşmiş Ştatlarının statistik göstəricilərinə görə dün‐
yanın  ümumi  sənayesinin  80%‐i  elektron  sənayesinin  payına 
4 5
düşür. Elektronika sahəsində qazanılan uğurlar mürəkkəb elmi‐ I FƏSİL 
texniki problemləri həll etməyə imkan verir. Məhz bu uğurların   
sayəsində  elmi  tədqiqatların  effektivliyi  yüksəlir,  yeni  növ  FİZİKİ ELEKTRONİKANIN YARANMASI 
maşınlar və avadanlıqlar yaradılır, effektiv texnologiya və ida‐

rəetmə sistemləri hazırlanır, yeni xassələrə malik materiallar alınır, 
§1.1. Fiziki elektronika ilkin mərhələdə 
informasiyanın toplanması və işlənməsi prosesləri təkmilləşdirilir. 

Elmi‐texniki və istehsalat problemlərini əhatə edən elektronika – 
XVIII‐XIX əsrlər elmin sürətlə inkişaf etməsi əlamətləri ilə 
elmin müxtəlif sahələrində qazanılan biliklərə istinad edir. Belə ki, 
yadda  qalır.  Məhz  bu  illərdə  fizika,  kimya  və  biologiya 
elektronika  bir  tərəfdən  digər  elmlər  və  istehsalat  qarşısında 
sahəsində yeni qanunlar kəşf olunmuş, yeni cihaz və ma‐
məsələ  qoyur,  onların  sonrakı  inkişafını  stimullaşdırır,  digər 
tərəfdən isə onları yeni, keyfiyyətli texniki vasitələr və tədqiqat  şınlar yaradılmışdır. Həmin dövrdə fizika elmi digər elm‐
üsulları  ilə  zənginləşdirir.  Elektronikanın  əsas  elmi‐tədqiqat  lərin uğurlarından da bəhrələnərək yeni bir sahəni – fiziki 
obyektləri aşağıdakılardır:  elektronikanı yaratmaq mərhələsinə qədəm qoymuşdur. 
1.  Elektronun  və  digər  yüklü  zərrəciklərin  elektromaqnit  Elektrik boşalması. Dünyada ilk dəfə rus alimləri Mixail 
sahəsi ilə qarşılıqlı təsir qanunlarının öyrənilməsi;  Vasilyeviç  Lomonosov (1711‐1765) və  Qeorq  Vilhelm Rix‐
2. Elektron cihazlarının hazırlanmasında istifadə edilən enerji 
man (1711‐1753) və onlardan asılı olmadan amerikan alimi 
çevrilmələri – informasiyanın ötürülməsi, işlənməsi və saxlanması, 
Frankel havada elektrik boşalmasını tədqiq etmişlər. 1743‐cü 
istehsal proseslərinin avtomatlaşdırılması, enerji qurğularının ha‐
ildə M.V.Lomonosov «Allahın böyüklüyü haqqında axşam 
zırlanması, nəzarət‐ölçü cihazlarının yaradılması və təcrübələrdə 
düşüncələri»  əsərində  ildırımın  və  şimal  qütb  parıltısının 
baş verən hadisələrin qarşılıqlı əlaqəsini aydınlaşdırması. 
elektrik təbiətli olması ideyasını irəli sürmüşdür. Bir qədər 
Elektronikanın sürətli inkişafı nəticəsində artıq kvant elektro‐
sonra (1752‐ci ildə) Frankel və Lomonosov ildırım maşınının 
nikası,  bərk  cisim  elektronikası,  fotoelektronika,  optoelektronika, 
mikroelektronika,  akustoelektronika,  piroelektronika,  bioelektro‐ köməyi ilə göstərmişlər ki, ildırım və şimşək – havada güclü 
nika, infraqırmızı dalğalar texnikası, krioelektronika, maqnitoelek‐ elektrik boşalmasıdır. Bununla  yanaşı aşkar edilmişdir ki, 
tronika və s. kimi yeni elmi‐texniki sahələr yaranmışdır. Hazırda  hətta ildırım olmadıqda da havada elektrik boşalması baş 
elektron cihazlarından və elektronikanın nailiyyətlərindən insan‐ verir. İldırım maşını sadə quruluşa malik olub, yaşayış evində 
ların bütün məşğulluq və məişət sahələrində (sənayedə, kənd təsər‐ qurulmuş  Leyden  bankalarından  ibarət  idi.  Bankalardan 
rüfatında, tibbidə, kosmonavtikada, kibernetikada və s.) eləcə də, 
birinin qapağı naqil vasitəsi ilə açıq havada yerləşdirilmiş 
fizika,  kimya,  astrofizika,  iqtisadiyyat,  dilçilik,  biologiya,  psixo‐
metal darağa və ya dəmir milə birləşdirilirdi. 
logiya, arxeologiya və başqa elm sahələrində geniş istifadə olunur. 
1753‐cü  ildə  tədqiqat  apararkən  professor  Q.V.Rixman 
dəmir milə toxunaraq ildırım təsirinə düşür və həlak olur. 
Sonralar bu istiqamətdə tədqiqatları davam etdirən M.V.Lo‐
6 7
monosov  ildırım  hadisəsinin  ümumi  nəzəriyyəsini  yarat‐ tədqiqatlarını  davam  etdirərək,  1869‐cu  ildə  alovsuz 
mışdır və həmin nəzəriyyə indi də istifadə edilir. Bundan  boşalmanda  elektrik  keçiriciliyi  haqqında  silsilə  məqalələr 
başqa, M.V.Lomonosov sürtünən maşının təsiri ilə havada  çap etdirmişdir. 
səyriyən boşalmanı da müşahidə edə bilmişdir.  Hittorfun  və  Plukkerin  işlərinə  əsaslanan  ingilis  alimi 
Sankt‐Peterburq  tibbi‐cərrahiyyə  akademiyasının  akade‐ Kruks isə katod şüalarını kəşf etmişdir. 
miki Vasili Vladimiroviç Petrov (1761‐1834) M.V.Lomonoso‐ Qaz boşalmasının öyrənilməsində ingilis alimi D.Tomson 
vun elmi işlərini inkişaf etdirərək, 1802‐ci ildə ilk dəfə olaraq  (1856‐1940) elmdə böyük sıçrayış yaratmış, elektronların və 
(ingilis fiziki Devidən bir neçə il əvvəl) havada iki kömür  ionların  mövcudluğu  fikrini  söyləmişdir.  Tomsonun  elm 
elektrod arasında qövs boşalması hadisəsini müşahidə etmiş  üçün  ən  böyük  xidməti  isə  Kavendiş  laboratoriyasını 
və  göstərmişdir  ki,  havadan  elektrik  cərəyanı  keçərkən  yaratmasıdır. Bu laboratoriyada qazlarda elektrik boşalması 
elektrik boşalması baş verir. V.V.Petrov öz kəşfini belə təsvir  tədqiq  edilirdi.  Laboratoriya  Tausent,  Aston,  Ernest  Re‐
edirdi: «Əgər şüşə masanın üzərinə 2‐3 qırıntı ağac kömürü  zerford  (1871‐1937),  Kruks  və  Riçardson  kimi  məşhur 
qoyub, onları naqillər vasitəsi ilə güclü elektrik mənbəyinə  tədqiqatçı alimləri yetişdirməklə yanaşı, elektronikanın inki‐
qoşsaq və bir‐birinə yaxınlaşdırsaq, həmin kömür qırıntıları  şafına da çoxlu dəyərli töhfələr vermişdir. 
arasında  parlaq  (gözqamaşdırıcı)  ağ  işıqlanma  (alov)  Qövs boşalmasının tədqiqi və tətbiqi sahəsində rus alim‐
yaranacaq  və  bu  alovun  təsirindən  kömürlər  yanacaq».  lərinin  də  böyük  xidmətləri  olmuşdur.  Bunların  sırasında 
V.V.Petrovun  elmi  işləri  rus  dilində  dərc  olduğuna  görə,  metalların  qövs  boşalması  ilə  əridilməsi  və  qaynaqlan‐
onlar xarici ölkə alimləri üçün əlçatmaz idi. Rusiyada həmin  masının müəllifləri olan Pavel Nikolayeviç Yabloçkov (1847‐
dövrdə  elmi  işlərə  bir  o  qədər  maraq  göstərilmədiyindən  1894),  Çikolev  (1845‐1898),  Nikolay  Qavriloviç  Slavyanov 
həmin işlər tezliklə unudulmuşdu və məhz bu səbəbdən də,  (1839‐1896)  qövs  boşalmasından  işıqlandırıcı  vasitə  kimi 
sonralar qövs boşalmasının kəşfi ingilis alimi Devinin adına  istifadə edilməsini göstərən Nikolay Nikolayeviç Bernardos 
yazılmışdır.  (1842‐1905) kimi məşhur ixtiraçı alimlərin adlarını çəkmək 
Müxtəlif maddələrin udma və şüalanmasının öyrənilməsi  olar. Laçinov və Mitkeviç isə qövs boşalmasının tədqiqində 
alman alimi Plukkeri Hesler borusunu yaratmağa sövq etmiş  elmi işləri davam etdirərək bir qədər sonralar qövs boşal‐
və o, 1857‐ci ildə müəyyənləşdirmişdir ki, kapillyar boruya  ması katodunda baş  verən  hadisələrin təbiətini müəyyən‐
daxil  edilmiş  Hesler  borusu  spektroskopun  obyektivində  ləşdirmişdir. 
yerləşdirildikdə müşahidə olunan spektr bir‐qiymətli olaraq  Fotoeffekt.  Stoletov  Aleksandr  Qriqoryeviç  (1839‐1896) 
ondakı qazın spektrini verir. Bununla da, Plukker ilk dəfə  uzun müddət (1881‐1891‐ci illərdə) qazlarda qeyri‐müstəqil 
olaraq  Balmer  seriyasına  daxil  olan  hidrogenin  üç  xəttini  boşalma prosesini öyrənmişdir. O, Moskva Universitetində 
aşkar  etmişdir.  Sonralar  Plukkerin  şagirdi  Hittorf  onun  işləyərkən tədqiqatlarını davam etdirmək üçün havada asılı 
8 9
vəziyyətdə olan iki elektrod sistemindən ibarət hava elemen‐ işığın  intensivliyi  ilə  mütənasibdir  (Stoletov  qanunu).  Bu‐
tini yaratmış və aşkar etmişdir ki, belə sistemdə elektrod‐ rada  eyni  şərt  daxilində  dedikdə,  katodun  səthinin  eyni 
lardan birini (katodu) işıqlandırdıqda heç bir kənar gərginlik  dalğa  uzunluqlu  monoxromatik  və  ya  eyni  bir  spektral 
mənbəyi olmadıqda da dövrədə elektrik cərəyanı yaranır.  tərkibli işıq dəstəsi ilə işıqlanması nəzərdə tutulur. 
A.Q.Stoletov bu effekti aktinoelektrik effekt adlandırmış və  2)  Xarici  fotoeffektdə  katodun  səthini  tərk  edən  elek‐
onu aşağı, həm də yüksək atmosfer təzyiqlərdə öyrənmişdir.  tronların maksimal sürəti 
A.Q.Stoletov  tərəfindən  hazırlanmış  xüsusi  qurğu  təzyiqi   
0,002 Tora qədər endirməyə imkan verirdi. Həmin qurğu  mυ2
hν = A+                                 (1.1) 
vasitəsi ilə, o, müəyyənləşdirmişdir ki, 0,002 Tor təzyiqdə  2
cihazda  müstəqil  qaz  boşalması  baş  verir  və  fotocərəyan   
artdığından aktinoelektik effekt də güclənir. Bu effekt haq‐ münasibəti  ilə  təyin  edilir  və  işığın  intensivliyindən  asılı 
qında A.Q.Stoletov öz təəssüratlarında belə yazırdı: «Aktino‐ deyildir. Burada hν – katodun səthinə düşən monoxromatik 
elektrik  boşalmalarının  izahını  yekunlaşdırmaq  üçün,  az  işıq kvantlarının enerjisi,  A isə elektronun metaldan çıxış 
öyrənilən Hesler və Kruks borularında yaranan boşalmalara  işidir. 
oxşarlığı  nəzərə  almaq  lazımdır.  Mən  yaratdığım  torlu  3) Hər bir maddəyə uyğun fotoeffektin qırmızı sərhəddi 
kondensatorlara baxdıqca düşünürdüm ki, qarşımda havada  vardır. 
elektrik boşalması yaranmadan kənar işığın təsiri ilə işləyən  Termoelektron emissiya. Termoelektron emissiya hadisə‐
Hesler borusudur. Hər iki halda elektrik hadisələri bir‐birinə  sini ilk dəfə 1881‐ci ildə Amerika ixtiraçısı Tomas Edison 
oxşardır və katod xüsusi rol oynadığından əriyir. Aktino‐ (1847‐1931)  aşkar  etmişdir.  O,  kömür  elektrodlu  közərmə 
elektrik boşalmalarının tədqiqi qazlardan elektrik cərəyanın  lampaları  ilə  təcrübələr  apararkən  lampada  vakuum 
keçməsi proseslərinə olan maraqların artmasına səbəb ola  yaratmış və buraya kömür teldən əlavə, həm də müstəvi 
bilər…»  Sonralar  A.Q.Stoletovun  bu  fikirləri  bütövlükdə  metal lövhə yerləşdirmişdir. Metal lövhəni naqil vasitəsi ilə 
təsdiqləndi.  qalvanometrə sonra isə xarici gərginlik mənbəyinin müsbət 
1905‐ci ildə dahi alman alimi Albert Eynşteyn (1879‐1955)  qütbünə birləşdirdikdə, qalvanometrin cərəyan göstərdiyini 
fotoeffekt hadisəsinin öyrənilməsinə yeni təkan verdi. O, işıq  müşahidə etmişdir. Həmin lövhəni mənbəyin mənfi qütbünə 
kvantları ilə bağlı bir sıra araşdırmalar apardı və müəyyən‐ birləşdirdikdə isə qalvanometrdən cərəyan keçməmişdir. Bu 
ləşdirildi  ki,  fotoeffekt  hadisəsi  aşağıdakı  qanunlarla  effekt, Edison effekti, qızmış metalların və başqa cisimlərin 
xarakterizə olunur:  qaz və ya vakuumda özündən elektron buraxması hadisəsi 
1)  Katodun  səthindən  vahid  zamanda  emissiya  olunan  isə termoelektron emissiya adlandırıldı. 
elektronların sayı, eyni şərt daxilində katodun səthinə düşən  Elektrik  teleqrafı  və  telefon.  XIX  əsrin  ortalarınadək 
10 11
əksər  ölkələrin  Amerika  qitəsi  ilə,  eləcə  də  İngiltərə  kimi  olmaq mümkündür. Belə qalvanometri çağıran və çağırılan 
materikdən ayrılmış yerlər arasında əsas məlumat vasitəsi  məntəqədə yerləşdirib, əqrəbin qarşısında ayrı‐ayrı meyllərə 
gəmi poçtu olub. Bu səbəbdən də dünya ölkələri və konti‐ uyğun yarıqlar açsaq və hər yarığın qarşısında müəyyən hərf 
nentlərdə baş verən hadisələr haqqında məlumatlar digər‐ yazılmış qeyri‐şəffaf maska qoysaq, onda hər hərfə (meylə) 
lərinə yalnız 10‐15 gün, bəzən isə hətta bir neçə həftədən  uyğun cərəyanın qiymətini bilməklə bu iki məntəqə arasında 
sonra çatmışdır. Buna görə də cəmiyyətin ən ciddi, vacib və  yazı  teleqraf  əlaqəsi  yaratmaq  olar.  Həmin  cihazın  təqdi‐
zəruri ehtiyaclarına cavab verən teleqrafın yaranması dünya  matında  iştirak  edən  Vilyam  Kuk  1837‐ci  ildə  Şillinqin 
sivilizasiyası  tarixindəki  ən  mühüm  ixtiraların  siyahısına  ixtirasını daha da təkmilləşdirdi. Lakin bu teleqrafın bir sıra 
daxil  edilməlidir.  Teleqrafın  ixtirası  həm  də  onunla  çətinlikləri  var  idi  ki,  onlardan  da  ən  başlıcası  cihazların 
əlamətdardır ki, burada ilk dəfə, həm də çox geniş miqyasda  (məntəqələrin) arasında çoxlu sayda birləşdirici məftillərin 
elektrik enerjisindən istifadə edilmişdir. Məhz teleqrafı icad  çəkilməsi  və  informasiyanın  yalnız  ya  səs,  ya  da  yazı  ilə 
edənlər tərəfindən sübut olunmuşdur ki, elektrik cərəyanını  qeydə  alına  bilməməsi  idi.  Sonra  Şteynqel  (1838)  hər  iki 
insanların xeyrinə işləməyə məcbur etmək mümkündür. Bu  məntəqədə  uclardan  birini  yerə  birləşdirməklə  məftillərin 
ixtiradan sonra cəmi bir neçə il ərzində elektrik cərəyanı və  sayını birə qədər endirdi. 
teleqrafiya haqqında elmlər birinin digərinə təsiri sayəsində  1837‐ci ildə ixtisasca rəssam olan Morze teleqraf sahəsində 
inkişaf  edərək,  xeyli  irəliyə  getdi.  İlk  teleqrafın  layihəsi  daha  bir  yenilik  etdi.  Ötürülən  informasiyanı  özüyazan 
Zamerinq  tərəfindən  Batariya  Akademiyasında  təqdim  teleqraf  qurğusu  yaratdı.  Morzenin  teleqraf  aparatı  tele‐
olunub və bu teleqraf sudan elektrik cərəyanı keçərkən onun  qrafiyada nəhəng uğur idi. 1843‐cü ildə ABŞ hökuməti ilk 
elektrolizi nəticəsində qabarcıqların ayrılmasına əsaslanırdı.  dəfə  olaraq  qurğunu  bəyənmiş  və  Vaşinqtonla  Baltimer 
Teleqrafiyanın inkişafındakı növbəti mərhələ 1820‐ci ildə  arasında 64 km‐lik teleqraf xətti çəkməyə vəsait buraxmışdır. 
danimarkalı fizik Erstedin cərəyanlı naqilin maqnit təsirinə  Morze cihazı həm praktik, həm də istifadə baxımından çox 
malik  olmasının,  fransız  alimi  Arqo  tərəfindən  elektro‐ əlverişli  idi.  Buna  görə  də  tezliklə  bütün  dünyada  geniş 
maqnitin,  Şveinveyqerin  qalvanoskopun,  1833‐cü  ildə  tətbiq tapdı və öz müəllifinə böyük şan‐şöhrət qazandıraraq, 
Nervandar  tərəfindən  qalvanometrin  ixtirası  nəhayət,  çoxlu var‐dövlət gətirdi. Verici – açar və qəbuledici – yazan 
sonuncunun  əsasında  Şillinqin  1835‐ci  ildə  yeni  teleqrafı  cihazlardan ibarət olan bu qurğunun layihəsi çox sadə idi. 
nümayiş etdirməsi ilə bağlıdır. Nervandar göstərmişdir ki,  Baxmayaraq  ki,  teleqrafın  ixtirası  ilə  məlumatın  böyük 
qalvanometrin əqrəbinin tarazlıq vəziyyətinə nəzərən meyli  məsafəyə ötürülməsi məsələsi həll olunurdu, lakin o, yalnız 
ondan keçən cərəyanın qiymətindən asılı olaraq giyişir. Belə  yazılı  məlumatları  ötürməyə  və  qəbul  etməyə  yarıyırdı. 
ki, qalvanometrdən məlum qiymətə malik cərəyan burax‐ Müxtəlif ölkə alimlərinin və ixtiraçılarının isə arzusu canlı 
maqla  onun  əqrəbinin  uyğun  bucaq  altında  meylinə  nail  səsi uzaq məsafəyə ötürmək üçün qurğuların hazırlanması 
12 13
idi. Bu sahədə ilk addımı 1837‐ci ildə amerikalı fizika alimi  keçirici kontaktı əsasında düzləndirmə effektini aşkar etdi. Az 
Peyc  atdı.  O,  kamerton,  qalvanik  element  və  elektro‐ keçmədi ki, rus fiziki və elektrotexniki Aleksandr Stepanoviç 
maqnitdən ibarət elektrik dövrəsini yığıb, kamertonun rəqsi  Popov (1859‐1906) Braun effektini radio siqnallarının detektə 
zamanı dövrəni qapayıb – açmasından istifadə edərək onun  edilməsində  tətbiq edərək və  ilk radioqəbuledicini yaratdı. 
səsini məsafəyə ötürdü. Bu istiqamətdə vacib mərhələlərdən  Popov  öz  ixtirasını  Rusiyanın  Fizika‐Kimya  Cəmiyyətinin 
biri də ingilis ixtiraçısı Reysin adı ilə bağlıdır. O, 1860‐cı ildə  fizika şöbəsində 7 may 1895‐ci ildə Peterburqda çıxış edərkən 
çoxlu sayda (ona qədər) müxtəlif variantda qurğular yığdı.  nümayiş etdirdi. 1896‐cı ilin 24 mart tarixində Popov ilk dəfə 
Lakin bu qurğular da yalnız elektrik siqnallarını məsələyə  olaraq radioməlumatı 350 metr məsafəyə ötürdü. O dövrdə 
ötürürdü. Sonra Şotland ixtiraçısı Aleksandr Bellin uzun və  elektronikanın müvəffəqiyyətləri radioteleqrafın inkişafına da 
inadcıl axtarışları nəticədə 1876‐cı ildə ilk Bell telefon cihazı  təsir  göstərdi.  Belə  ki,  radio‐qurğuların  effektivliyini  və 
yaradıldı. Elə həmin ildən də başlayaraq bu cihaza istifadə  həssaslığını artırmaq məqsədi ilə radioqurğuların sadələşdiril‐
hüququ verildi. Lakin Bell cihazları yalnız birtərəfli işləyirdi  məsi  üçün  radiotexnikanın  elmi  əsasları  işlənib  hazırlandı. 
– cərəyan rəqslərini səs rəqslərinə çevirirdi, səs rəqslərini isə  Müxtəlif ölkələrdə yüksəktezlikli rəqslərin sadə detektorları 
cərəyan  rəqslərinə  çevirə  bilmirdi.  Buna  görə  də  telefon  hazırlandı və tətbiq edildi. 
tarixində  ingilis  ixtiraçısı  Juzun  1877‐ci  ildə  mikrofon  İşıq  texnikasının  inkişafı  və  közərmə  lampasının 
effektini ixtira etməsi çox mühüm bir hadisə oldu. Juzun bu  təkmilləşdirilməsi sahəsində aparılan işlər həm də bir sıra 
ixtirasından  cəmi  bir  neçə  il  sonra  mikrofonların  çox  yeni elektron cihaz, qurğu və elementlərinin yaradılmasına 
müxtəlif konstruksiyaları meydana gəldi ki, bunlardan da  səbəb oldu. Belə ki, elektron lampasının tədqiqi zamanı ilk 
kömür tozlu olanları daha geniş tətbiq tapdı.  dəfə termoelektron emissiyası hadisəsi aşkar edildi və ingilis 
  elektrotexniki Con Fleminqin ilk 
§1.2. Fiziki elektronikanın ikinci inkişaf mərhələsi.  dəfə olaraq elektrovakuum dio‐
K
А
Elektrovakuum lampaları  dunun  konstruksiyasını  işləyib 
  hazırlaması  ilə  (1904‐cü  ildən) 
I
Radionun  kəşfi.  1809‐cu  ildə  rus  mühəndisi  Lodıgin  fiziki elektronikanın ikinci inki‐ a
közərmə elektrik lampasını ixtira etməklə elektronikada yeni  şaf mərhələsi başlandı. Bu diod 
bir mərhələnin başlanğıcını qoydu və bu ixtirasından sonra  vakuumda  yerləşdirilmiş  iki  V
a
elektronika  fizikanı  yeni‐yeni  kəşflərlə,  ixtiralarla  zəngin‐ elektroddan ibarət lampadır (şə‐
ləşdirdi.  kil 1.1) və metal A ‐ anodu və K 
Şəkil 1.1. Diod.
Fizika  elminin  nailiyyətlərindən  bəhrələnən  alman  alimi  – katoduna malikdir. Katod ter‐
A – anod, K – katod
Braun bir qədər də irəli gedərək 1874‐cü ildə metal‐yarım‐ moelektron hadisəsi baş verənə 
14 15
qədər qızdırılır.  çatanların sayını (anod dövrəsindəki cərəyanı) asanlıqla məq‐
Diod daxilindəki qaz elektronların sərbəst qaçış yolunun  sədyönlü şəkildə idarə etmək olurdu. Üçelektrodlu lampanın 
orta  uzunluğu  elektrodlar  arasındakı  məsafədən  çox‐çox  (şəkil  1.2)  meydana  gəlməsi 
böyük olana qədər seyrəldilir. Nəticədə, anod katoda nisbətən  radiotexnikada  böyük  inqilaba  K
А
müsbət yükləndikdə (V  potensialı ilə) katoddan anoda doğru  səbəb oldu. Belə ki, onun tətbiqi 
a
T
elektronların  hərəkəti  baş  verir,  yəni  anod  dövrəsindən  I   radioqəbuledici tərəfindən qəbul 
a
I
a
cərəyanı  keçir.  Anoda  mənfi  potensial  verdikdə  emissiya  olunan siqnalı on, hətta yüz də‐
olunan  elektronlar  yenidən  katoda  qayıdır  və  anod  fələrlə  gücləndirməyə  imkan 
V
dövrəsində cərəyan sıfıra bərabər olur. Beləliklə, elektrova‐ verirdi. Bununla da radioqəbul‐ a
kuum diodu birtərəfli keçiriciliyə malikdir. Ona görə də bu  edicilərin həssaslığı dəfələrlə art‐ V
T
cihazdan  dəyişən  cərəyanın  düzləndirilməsində  istifadə  mış oldu. Lampalı belə qəbuledi‐
Şəkil 1.2. Triod.
edilir. Əgər belə bir lampanın daxilində olan qaz atomları  cilərdən  ilk  birinin  sxemi  hələ 
A – anod, K – katod, T – tor
üçün λ ≤d (burada λ ‐ elektronların sərbəst qaçış yolunun  1907‐ci  ildə  elə  həmin  Li  de 
e e
orta uzunluğu,  d‐ elektrodlar arasındakı məsafədir) şərtini  Forest tərəfindən təklif olunmuşdu. 
ödəyərsə, onda elektronlar qaz atomları ilə qarşılıqlı təsirə  Bu  sxemdə  (şəkil  1.3)  antenna  (A)  və  yer  arasında, 
girərək qazın xassəsini kəskin dəyişər. Yəni qaz ionlaşar və  sıxaclarında antennadan daxil olan enerji hesabına yaranan 
yüksək keçiriciliyə malik plazma halına keçər. Plazmanın bu  yüksəktezlikli dəyişən gərginlik əmələ gələn LC kontur bir‐ 
xassəsini 1905‐ci ildə amerikan alimi Holl qazatronla, içərisinə   
qaz  doldurulmuş  güclü  düzləndirici  diodla,  təcrübə  А
apararkən müşahidə etmişdir. Qazatron dioddur. Qazatronun 
ixtira edilməsi ilə qazboşalmalı elektrovakuum cihazlarının 
inkişafının başlanğıcı qoyuldu.  Т
Л С
Sonralar elektron lampası 1907‐ci ildə amerikan mühəndisi 
Li de Forest tərəfindən daha da təkmilləşdirildi. Ona əlavə bir 
- +
elektrod da daxil edildi və bu elektrod öz quruluşuna uyğun 
olaraq  tor  adlandırıldı.  Adından  göründüyü  kimi,  bu  Й
(üçüncü) elektrod bütöv deyildi və katoddan anoda doğru   
uçan  elektronları  buraxırdı.  Həmin  elektroda  tətbiq  edilən  Şəkil  1.3.  Li de Forestin təklif etdiyi radioqəbuledicinin
elektrik sxeminin təsviri. L – induktivlik, C – kondensator, A
əlavə gərginliyin qiyməti və istiqamətini dəyişməklə elektron 
– antenna, T – telefon
lampasında katoddan emissiya olunan elektronlardan anoda 
ləşdirilir.  Bu  gərginlik  lampanın  toruna  verilir  və  anod 
16 17
cərəyanın rəqslərini idarə edir. Beləliklə, antenna tərəfindən  ci  ildə  Lənqmür  və  Qede  elektron  lampalarını  çox  aşağı 
qəbul olunmuş  zəif siqnalın anod dövrəsində  yaranan və  təzyiqlərə qədər sormağın vasitələrini təklif etdilər və bunun 
telefonun  həmin  dövrəyə  qoşulmuş  membranını  hərəkətə  hesabına ion lampaları vakuum lampaları ilə əvəz olundu. 
gətirə bilən, gücləndirilmiş təkrarı alınır.  Rusiyada ilk qaz boşalma lampaları 1914‐cü ildə Rusiya‐
De Forestin ilk üçelektrodlu elektron lampası çoxlu çatış‐ nın  Simsiz  Teleqraf  Cəmiyyətinin  məsləhətçisi  akademik 
mazlıqlara malik idi. Belə ki, onun elektrodları elə yerləş‐ Nikolay Dmitriyeviç Papaleksi (Sankt‐Peterburq) tərəfindən 
dirilmişdi ki, elektron selinin böyük hissəsi anodun üzərinə  yaradılmışdır.  Papaleksi  Strasburq  Universitetini  bitirmiş, 
deyil, şüşə balonun divarına düşürdü; torun idarəedici təsiri  Braunun rəhbərliyi altında işləmişdir. Papaleksinin yaratdığı 
kifayət  qədər  deyildi;  lampa  pis  sorulduğundan  onun  ilk lampa qazla civə buxarı qarışığı doldurulmuş lampa idi. 
daxilində  çoxlu  miqdarda  qaz  molekulları  var  idi  və  bu  1914‐1916‐cı illərdə Papaleksi radioteleqraf sahəsində bir sıra 
molekullar  ionlaşaraq  közərmə  telini  müntəzəm  olaraq  təcrübələr aparmış və sualtı qayıqlarla əlaqə sistemini yarat‐
bombalayıb ona dağıdıcı təsir göstərirdi.  mışdır. 
1910‐cu  ildə  alman  mühəndisi  Liben  təkmilləşdirilmiş  Gücləndirici radiolampaların Rusiyada ilk yaradıcısı Bonç‐
elektron lampasını – triodu yaratdı. Liben öz tədqiqatlarında  Bruyeviç olmuşdur. O, 1888‐ci ildə Oryol şəhərində doğul‐
lampanın emissiya qabiliyyətinə daha çox diqqət yetirdi və  muş, 1909‐cu ildə Peterburqda mühəndis peşəsinə yiyələnmiş 
bu məqsədlə ilk dəfə olaraq közərmə telinin üzərini nazik  və 1914‐cü ildə Hərbi Elektrotexnika Məktəbini bitirmişdir. 
kalsium və ya barium‐oksidlə örtməyi təklif etdi. Bundan  1916‐cı  ildən  1918‐ci  ilə  qədər  elektron  lampalarının  yara‐
əlavə o, şüşə balonun içərisinə civə buxarı da əlavə etdi ki,  dılması ilə məşğul olmuş və onların istehsalını təşkil etmişdir. 
bu da əlavə ionlaşma yaratmaqla katod cərəyanını daha da  1918‐ci ildə Nijeqorodda radiolaboratoriyaya rəhbərlik etmiş, 
artırdı.  Ostryakov,  Pistolkops,  Şorin,  Losev  kimi  dövrün  ən  yaxşı 
Beləliklə, elektron lampası əvvəlcə detektor, sonra isə güc‐ radio mütəxəssislərini bir yerə cəlb etmişdir. O, 1919‐cu ilin 
ləndirici kimi xidmət sferasına daxil oldu. Onun radioelektro‐ mart ayında Nijeqorodda radiolaboratoriyada RP‐1 elektro‐
nikada aparıcı rolu isə sönməyən elektrik rəqsləri generatoru  vakuum  lampasının  kütləvi  istehsalını  təşkil  etmiş,  1920‐ci 
qismində  istifadə  edilməsi  aşkar  olunduqdan  sonra  təmin  ildə dünyada ilk dəfə olaraq gücü 1 kVt olan və su ilə soyudu‐
edildi.  Lampalı  ilk  generatoru  1913‐cü  ildə  məşhur  alman  lan mis anodlu generator lampasını hazırlamışdır. Görkəmli 
radiotexniki Meyssner yaratdı. O, həmçinin Libenin triodu  alman  alimləri  Nijeqorod  laboratoriyasının  nailiyyətlərini 
əsasında  dünyada  ilk  radiotelefon  ötürücüsünü  yaratdı  və  görüb,  Rusiyanın  güclü  generator  lampalarını  yaratmaq 
1913‐cü ildə 36 km məsafəlik radiotelefon rabitəsini həyata  imkanlarını yüksək qiymətləndirdilər. Elektrovakuum cihaz‐
keçirdi.  larının  təkmilləşdiril‐məsi  istiqamətində  işlər  Petroqradda 
Lakin ilk elektron lampaları hələ tam təkmil deyildi. 1915‐ geniş vüsət aldı. Bu işdə Çernışev, Boquslavski, Vekşinski, 
18 19