Devlet Ortaöğretim Okullarında Görev Yapan Öğretmenlerin Örgütsel Adalet Algıları

38 Pages·2010·0.16 MB·Turkish

DURU / Uyum Zorluklarını Yordamada Yalnızlık, Sosyal Destek ve Sosyal Bağlılık Arasındaki... • 579
Devlet Ortaöğretim Okullarında
Görev Yapan Öğretmenlerin
Örgütsel Adalet Algıları

Kürşad YILMAZ*
Öz
Bu çalışmanın amacı, devlet ortaöğretim okullarında görev yapan öğretmenlerin örgütsel
adalet ile ilgili algılarını ve bu algılarının cinsiyet, yaş, kıdem, branş, eğitim durumu, öğ-
renci sayısı ve öğretmen sayısına göre değişip değişmediğini belirlemektir. Tarama mode-
lindeki araştırmanın örneklemi Kütahya il merkezinde görev yapan ve tesadüfi olarak se-
çilen 222 öğretmenden oluşmaktadır. Araştırmanın verileri “Örgütsel Adalet Ölçeği” ile
toplanmıştır. Verilerin analizinde betimsel istatistikler, T-Testi ve tek yönlü varyans anali-
zi kullanılmıştır. Elde edilen bulgulara göre katılımcılar ortaöğretim okullarında örgütsel
adalet ile ilgili olarak olumlu bir algıya sahiptir. Katılımcıların algıları yaş, kıdem ve öğ-
renci sayısı değişkenlerine göre değişirken cinsiyet, branş, eğitim durumu ve öğretmen sa-
yısı değişkenlerine göre değişmemektedir.
Anahtar Kelimeler
Örgütsel Adalet, Devlet Ortaöğretim Okulları, Öğretmenler.
* Dumlupınar Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümü, Öğretim Üyesi.
Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri / Educational Sciences: Th eory & Practice
10 (1) • Kış / Winter 2010 • 579-616
© 2010 Eğitim Danışmanlığı ve Araştırmaları İletişim Hizmetleri Tic. Ltd. Şti.
580 • KURAM VE UYGULAMADA EĞİTİM BİLİMLERİ
Yrd. Doç. Dr. Kürşad Yılmaz
Dumlupınar Üniversitesi
Eğitim Fakültesi Merkez Kampus (43000) KÜTAHYA
Elektronik Posta: [email protected]
Yayın ve Diğer Çalışmalardan Seçmeler
Yılmaz, K. (2009). Elementary school teachers’ views about the critical pedagogy. Th e Asia Pacifi c
Education Researcher, 18(1), 139-149.
Yılmaz, K. & Taşdan, M. (2009). Organizational citizenship and organizational justice in Turkish
primary schools. Journal of Educational Administration, 47(1), 108-126.
Yılmaz, K., Taşdan, M. & Oğuz, E. (2009). Supervision beliefs of primary school supervisors in
Turkey. Educational Studies, 35(1), 9-20.
Yılmaz, K. (2009). Okul müdürlerinin denetim görevi. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi,
10(1), 19-35.
Yılmaz, K. (2008). Eğitim yönetiminde değerler. Ankara: Pegem Akademi.
Aydın, İ., Yılmaz, K., Memduhoğlu, H. B., Oğuz, E. & Güngör, S. (2008). Academic and non aca-
demic staff ’s psychological contract in Turkey. Higher Education Quarterly, 62(3), 252-272.
Yılmaz, K. (2008). Th e relationship between organizational trust and organizational commitment in
Turkish primary schools. Journal of Applied Sciences, 8(12), 2293-2299.
Yılmaz, K. & Çokluk-Bökeoğlu, Ö. (2008). İlköğretim okulu öğretmenlerinin yeterlik inançları. An-
kara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 41(2), 143-167.
Taşdan, M. & Yılmaz, K. (2008). Organizational citizenship and organizational justice scales’ adap-
tation to Turkish. TED Eğitim ve Bilim Dergisi, 33(150), 87-96.
Çokluk-Bökeoğlu, Ö. & Yılmaz, K. (2008). İlköğretim okullarında örgütsel güven hakkında öğret-
men görüşleri. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 14(54), 211-233.
Yılmaz, K. (2007). İlköğretim okulu yönetici ve öğretmenlerinin değerlere göre yönetim ile ilgili gö-
rüşleri. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 13(52), 639-664.
Yılmaz, K. (2007). İlköğretim okulu öğretmenlerinin okul yöneticilerinin liderlik davranışları ve öğ-
renci kontrol ideolojilerine ilişkin görüşleri. TED Eğitim ve Bilim Dergisi, 32(146), 12-23.
Memduhoğlu, H. B., Aydın, İ., Yılmaz, K., Güngör, S. & Oğuz, E. (2007). Th e process of supervision
in the Turkish educational system: purpose, structure, operation. Asia Pacifi c Education Review, 8(1),
56-70.
Oğuz, E. & Yılmaz, K. (2006). İlköğretim okulu öğretmenlerinin okul kültürüne ilişkin algıları: Yoz-
gat örneği. TED Eğitim ve Bilim Dergisi, 31(142), 89-98.
DURU / Uyum Zorluklarını Yordamada Yalnızlık, Sosyal Destek ve Sosyal Bağlılık Arasındaki... • 581
Devlet Ortaöğretim Okullarında
Görev Yapan Öğretmenlerin
Örgütsel Adalet Algıları
Kürşad YILMAZ
Adalet, toplumsal ve örgütsel yaşamdaki en önemli konulardan biridir.
Çünkü adalet kişilerarası ilişkileri etkileyen önemli unsurlardandır. Bu-
nun temel sebebi insanların kendilerine adil ve eşit davranılmasını iste-
mesidir. Bir toplumdaki adalet ilkeleri, insanların birbirlerine ve içinde
bulundukları sosyal kurumlara karşı hak ve sorumluluklarını tanımla-
maya yardımcı olmakta; toplumun kimi, neden ödüllendireceğinin tanı-
mını yapmaktadır (Stevens & Wood, 1995). Adalet kavramı genel ola-
rak eşitlere eşit davranmayı içeren bir kavramdır. Örgüt açısından adalet,
çalışanlara örgüte katkıları oranında haklarının; kurallara aykırı davran-
maları oranında da ceza verilmesidir (Başaran, 1985). Adams’ın (1965)
Eşitlik ve Adillik Teorisi’ne göre, bireyler kendi çabalarını ve aldıkları
ödülü kendi durumunda olan çalışanlarınki ile karşılaştırmaktadır (Akt.
Greenberg, 1990, 1993; Paterson, Green & Cary, 2002; Roch & Sha-
nock, 2006). Eğer kişi, çabasının menfaatine oranının, kendine benzer
kişinin çabasının menfaatine oranına eşit olduğunu algılarsa adalet ko-
şulunun karşılandığına inanmaktadır. Kendi çabasının mükâfatına ora-
nının, kendine benzeyen kişinin çabasının mükâfatına oranından az ya
da çok olduğunu düşünürse adaletsizlik yapıldığını düşünmektedir (Yü-
cel & Gülveren, 2007). Çalışanlar adaletsizliğe karar vermeleri duru-
munda, çaba düzeylerini değiştirebilecekleri gibi farklı davranış şekilleri
de geliştirebilirler. Çalışanların çaba düzeylerini değiştirmesi genellik-
le iş ile ilgili olumsuz davranışlar göstermelerine yol açmaktadır. Çünkü
582 • KURAM VE UYGULAMADA EĞİTİM BİLİMLERİ
çalışanların örgütsel adalet ile ilgili algıları işe karşı tutumlarını ve ör-
gütsel davranışlarını etkilemektedir (İşbaşı, 2000; Tansky, 1993). Bu an-
lamda örgütsel adalet, çalışanların doyumunu ve örgütün verimliliğini
etkileyen temel unsurdur (Aydın & Karaman-Kepenekçi, 2008). Özel-
likle son 20 yıldır örgütsel adalet konusunda yapılan çalışmalarda, iş ye-
rinde algılanan adaletin, çalışanların tutum ve davranışlarını etkilediği
belirlenmiştir (İşbaşı, 2000). Örgütsel adalet konusu yeni değildir an-
cak okullarda ve eğitim yönetimi alanında, örgütsel adalet ile ilgili ça-
lışmalar oldukça azdır (Hoy & Tarter, 2004). Ancak son yıllarda eğitim
alanında gerek yurt dışında gerek Türkiye’de (Atalay, 2005; Aydın &
Karaman-Kepenekçi, 2008; Cömert, Demirtaş, Üstüner & Özer, 2008;
Hoy & Tarter, 2004; Polat, 2007; Polat & Celep, 2008; Tan, 2006; Taş-
dan & Yılmaz, 2008; Yılmaz & Taşdan, 2009) bu konuda yapılan araş-
tırmaların arttığı görülmektedir. Bu araştırmaların sayısında artış olma-
sına rağmen örgütsel adalet araştırmalarının farklı eğitim kademelerin-
de yapılması konu ile ilgili farklı boyutları ortaya koyacaktır. Bundan
dolayı okullarda örgütsel adalet konusunun incelenmesi gerekmektedir.
Bu çalışmada ilk önce örgütsel adalet kavramı gözden geçirilmiş daha
sonra Kütahya il merkezindeki devlet ortaöğretim okullarında yapılan
bir çalışma ile öğretmenlerin örgütsel adalet ile ilgili algıları belirlenme-
ye çalışılmıştır.
Örgütsel Adalet
Adalet, temelinde eşit toplumsal koşullar ve olanaklar içinde tüm in-
sanların özgürce ve çok yönlü gelişimini, eşit hak ve sorumluluğun pay-
laşıldığı bir toplulukta kişilerin yaratıcı olarak iş görebilmesini, herkese
temel eşit hak ve ödevler tanınmış olmasını, kişinin erdemlerinin top-
lumca ve toplumun tüm üyelerince güvence altına alınmış bulunmasını
öngören ve dile getiren etik ve hukuk ilkesidir (Çalışlar, 1983’ten Akt.
Pehlivan-Aydın, 2002). Adalet; eşit toplumsal koşullar ve imkânlar için-
de tüm insanların özgürce ve çok yönlü gelişmesini, eşit hak ve sorum-
luluğun paylaşıldığı bir toplumda bireylerin yaratıcı olarak iş görebil-
mesini, herkese temel eşit hak ve ödevler tanınmış olmasını, bireyin ey-
lemlerinin toplum tarafından güvence altına alınmasını öngören hukuk
ve etik ilkesi olarak tanımlanmaktadır (Demirtaş & Güneş, 2002). Bu
anlamda bir toplumdaki adalet ilkeleri, insanların birbirlerine ve içinde
bulundukları sosyal kurumlara karşı hak ve sorumluluklarını tanımla-
maya yardımcı olmaktadır (Stevens & Wood, 1995).
YILMAZ / Devlet Ortaöğretim Okullarında Görev Yapan Öğretmenlerin Örgütsel Adalet Algıları • 583
Adalet son yıllarda üzerinde önemle durulan ve farklı boyutları tartışı-
lan bir kavramdır. Özellikle sosyal adalet ve örgütsel adalet kavramına
daha fazla vurgu yapılmaktadır. Örgütsel adalet kavramı, örgüt yönetimi-
nin karar ve uygulamalarının çalışanlar tarafından nasıl algılandığı (Witt,
1993) ve çalışanların işteki adalet algısı, yani çalışanların iş ile ilgili tu-
tum ve davranışları ile ilgilidir (Eskew, 1993). Greenberg (1996) örgüt-
sel adaleti, örgüt içinde çalışanların kendilerine ne kadar adil davranıldı-
ğı konusundaki algıları ve bu algının örgüt açısından bağlılık, doyum gibi
sonuçları nasıl etkilediğini anlatan bir kavram olarak tanımlamıştır. Ör-
gütsel adalet teorisi çalışanların, iş ile ilgili konuların adilliği konusunda-
ki bakış açıları ile ilgilidir (Greenberg, 1990). Bu anlamda örgütsel ada-
let, çalışanların iş yaşamıyla ilgili haklılık/haksızlık yargılarının oluşma-
sında ne gibi etkenlerin rol oynadığı ve doğurgularının neler olduğu ile
ilgilenmektedir (Şahin, 2007). Başka bir ifade ile örgütsel adalet, örgütte
çalışan kişiler arasında görev, mal, hizmet, ödül, ceza, ücret, örgütsel po-
zisyon, fırsat ya da rol gibi kazanımların dağıtılması ya da dağıtım karar-
larının alınmasına yönelik olarak geliştirilen kurallar ve bu kuralların da-
yandığı toplumsal normlarla ilgilidir (Folger & Cropanzano, 1998).
İlk çalışmalarda, örgütsel adalet dağıtımsal adalet ve prosedürel adalet
(Frey, 1997; Greenberg, 1996; Roch & Shanock, 2006) olmak üzere iki
boyut hâlinde incelenirken daha sonraki çalışmalarda (Bies & Moag,
1986’dan Akt. Eskew, 1993) bu boyutlara etkileşimsel adalet boyutu da
eklenmiştir. Örgütsel adalet alanyazınında çeşitli adalet tipolojileri olma-
sına rağmen tüm adalet tiplerini kapsayan teorik bir çerçeve daha oluş-
mamıştır (Roch & Shanock, 2006). Bu çalışmada, örgütsel adaletin bo-
yutları olarak dağıtımsal adalet, prosedürel adalet ve etkileşimsel adalet
hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Ancak araştırmada bu boyutlar yerine
örgütsel adaletin bir bütün olarak incelenmesi amaçlanmıştır. Çünkü son
yıllarda örgütsel adalete bir bütün olarak bakma eğilimi görülmektedir.
Dağıtımsal adalet, sonuçların adilliği ile ilgilidir (Jawahar, 2002). Dağı-
tımsal adalet, örgütsel kaynakların, ödemelerin, terfilerin, alınan payın
ya da herhangi bir örgütsel kaynağın çalışanlar tarafından paylaşımın-
da oluşan adillik hissi ile ilişkilidir (Roch & Shanock, 2006). Her bir
grubun girdi ve çıktıları arasındaki dengeye göre elde edilen kazançla-
rın oranının karşılaştırılmasıdır (Paterson, Green & Cary, 2002). Dağı-
tımsal adalet, daha çok örgütsel kaynakların adil dağıtımını içermekte-
dir. Çalışanların ödeme, yükselme ve benzeri sonuçlarla ilgili algılarını
belirlemektedir. Bu anlamda, dağıtımsal adalet, dağıtım kararlarının so-
584 • KURAM VE UYGULAMADA EĞİTİM BİLİMLERİ
nuçları ile ilgilidir (Homans, 1961’den Akt. Eskew, 1993). Önemli olan
verilen kararların sonucunda, bireylerin etkileşimi ve kaynakların payla-
şımının nasıl olduğudur. Dağıtımsal adalet, çalışanın elde ettiği sonuçla-
rı, bir başka çalışanın elde ettiği sonuçlar ile karşılaştırması sonucu ken-
disinde oluşan algı ile ilgilidir (Eskew, 1993). Dağıtımsal adalet; statü-
nün, kıdemin, üretimin, çabanın, gereksinimlerin ve ücretin belirlenme-
si ile ilgili tartışmalar ile ilgilidir. Dağıtımın, adalet, eşitlik ve gereksi-
nim olmak üzere üç kuralı vardır. Bu kurallar dağıtımsal adaletin boyut-
ları olarak da kabul edilebilir (Koopmann, 2002).
Prosedürel adalet, prosedürlerin adilliği ile ilgilidir (Jawahar, 2002). Ko-
novsky (2000)’e göre prosedürel adalet, dağıtım kararlarının nasıl ve-
rildiği ve aynı zamanda nesnel ve öznel durumlarla ilgilidir. Prosedü-
rel adalet kavramı, bireyin kendisine veya bir başkasına ilişkin kararla-
rın alınışında kullanılan prosedürlerin ya da izlenen yöntemlerin doğru
veya yanlışlığı hakkındaki değerlendirmesini ifade etmektedir (Cropan-
zano, 1993; Greenberg, 1996). Prosedürel adalet, ödül ya da cezaya karar
verme sürecinde kullanılan kural ve yönetmeliklerin adil olduğu algısı-
dır. Yöntemin adil olduğu algısı içinde olan çalışanlar ceza ve ödül dağı-
tımını da adil olarak algılama eğilimindedir (Folger & Konovsky, 1989;
Greenberg, 1987). Organ (1988)’a göre örgütsel uygulamalarda kararlar
verilirken var olan ölçütler bu adalet tipi ile ilgilidir. Levanthal (1980)
adalet süreçlerini; uygulamanın tutarlılığı, ayrıcalıksızlık, doğru bilgi-
ye dayanması, uygun olmayan kararları doğrulama mekanizması, ken-
dileri ile ilgili karar ve temsillerde çalışanların katılımının sağlanması ve
mevcut etik ve ahlaki standartlara uygunluk şeklinde karakterize etmiş-
tir (Akt. Paterson, Green & Cary, 2002).
Örgütsel adalet ile ilgili ilk çalışmalar çeşitli örgütsel uygulamaların ça-
lışanlar tarafından ne denli adil olarak algılandıklarını incelerken son
yıllarda örgüt içindeki bireyler arası ilişkilerde (örneğin, amir ve iş ar-
kadaşlarıyla ilişkilerde) adalet algısı araştırılmaya başlanmıştır (Green-
berg, 1993). Bu noktada da etkileşimsel adalet kavramı gündeme gelmiş-
tir. Bies ve Moag (1986) etkileşimsel adaleti, karar vericilerin davranış-
larının algılanışındaki nitelikle ilişkili olarak tanımlamıştır. Etkileşim-
sel adalet, prosedürel adaletin, örgütsel uygulamaların insani yönüyle il-
gili olarak yönetimin adalet alıcıya davranış biçimi olarak tanımlanabi-
lir (Akt. Cohen-Charash & Spector, 2001).
Örgütsel adalet çalışmaları eğitim dışı örgütlerde çok yeni olmaması-
na rağmen eğitim örgütlerindeki çalışmalar çok yenidir. Örgütsel ada-
YILMAZ / Devlet Ortaöğretim Okullarında Görev Yapan Öğretmenlerin Örgütsel Adalet Algıları • 585
leti eğitim örgütlerine uyarlayan ilk çalışmalardan biri Hoy ve Tarter
(2004)’ın çalışmasıdır. Hoy ve Tarter (2004) örgütsel adalet çalışmala-
rını okullara uyarladıkları çalışmada örgütsel adaletin ilkelerini belirle-
miştir. Hoy ve Tarter (2004)’ın özellikle dağıtıcı adaletin ilkeleri ve pro-
sedürel adaletin dağıtım mekanizmasının ışığı altında belirledikleri il-
kelerden bazıları şunlardır:
• Eşitlik ilkesi, bireylerin örgütten elde ettikleri kazançların, örgüte kat-
kıları oranında olması gerektiği ilkesidir.
• Algı ilkesi, genel olarak adillik algısının, bireyin adalet algısını etkile-
mesidir.
• Çok seslilik ilkesi, alınan karalara katılımın artmasının kararların adil-
liğinin artmasına katkı getireceği ilkesidir.
• Kişiler arası adalet ilkesi, adaletin sağlanması için saygılı, nazik ve ol-
gun davranışların gösterilmesi gerektiği ilkesidir.
• Tutarlılık ilkesi, liderlerin davranışlarındaki tutarlılığın, astlarda adalet
algısının oluşumu için gerekli olması ilkesidir.
• Siyasal ve sosyal eşitlik ilkesi, karar verirken kolektif bir örgüt misyo-
nun paylaşılması ve kendi ilgilerine göre serbestçe karar verilmesi ge-
rektiği ilkesidir.
• Düzeltme ilkesi, yanlış ya da kötü karaların düzeltilmesi gerektiği il-
kesidir.
Yukarıdaki ilkelerde de görüldüğü gibi bu ilkeler adalet kavramının içe-
riğini yansıtmaktadır. Çünkü adalet kavramı, eşitlik ve tutarlılık gibi
kavramlarla yakında ilgilidir. Bu anlamda genel olarak adalet, eşitlere
eşit davranmayı içermektedir (Pehlivan-Aydın, 2002). Türkiye’de örgüt-
sel adalet ile ilgili olarak eğitim dışı örgütlerde (Aykut, 2007; Dilek,
2004; Eker, 2006; Günaydın, 2001; İşbaşı, 2000, 2001; İşcan & Nak-
tiyok, 2004; Karabay, 2004; Söyük, 2007; Wasti, 2001; Yıldırım, 2002;
Yılmaz & Sevinç, 2004) ve eğitim örgütlerinde (Atalay, 2005; Aydın
& Karaman-Kepenekçi, 2008; Cömert et al., 2008; Polat, 2007; Polat
& Celep, 2008; Tan, 2006; Taşdan, Oğuz & Ertan-Kantos, 2006; Taş-
dan & Yılmaz, 2008; Titrek, 2009; Yılmaz & Taşdan, 2009) yapılan bir-
çok araştırma vardır. Türkiye’de eğitim alanında yapılan araştırmalar ge-
nellikle ilköğretim kademesinde (Aydın & Karaman-Kepenekçi, Atalay,
2005; Tan, 2006; Taşdan et al., 2006;Taşdan & Yılmaz, 2008; Yılmaz &
Taşdan, 2009) yapılmıştır. Ortaöğretim kademesinde yapılan araştırma-
586 • KURAM VE UYGULAMADA EĞİTİM BİLİMLERİ
lardan Polat (2007) ve Polat ve Celep (2008), araştırmalarında ortaöğ-
retim okulu öğretmenlerinin örgütsel adalet, örgütsel güven ve örgüt-
sel vatandaşlık davranışlarına ilişkin algılarını belirlemeye çalışmışlardır.
Cömert ve arkadaşları (2008) ise lise öğretmenlerinin örgütsel adalet al-
gılarını belirlemeye çalışmışlardır. Cömert ve arkadaşları (2008) araş-
tırmalarında katılımcıların örgütsel adalete ilişkin algılarının cinsiyet,
branş, mesleki kıdem, görev yapılan lisenin türü ve okuldaki öğretmen
sayısı gibi değişkenlerine göre farklılık gösterip göstermediğini belirle-
meye çalışmışlardır. Çalışmada örgütsel adalet algısı, çalışanlarla ilişki-
ler, amirlerle ilişkiler alt boyutları ve toplam puan ile belirlenmeye ça-
lışılmıştır. Ancak genel bir örgütsel adalet algısı değerlendirmesi yapıl-
mamıştır. Türkiye’de yapılan diğer araştırmalarda da örgütsel adalet al-
gısı alt boyutlar bazında incelenmiştir.
Adalet konusu, Türk kültüründe ve Doğu’da İslam ülkelerinde önemli
bir yere sahiptir. Yazılmış olan birçok kaynakta yöneticilerin adil olma-
sı gerektiğine vurgu yapılmaktadır. Yusuf Has Hacip (2008)’in Kutad-
gu Bilig adlı eserindeki ana karakterlerden biri olan hükümdarın sem-
bolü adalettir. Bu durum bir yönetici açısından adaletin ne kadar önemli
olduğunu göstermektedir. Farabi (1990) El-Medinet’ül Fazıla adlı ese-
rinde devletin kaynaklarından birinin adaletin temin edilmesi olduğu-
nu ileri sürmektedir. İbn-i Haldun (2004) ise Mukaddime adlı eserinde
adalete ayrı bir önem vermekte ve devletlerin ömrünü adil olmalarına
bağlamaktadır. İbn-i Haldun’a göre (2004) adaletle ve hak üzere amel
etmeyen bir devlet, ne kadar güçlü olursa olsun yıkılmaya mahkûmdur.
Osmanlı İmparatorluğu’nda yönetici sınıfının görevi, ülkede adaleti
sağlayıp halkın refah içinde yaşamasını sağlamaktır (Şahin, 2005).
Adalet sadece toplumsal yaşamda değil örgütsel yaşamda da önemli bir
yere sahiptir. Yılmaz (2006) araştırmasında, ilköğretim okullarının ör-
gütsel yaşamındaki en önemli değerlerden birinin adalet olduğunu be-
lirlemiştir. Araştırmaya katılan okul yöneticileri ve öğretmenler adalet
değerine üst sıralarda yer vermiştir. Taşdan (2008) da araştırmasında
benzer bulgulara ulaşmıştır. Buna göre okulların örgütsel yaşamındaki
en önemli değerlerden birinin adalet olduğu söylenebilir.
Örgütsel adalet kavramı, çalışanların adalet algısı ile ilişkili olabilecek
birçok önemli örgütsel davranış ve tutum ile ilgilidir. Araştırmacılar, ör-
gütsel adalet algısının, çalışanların çeşitli tutum ve davranışları ile il-
gili olduğunu bulmuşlardır (Yılmaz & Taşdan, 2009). Bunlar arasın-
da örgütsel vatandaşlık, algılanan örgütsel destek, örgütsel güven, örgüt-
YILMAZ / Devlet Ortaöğretim Okullarında Görev Yapan Öğretmenlerin Örgütsel Adalet Algıları • 587
sel bağlılık, liderlik davranışları sayılabilir. Özet olarak adalet, örgütle-
rin yaşamında önemli bir yere sahiptir. Örgütlerini yaşatmak ve geliştir-
mek amacında olan yöneticiler, örgütlerinin ne derece adil olduğu ya da
çalışanlarınca ne derecede adil algılandığı konusu üzerinde hassasiyetle
durmalıdır (Cömert et al., 2008). Bu anlamda örgütsel adalet çalışmala-
rı örgütsel yaşamın incelenmesi açısından çok önemlidir. Çünkü örgüt-
sel adalet algısı çalışanların iş doyum düzeyi, performansı, örgütsel va-
tandaşlık davranışları, yardımlaşması, işbirliği yapma eğilimi, işten ayrıl-
ma eğilimi gibi birçok davranışı doğrudan etkilemektedir. Bu ve benze-
ri örgütsel adalet araştırmalarından elde edilecek bulgular, okulların ör-
gütsel yaşamının yorumlanmasında kullanılabileceği gibi örgütsel adalet
ile ilgili genellenebilir bulguların elde edilmesine de katkı getirecektir.
Bu araştırmada ortaöğretim okullarında örgütsel adalet konusunun bir
bütün olarak ele alınması ve öğretmenlerin bu konu ile ilgili algılarının
belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu anlamda bu çalışmanın amacı Kütahya
il merkezindeki devlet ortaöğretim okullarında görev yapan öğretmen-
lerin örgütsel adalet ile ilgili algılarını belirlemektir. Bu amaca ulaşmak
için şu sorulara yanıt aranmıştır:
1. Devlet ortaöğretim okullarında görev yapan öğretmenlerin örgütsel
adalet ile ilgili algıları nasıldır?
2. Devlet ortaöğretim okullarında görev yapan öğretmenlerin örgütsel
adalet ile ilgili algıları cinsiyet, branş, eğitim durumu, yaş, kıdem, öğ-
retmen sayısı ve öğrenci sayısı değişkenlerine göre değişmekte midir?
Yöntem
Evren-Örneklem
Araştırmanın çalışma evreninde Kütahya il merkezindeki devlet ortaöğ-
retim okullarında görev yapan 662 öğretmen bulunmaktadır. Özel okul-
larda çalışan öğretmenler bu araştırmanın kapsamı dışında tutulmuştur.
Araştırmanın örneklemi tesadüfî olarak seçilen 222 öğretmenden oluş-
maktadır. Uygulama sırasında yaşanabilecek kayıplar ve uygulanan öl-
çeklerden uygun olmayanların olabileceği düşünülerek 250 öğretmene
ulaşılmıştır. Ancak uygulanan ölçeklerden 230 tanesi geri dönmüştür.
Bu anlamda ölçeklerin geri dönüş oranı % 92’dir. Uygulanan ölçekler-
den kullanılabilir durumda olan 222 ölçek ile araştırmanın analizleri ya-
pılmıştır. Araştırmaya katılan öğretmenlerin % 41.4’ü kadın (n=92), %
58.6’sı (n=130) erkektir. Katılımcıların yaşları 23 ile 56, mesleki kıdem-
588 • KURAM VE UYGULAMADA EĞİTİM BİLİMLERİ
leri 1 ile 32 yıl arasında değişmektedir. Katılımcılar 20 farklı branşa sa-
hiptir. Analizlerde kolaylık sağlaması açısından, katılımcıların branşları
“fen-matematik alanlar” ve “sosyal alanlar” olmak üzere iki başlık altın-
da toplanmıştır. Buna göre katılımcıların % 28.8’i fen-matematik alan,
% 71.2’si ise sosyal alan öğretmenidir.
Veri Toplama Aracı
Araştırmanın verileri “Örgütsel Adalet Ölçeği” (Hoy & Tarter, 2004)
ile toplanmıştır. Araştırmada bu ölçeğin kullanılmasının sebebi, bu öl-
çeğin örgütsel adalet konusuna bütüncül bakış açısını yansıtması ve öl-
çeğin eğitim kurumları için geliştirilmiş olmasıdır. Örgütsel Adalet
Ölçeği’nin orijinal formu, likert tipi 10 maddeden oluşmaktadır. Ölçek-
te bulunan maddelerin tamamının puanlaması düz olarak yapılmakta-
dır. Ölçeğin orijinal formu güçlü bir tek boyuttan oluşmaktadır. Ölçek-
teki maddelerin faktör yük değerleri .77’den daha yüksektir ve ölçeğin
açıkladığı varyans oranı % 78’dir. Formun güvenirlik katsayısı α = .97’dir
(Hoy & Tarter, 2004). Ölçeğin Türkçeye uyarlaması Taşdan ve Yılmaz
(2008) tarafından yapılmıştır. Ölçeğin uyarlama formu da likert tipi 10
maddeden oluşmaktadır ve ölçek tek faktörlüdür. Faktörün öz değe-
ri 6.17’dir. Ölçeğin tek başına açıkladığı varyans % 61.74’tür. Örgüt-
sel adalet ölçeğinde yer alan maddelerin faktör yük değerleri .44 ile .89
arasında değişmektedir. Örgütsel adalet ölçeği ile ilgili güvenirlik ana-
lizi sonuçlarına göre ölçeğin Cronbach Alpha güvenirlik katsayısı α =
.92 olarak belirlenmiştir (Taşdan & Yılmaz, 2008). Ölçek, 1-Kesinlikle
katılmıyorum, 2-Katılmıyorum, 3-Orta derecede katılıyorum, 4-Katılı-
yorum ve 5-Kesinlikle katılıyorum şeklinde yanıtlanmaktadır. Ölçekten
elde edilen yüksek puan örgütsel adalet konusundaki olumlu algıyı gös-
termektedir (Hoy & Tarter, 2004).
Ölçeğin Türkçeye uyarlanmış hâlinin geçerlik güvenirlik analizleri il-
köğretim okullarında yapılmıştır. Bu araştırma ortaöğretim okulu öğ-
retmenleri ile yapıldığından ön uygulama yapılmış ve ölçeğin geçerlik
güvenirlik analizleri yeniden yapılmıştır. Ön uygulamada örneklem dı-
şındaki 120 öğretmene ulaşılmıştır. Buna göre ölçek tek boyutludur. Bu
tek boyutun açıkladığı toplam varyans % 53’tür. Ölçekte yer alan mad-
delerin faktör yük değerleri 0.39 ile 0.87 arasında değişmektedir. Faktör
analizinde maddelerin faktör yükünün en az “.30” olması ölçütü alın-
mıştır. Ölçeğin Cronbach Alpha güvenirlik katsayısı α = .88’dir.